تۇراقتى ەنەرگەتيكا – عالامشار بولاشاعى
بەيسەنبى, 30 مامىر 2013 2:20
ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان كوكەيكەستى پروبلەمالاردى كۇن تارتىبىنە شىعاراتىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف) ساراپشىلاردىڭ مويىنداۋىنشا, ماڭىزدى جاھاندىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى. سوندىقتان, جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ كۇنى كەشە وتكەن VI استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ كۇن تارتىبىنەن ەرەكشە ورىن الۋى دا زاڭدى.
بەيسەنبى, 30 مامىر 2013 2:20
ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان كوكەيكەستى پروبلەمالاردى كۇن تارتىبىنە شىعاراتىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف) ساراپشىلاردىڭ مويىنداۋىنشا, ماڭىزدى جاھاندىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى. سوندىقتان, جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ كۇنى كەشە وتكەن VI استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ كۇن تارتىبىنەن ەرەكشە ورىن الۋى دا زاڭدى. وسىعان بايلانىستى, VI اەف شەڭبەرىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى مەن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان «يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا – «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ» اتتى حالىقارالىق سەسسيانىڭ سپيكەرى, ورتالىق ازيا بويىنشا كەمبريدج فورۋمىنىڭ توراعاسى, كەمبريدج-قازاقستان ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سيدحارت ساكسەندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– VI استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ بيىلعى جىلى ەكى سەسسياسى قاتارىنان
ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە ارنالدى. اتاپ ايتقاندا, سەسسيالاردىڭ كۇن ءتارتىبىندە تۇراقتى ەنەرگەتيكالىق بولاشاققا كوشۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن كەدەرگىلەرى, سونىمەن بىرگە «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ماسەلەلەرى قارالدى. وسىعان بايلانىستى, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ بارىسىندا مەملەكەت ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەر مەن تاۋەكەلدەر تۋىندايدى؟
– ەڭ الدىمەن, قازاقستاندى جانە ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كومانداسىن ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىعى ساراپقا سالىنعان حالىقارالىق بايقاۋدا قول جەتكىزگەن ۇلكەن جەڭىسىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بۇل جەڭىس قازاقستاننىڭ الەمدەگى بەدەلدى دە جەتەكشى, دامۋشى مەملەكەت ەكەندىگىن كورسەتتى. وعان الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ءۇشىن ءبىراۋىزدان داۋىس بەرگەندىگى دالەل بولسا كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, ءبىز, ورتالىق ازياداعى كەمبريدج فورۋمى وسى ءبىر حالىقارالىق باسەكەدە باسىنان باستاپ قازاقستانعا قولداۋ كورسەتكەنىمىزدى ماقتان تۇتامىز.
ەكسپو-2017 قازاقستان ءۇشىن «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋعا بەتبۇرىس جاساعان ەل ەكەنىن بۇكىل الەم الدىندا دالەلدەۋگە زور مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان وسى ءبىر الەمدىك كورمە ارقىلى دۇنيە جۇزىنە «جاسىل» ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيدى. بۇل سونىمەن بىرگە, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ G-Global باستاماسىمەن دە تىعىز استاسىپ جاتىر. وسى ءبىر حالىقارالىق ۇلكەن شارانى ويداعىداي وتكىزۋ ماقساتىندا قازاقستاندىقتارعا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى بارىنشا قولداۋ كورسەتەتىن بولادى.
– ەكسپو-2017-ءنىڭ تاقىرىبى – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى». ءسىز «تۇراقتى ەنەرگەتيكالىق بولاشاق» دەگەندى قالاي ءتۇسىنەسىز؟ بۇكىل الەم ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە؟
– بۇگىنگى تاڭدا تۇراقتى ەنەرگەتيكا جاھاندىق ماڭىزدى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالدى. ەكسپو-2017-ءنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بۇكىل ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ وتىرعان وسى ماسەلەنى ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ كوشباسشىسى بولىپ وتىر.
تۇراقتى ەنەرگەتيكا دەگەنىمىز, قاراپايىم ماسەلە ەمەس. ونىڭ ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن ءارتۇرلى ماڭىزى بار. بىرقاتار ايماقتار ءۇشىن بۇل – مۇناي-حيميا شيكىزاتىنسىز وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسى بولسا, ەكىنشى ءبىر ايماق ءۇشىن بۇل – ادامداردىڭ قالىپتى ءومىرى مەن جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بولۋى مۇمكىن. الەمنىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندەگى تۇراقتى ەنەرگەتيكا ءبىزدىڭ جابدىقتاۋ جۇيەسى قاعيداتتارىن قانشالىقتى دۇرىس قولدانا الۋىمىزعا بايلانىستى.
قازاقستان ءوزىنىڭ تابيعي جانە تاريحي ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بۇل ماسەلەدە وزىق ۇلگىلەردى كورسەتە الادى. بۇل ەل ەنەرگەتيكالىق شيكىزات كوزدەرىنە باي بولعاندىقتان, ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىقتىڭ يننوۆاتسيالىق شەشىمدەرىن تابۋدا زور مۇمكىندىكتەرگە يە. كوشپەندىلەردىڭ باي مۇراسىن جاڭا جاعدايعا بەيىمدەي وتىرىپ, الداعى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اياسىندا الەمدىك ەنەرگەتيكانىڭ تولعاقتى تۇيىندەرىن شەشۋدەن قازاقستان جاڭا بيىكتەردەن كورىنەتىندىگى ءسوزسىز. كەمبريدجدەگى ءبىزدىڭ زەرتحانامىز تۇراقتى ەنەرگەتيكا ماسەلەسىن ورنىقتىرۋ ماقساتىندا ۇلكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. وسىعان بايلانىستى, ءبىز ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋگە ءوزىمىزدىڭ ولشەۋسىز ۇلەسىمىزدى قوساتىن بولامىز.
– «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنا» كوشۋ ارقىلى ءبىز الداعى ۋاقىتتا ءوزىمىزدىڭ ءومىرىمىزدى قالاي وزگەرتە الامىز؟
– بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى بۇل – بۇكىل عالامشاردىڭ بولاشاعى. ءبىز قالايشا ءومىر سۇرەمىز, جۇمىس ىستەيمىز, قالاي تاماقتانامىز جانە قالاي تىنىستايمىز – مىنە, وسىنىڭ ءبارى ەنەرگيا تۇتىنۋ كولەمىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان, ەنەرگەتيكا بولاشاعى جاڭا نەمەسە جاڭعىرتىلعان قۋات كوزدەرىن اشۋعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءبىز قانداي ءومىر تۇرمىسىن قالايتىندىعىمىزعا دا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر ءبىز بارىنشا ءتيىمدى ءومىر ءتاسىلى مەن فورماسىن تاڭداپ الا بىلمەسەك, وندا ءبىز كۇندەردىڭ-كۇنىندە دينوزاۆرلار سياقتى جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتۋىمىز مۇمكىن. بۇگىنگى ءداستۇرلى ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىنىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعى دا بولاشاق ءۇشىن اسا تاۋەكەلدى قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى.
– «جاسىل» تەحنولوگيالار مول قارجى سالۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى, بۇل تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار ءوزىن-ءوزى اقتاي ما, ولاردىڭ پايداسى قانشالىقتى؟
– XX عاسىردىڭ عىلىمي ماتەريالدارىنىڭ نەگىزى ەلەكتروندى ونەركاسىپتىڭ تۇراقتىلىعىنا سۇيەندى. بۇل سالا قوعام ءۇشىن ولشەۋسىز ارتىقشىلىقتار اكەلدى جانە ونىڭ الەۋەتى ءالى تولىق سارقىلىپ بىتكەن جوق. بۇل پروگرەستىڭ نەگىزى وسىدان 50 جىل بۇرىن باستالعان فيزيكا سالاسىنداعى تاماشا زەرتتەۋلەرگە بايلانىستى بولعاندىعىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. سولاي بولا تۇرسا دا, XXI عاسىر ءۇشىن نەگىزگى مىندەتتەر – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدى جوعارى دارەجەگە كوتەرۋگە جاعداي جاسايتىن عىلىمدا جاڭا جەتىستىكتەر اشۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ. وسىعان بايلانىستى نانوتەحنولوگيا سالاسىنداعى جاڭا عىلىمي ىزدەنىستەر جاڭا قۇرىلىمداردى قۇرۋعا بايلانىستى بولۋى كەرەك. ەنەرگەتيكا سالاسىندا كۇن باتارەيالارىن, جىلۋ ەلەمەنتتەرىن, جەڭىل قۇرىلىمدىق ماتەريالدار, سۋدى تازالاۋ جانە سۋىتۋ وندىرىستەرى بارىنشا ورىستەتىلۋى كەرەك. بولاشاقتا ەنەرگيانى قايتا قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى ءوندىرىس ورىستەۋى كەرەك.
– قازاقستان تاراپى ءۇشىن ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋگە دايىندىق جانە «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتتى كورمە تاقىرىبىن اشۋ بارىسىندا قانداي ماسەلەلەر ماڭىزدى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى باستاماسىن بارىنشا قولداپ, ءىس ءجۇزىنە اسىرا الاتىن تۇعىرلى سەرىكتەستەرمەن بارىنشا تىعىز بايلانىس جاساۋ قاجەت. وسى ورايدان كەلگەندە قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن ەكسپو-2017 شەشۋشى ءرول وينايدى.
بولاشاق دەگەنىمىز بۇل – «جاسىل» جانە ءداستۇرلى تەحنولوگيالاردىڭ سينتەزى. قازاقستاننىڭ تابيعي شيكىزات بايلىعى جانە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي الەۋەتى قىتاي, رەسەي, ءتىپتى, اقش ءۇشىن قاجەتتى ەنەرگيانى ءوندىرۋ جانە تۇتىنۋ سالاسىندا ءتوڭكەرىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى رەتتەن كەلگەندە, قازاقستان بۇل پاراديگمانىڭ ورتاسىندا شەشۋشى ورىن الادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
