بۇگىندە جۇمىس بابىمەن, كۇنكورىس قامىمەن وزگە وڭىرلەرگە كەتكەن جەرلەستەر تۋعان قالالارىنا قايتىپ ورالىپ جاتىر. سەبەبى, شىمكەنت ميلليونەر قالا, ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى مەگاپوليس اتاندى. بۇرىنعىداي ەمەس, شاھار كەلبەتى وزگەردى. كەشەگى مەن بۇگىنگى شىمكەنتتىڭ كەسكىن-كەلبەتىنە ءبىر ءسات كوز جۇگىرتسەڭىز, ساۋلەت-قۇرىلىسى قارقىندى دامىعان, كوزدىڭ جاۋىن الار ءزاۋلىم عيماراتتارى مەنمۇندالاعان, ادەمىلىگى اسەم تابيعاتپەن ۇيلەسكەن. حالقى تىم قاراپايىم, ەتى ءتىرى ەڭبەكقور, قولى اشىق قوناقجاي بولىپ كەلەدى.
ءتىپتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ادامعا ءومىر ءبىر-اق رەت بەرىلەدى جانە ونى شىمكەنتتە ءسۇرۋ كەرەك» دەگەن اتالى ءسوزىنىڭ ءوزى شىمقالانىڭ بەدەلىن بيىكتەتىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋىنە زور سەرپىن بەردى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەلگە كەلگەن سايىن قولتاڭباسىنداي قالدىرىپ كەتەتىن ءبىر توبە سوزدەرى جىلى, شۋاقتى, شىرايلى شاھاردىڭ جارناماسى سەكىلدى جالپاق جۇرتقا تارالۋدا.
قالاعا كەلگەن تۋريستەردىڭ ءبىرىنشى سۇراعى شىمكەنت قالاسىنىڭ اتاۋى قايدان شىققان؟
انىعىندا, شىمكەنت اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحى مەن ونىڭ ماعىناسى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. بۇل جۇمباقتىڭ جاۋابىن بەلگىلى زەرتتەۋشى-عالىمدار تابا الماعان. بىرەۋلەر قالا اتاۋى «قالا-باق», «جاسىل قالا» دەسە, بىرەۋلەر «جەردىڭ بەت قاباتىمەن قاپتالعان قالا», دەيدى. «شىم» ءسوزى جەردىڭ بەتكى قاباتى, شىمدى قىرتىسى, ال «كەنت» قالا, شاھار دەگەن ماعىنا بەرەدى. كەيبىر زەرتتەۋشى-عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, «شىمكەنت» ءسوزى كونە شىعىس تىلىنەن شىققان. شىعىس تىلىندەرگى «چيمين» («چەمەن») دەگەن ءسوزى «جاسىل القاپ», «كوك جايلاۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى. 1914 جىلى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى قۇرامىنا ەنۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي, شىمكەنت قالاسىنىڭ اتاۋى چەرنياەۆ بولىپ وزگەرتىلگەن. بىراق تا, كوپ ۇزاماي 1921 جىلى قالاعا ءوز اتاۋى قايتا بەرىلدى.
كۇن كوزىندەگى شىمكەنت
ءدال قازىر شىمكەنت كۇن كوزىندەگى شاھارعا اينالىپ تۇر. سىناپ باعانالارى كۇندىز +45, كەشكە +36 گرادۋس ىستىقتى كورسەتىپ جاتادى. وسىعان وراي, الەۋمەتتىك جەلىلەردە «وتان وتتان دا ىستىق, شىمكەنت ودان دا ىستىق» دەگەن ءازىل-شىنى ارالاس قاعىتپا اڭگىمەلەر دە كوپتەپ تارالۋدا. بۇعان قاپالانار, قورقار جۇرت جوق. سەبەبى قالادا ساياباقتار مەن سۋبۇرقاقتار جەتەرلىك. بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدەرى شىمكەنت وبلىس ورتالىعى بولىپ تۇرعان شاقتا ساياباق پەن سۋبۇرقاق سالۋدان جارىسقا تۇسكەندەي. ەكى اتتام جەردە سارقىراپ اققان سۋ مەن سايالى ورمانعا كەزدەسىپ قالا بەرەسىز.
قازىردىڭ وزىندە قالادا 30-عا جۋىق سۋبۇرقاق بار. قالا اۋماعىنىڭ ۇلعايۋىنا وراي بۇل «كونديتسيونەرلەردىڭ» سانى ەسەلەنە تۇسەتىنى انىق. اپتاپ ىستىقتان قاشقان جۇرت ۇنەمى وسى ماڭعا جينالىپ, دەمىن باسىپ جاتادى.
وسى سۋبۇرقاقتاردىڭ ىشىندە بوگەنايى بولەگى – قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان «قىزعالداق» سۋبۇرقاعى.
ونە بويى شىنىدان ورىلگەن «قىزعالداقتىڭ» سالماعى – 7 توننا. بيىكتىگى – 10 مەتر. قاۋىز جارعان كۇلتەلەر بولىگىنىڭ ديامەترى 7 مەتردى قۇرايدى. «قىزعالداق» سۋ كومكەرگەن باسسەيننىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان.
ديامەترى 30 مەتردى قۇرايتىن بۇل باسسەين شىلىڭگىر شىلدەدە بالاقايلاردىڭ شومىلۋ ورنى اتانسا, قالا قوناقتارىنىڭ تەگىن فوتوسەسسيا ستۋدياسىنا اينالعان.
باسقا قالالارداعىداي ەمەس, مۇنداعى فونتاندار جىلدىڭ 8-9 ايىنا دەيىن جۇمىسىن توقتاپتايدى.
ال تاۋەلسىزدىك ساياباعىنداعى اسەم اۋەنگە ەلىتىپ «بيلەيتىن» سۋبۇرقاق تۋرالى قالاعا كەلمەگەن قوناقتار دا گازەت-جۋرنالدان وقىپ قانىقتى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ادام اياعى ۇزىلمەيتىن دەمالىس ورنىندا كۇمبىرلەگەن كۇي ۇنىنە ساي سۋبۇرقاقتار مىڭ قۇبىلىپ «بيگە» باسسا, سۋ تۇبىندەگى شىراقتار دا ءتۇرلى-ءتۇستى جارىق شاشادى.
جاز ايلارىندا كەشكىسىن قۇلاق قۇرىشىڭىزدى قاندىراتىن مۋزىكا ءۇنى, ءتۇرلى شىراقتارمەن شاعىلىسا كوككە ۇمتىلعان سۋ بۇرقاقتارى ءبىر كۇندىك شارشاۋىڭىزدى باساتىنى تاعى بار. شىمكەنتتە جاڭادان بوي كوتەرگەن ء«نۇرسات» مولتەك اۋدانىندا ورنالاسقان سۋبۇرقاق, تاريحي نىسان «شىمكەنت» ساۋدا ءۇيى, «يمران» عيماراتى الدىنداعى سۋبۇرقاقتار دا شاھار ورتاسىنداعى تۇرعىنداردىڭ تاماشا دەمالىس ايماعى.
بۇگىندە وسى سۋبۇرقاقتاردى كۇتىپ-ۇستاۋ جۇمىستارى «جاسىل قالا» كوممۋنالدىق مەكەمەسىنە جۇكتەلگەن. ماماندار ءاربىر فونتاننىڭ قوسىلۋىنان باستاپ ءاربىر ۇڭعىماسىنىڭ تازا بولۋىن قاداعالاپ وتىرادى.
ساياباعى كوپ قالا
اسانباي اسقاروۆ شىمكەنتتى باسقارىپ تۇرعان شاقتا شاڭ-توزاڭى شىققان اۋماقتىڭ ەكولوگياسىن رەتتەۋ ماقساتىندا دەندروساياباعىن قۇرىپ, وعان الەمنىڭ نەبىر اعاش تۇقىمدارىن ەككىزگەن ەكەن.
سودان بەرى قالا اتاۋىنىڭ انىقتاۋىشىنا اينالعان «شىم» ءسوزى ناعىز ءوز مانىنە يە بولا باستاعان, دەيدى كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالار. بۇگىندە سول اعالار سالعان ساياباق شىمكەنتتىڭ «وكپە تازارتقىشىنا», تۇرعىندارىنىڭ سايالى باعىنا اينالىپ وتىر. تەك قالانىڭ كليماتىن تازارتىپ قانا قويماي, جاڭا ومىرگە قادام باسقان عاشىقتاردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورىندارىنا, پاك ماحابباتتارىنىڭ جاسىل بەسىگىنە اينالىپ وتىر.
جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا جانعا سايا بولىپ, تىنىشتىقتى جانى سۇيەتىندەر ءۇشىن بوي سەرگىتىپ, تازا اۋامەن تىنىستاۋعا تاپتىرماس ورىن اتاندى. جاپ-جاسىل. قۇستاردىڭ سايراعان ءۇنى جانىڭدى سەرگىتەدى. شىمكەنت دەندرولوگيالىق ساياباعى 1979 جىلى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. وعان دەيىن قالانىڭ بۇكىل قوقىسى مەن قالدىعى وسى اۋماققا اكەلىپ توگىلەتىن. باستاماشى توپ ولاردى تازالاپ, سىرىپ, ورنىنا جاس شىبىق قاداپ, كوكتەپ-كوگەرۋىنە, جايقالىپ وسۋىنە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى. ناتيجەسىندە, بىرەر جىلدا دەندروساياباق بوي كوتەردى.
بۇل دەندروساياباق شىمكەنتتە وتاندىق جانە دۇنيەجۇزىلىك دەندروفلورا تۇرلەرىن ينترودۋكتسيالاۋ, ولاردى ساقتاۋ, كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن انىقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. اعاش-بۇتا وسىمدىكتەرىن وڭىرىمىزدە ينترودۋكتسيالاۋدى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزگەن العاشقى عىلىمي مەكەمە بولىپ ەسەپتەلەدى. دەندروساياباقتىڭ اۋماعى قازاقستان جانە ورتالىق ازيا, ەۋروپا, قىرىم, كاۆكاز, قيىر شىعىس, ءسىبىر, شىعىس ازيا جانە سولتۇستىك امەريكا جانە كوشەتتەردى وسىرۋگە ارنالعان كوشەتتىك جانە كول دەپ 5 فلوريستيكالىق ايماققا بولىنگەن.
شىمكەنت – ساياباعى كوپ قالالاردىڭ ءبىرى. مۇندا دەندروساياباق, «تاۋەلسىزدىك», «جايلاۋكول», «قيال الەمى», «اباي», «ورتالىق», «كەڭ بابا», «جەڭىس», تاعى باسقا ساياباقتار مەن ء«شامشى گۇلزارى», زووباق قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالعان. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا قالا اۋماعىندا 20-عا تارتا ساياباق بولىپ, الدا بۇلاردىڭ سانى تاعى دا تولىعا تۇسپەك.
ايتا كەتەرلىگى, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ تۇسىندا شىمقالادا جاقسى ءبىر باستاما جۇزەگە اسقان ەدى. ءوڭىر باسشىسى قالا ىشىندەگى قاڭىراپ بوس جاتقان, ماسكۇنەمدەردىڭ ۇياسىنا اينالعان ساي-سالانى «شاتقال» باعدارلاماسى ارقىلى اعاش وتىرعىزىپ, ساياباققا اينالدىرۋدى باستاعان بولاتىن. يگىلىكتى ءىستىڭ ناتيجەسىندە سول شاتقالدارداعى اعاشتار ءوسىپ كەلەدى. باعىپ-باپتاۋ جۇمىستارى جۇيەلى جولعا قويىلسا, ول ماڭنان دا قۇستاردىڭ سايراعان ءۇنى مەن اعاش جاپىراقتارىنىڭ سىبدىرىن ەستىپ قالار كۇن الىس ەمەس.
كۇنى كەشە لوندون قالاسىنا ىسكەرلىك كەلىسسوزدەرمەن بارعان قالا اكىمى عابيدوللا ءابدىراحىموۆ ونداعى ساياباقتاردىڭ تازالىعى تۋرالى ينستاگرام جەلىسىندە جازبا جاريالادى. شاھار باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سالىستىرمالى تۇردە شىمقالانىڭ ساياباقتارىندا تازالىق جاقسى ساقتالعان. بۇل «لتد-تۇرمىس» مەكەمەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتۋىنىڭ, سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ تۋعان قالاسىن ءوز ۇيىندەي تازا ۇستاۋىنىڭ ناتيجەسى دەسەك ارتىق بولماس.
جىل باسىندا ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن «مەتاللۋرگشىلەر» ساياباعىن قالا اكىمدىگى ءوز مەنشىگىنە قايتارىپ, ونى ادام تانىماستاي ەتىپ وزگەرتتى. «جەڭىس» ساياباعىنا قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرالدىڭ ءبىرى سابىر ومارقۇل ۇلى راقىموۆتىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتتى. اباي ساياباعىندا ۇلى اقىننىڭ ماڭعاز بەينەسى ماڭگىلىك تۇعىرىندا وتىر.
بۇل اۋەلى ساياباققا كەلگەن جۇرتشىلىققا وتكەن تاريحىمىزدى ەسىنە ءتۇسىرۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىمىزعا دەگەن قۇرمەتىن ارتتىرۋ بولماق.
ءتاتتى تاعامدار «وتانى»
شىمكەنتكە ساپارلاپ كەلگەن قوناقتىڭ اۋزىندا ءيىسى مۇرىندى جارار كاۋاپ, شاشىلىپ پىسكەن پالاۋ ءدامى قالارى انىق. سەبەبى الا تاقيالى اعايىنعا جاقىن ايماقتا تاعام ءوندىرىسى مىقتاپ قولعا الىنعان.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سولتۇستىك وبلىستارعا ساپارلاپ بارىپ, قايتار جولدا بىرنەشە جولسەرىكتىڭ سولتۇستىكتەگى اسحانالاردىڭ قىزمەت كورسەتۋى مەن تاعام مازىرىنە كوڭىلى تويماي, «قايران, شىمكەنتىم-اي», دەگەنىن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنىمىز بار.
مۇنى باعاسى قالتاعا سالماق سالمايتىن, ساپالى, كۇنى بۇرىن ەمەس جىلدام دايىندالاتىن اس مازىرىندەگى تاعامدارىن ساعىنعاننان ايتقانى شىعار دەپ تۇسىندىك.
نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمەدەگى مىنا ءبىر قىزىق جاعدايدى ەستىپ ءبىر ك ۇلىپ الدىق. مەكەمەنىڭ وڭىرلەرگە ءار اي سايىنعى ءىسساپار كەستەسى بويىنشا ماماندار ساپارعا شىعىپ تۇرادى ەكەن. الايدا ارنايى كەستەدەگى شىمكەنتكە قىپ-قىزىل تالاس بولادى دا جاتاتىن كورىنەدى. مامانداردىڭ سوزىنشە, شىمكەنتتە قوناقجايلىلىقتىڭ كوكەسىن كورسەتەدى-مىس.
بۇل ارقىلى باسقالاردى تومەندەتۋدەن اۋلاقپىز. ەسەسىنە, ولكەمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە دە وسىنداي جاقسى ءداستۇردى ۇلگى ەتۋ عانا.
انىعىندا, ەل ىشىندەگى ءازىل-شىنى ارالاس اسىرە سوزدەردى ەسەپكە الماعاندا, شىمقالاعا كەلمەگەن اعايىننىڭ سىرتتاي تون ءپىشىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. «شىمكەنتسكي» دەپ سوزبەن مۇقاتىپ جاتۋىنىڭ ارعى جاعىندا قازاعى قايماقتاي قالىڭ ايماقتىڭ بەدەلىن پاسەيتىپ, اتاعىن الاسارتۋ جاتقانداي. ەسەسىنە, نەگە شىمكەنت دەگەندە شىرايىنىڭ ۇستىنە شىرايى ارتا تۇسكەن عالامات قالانى ەسكە تۇسىرمەسكە؟!.
بۇگىندە شىمقالاداعى «MeyramGroup» تاماق ءوندىرىسىنىڭ «اق ساراي», «كوك ساراي», «باقشا ساراي» ءدامحانالارى, «جەتى تاندىر», «تۇركىستان», «كاۋسار», «ميزام» كافەلەرى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ ۇلگەردى.
بىراق وسى اتى اتالعان, اتالماي قالعان تاماقتانۋ ورىندارىنىڭ ەشقايسىسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق اس مازىرلەرىن كەزدەستىرە المايمىز. ءتىپتى ىشكى بەزەندىرىلۋى دە كورشىلەرىمىزدىڭ ساۋلەتتىك ايشىقتارىنا اۋىپ كەتكەن. بۇل ويلانارلىق جاعداي. قاراكوزدەردىڭ بەستەن ءبىرى وسىندا ورنالاسقان دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتقانمەن, اتى ايعايلاپ تۇرعان ۇلتتىق تاعامحانامىز جوقتىڭ قاسى. تۋريزم, كاسىپكەرلىك باسقارماسى تاراپىنان ايتىلعان ەسكەرتپەلەرگە جاۋاپ بولادى دەگەن ويدامىز.
قىزىل اۆتوبۋسپەن – «جايلاۋكولگە»...
بۇل لوندونداعى قىزىل اۆتوبۋس ەمەس. قالاعا ساياحاتتاپ كەلگەن تۋريستەردى قىدىرتاتىن كولىك. بىرنەشە جىل بۇرىن شىمكەنتتىك كاسىپكەرلەردىڭ باستاماسىمەن ەۋروپالىق ۇلگىدەگى كولىكپەن قالاىشىلىك تۋريستىك مارشرۋت ازىرلەنىپ, ەڭ كورىكتى دەگەن ورىندارعا تۋر ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان.
قىزىل اۆتوبۋستىڭ قوزعالۋ ورنى – شىمكەنتتەگى «قيال الەمى» پاركى. سوڭعى نۇكتە – بايدىبەك بي ەسكەرتكىشى, ناۋرىز الاڭى, «جايلاۋكول» دەمالىس ايماعى.
جايلاۋكول دەمەكشى, وسى ايماقتا ورتالىق ازيادا بيىكتىگى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇرعان اتتراكتسيون بار. ونداعى ويىن-ساۋىق ورتالىعى ماڭىندا اتتراكتسيوندار, جايقالعان جاسىل جەلەك, كوزتارتار كوركەم كول, ءبارى-ءبارى جانىڭىزعا ەرەكشە اسەر سىيلايدى.
دەمالىس ايماعىندا بارلىق جاستاعى قىدىرۋشىلارعا ارنالعان 20-عا جۋىق اتتراكتسيون بار. ال ەڭ باستىسى – بيىكتىگى 50 مەترلىك الىپ اتكەنشەك. بولاشاق «شىمكەنت-سيتي» قالاشىعىنىڭ جانىنا ورنالاسقان دەمالىس ايماعى الداعى ۋاقىتتا شىمكەنتتىڭ ەڭ كورىكتى جەرىنە اينالادى. مۇندا ۋاقىتتى كوڭىلدى وتكىزۋ مەن ءتۇرلى سپورتتىق ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا قولايلى جاعداي جاسالعان.
دەگەنمەن, ميلليون تۇرعىنى بار قالا ءۇشىن تۋريزم سالاسىنداعى بۇل جەتىستىكتەر جەتكىلىكسىز. سەبەبى ىرگەمىزدە ءتۋريزمىن الدەقاشان تۇگەندەپ العان الا تاقيالى اعايىن وتىر. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى تۋريستىك مارشرۋتقا كىرگەنىمىزبەن شەتەلدىكتەر ءالى دە تاريحقا ۇڭىلگەندى ءجون ساناپ سولاي قاراي اعىلا بەرەدى.
شىمكەنتتە تۋريزم تۋرالى كۇندە جيىن ءوتىپ جاتادى. الايدا كورشىلەس وزبەك اعايىننان وسى سالاداعى ۇپايىمىز از ءتۇسىپ قالا بەرەدى. بۇعان سەبەپ كوپ. قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن باعا الشاقتىعى, تاعىسىن-تاعىلار...
جازدىڭ مي قايناتار ىستىعىندا شىمكەنتتىكتەردىڭ كوبىسى تاشكەننىڭ اكۆاپاركىنە كەتىپ جاتادى. قالاداعى «فونتان» اكۆاپاركىنىڭ قالالىقتاردىڭ قاجەتسىنۋىن تولىق قامتاماسىز ەتە الماعاندىعىن تۇسىنگەن قالا بيلىگى نەپالدىق ينۆەستورلاردىڭ كومەگىمەن دۋباي اكۆاپاركىنىڭ جوباسى نەگىزىندە جاڭا دەمالىس ايماعىن سالماق. قالا اكىمى 100 گەكتار جەردى ءبولىپ, ول جەردە ءتيىستى كوممۋنيكاتسيالار تارتىلاتىنىن, جوبانىڭ قۇنى 100 ملن دوللاردى قۇرايتىندىعىن جەتكىزدى.
ەكى جىل ىشىندە وسى بىرەگەي جوبا جۇزەگە اسسا, تاشكەنگە سالقىنداۋ ءۇشىن كەتكەن جۇرتشىلىقتىڭ بەتىن بەرى قايتارىپ الارىمىز ءسوزسىز.
قازاقستان ۇعا اكادەميگى, بەلگىلى عالىم باۋىرجان بايتاناەۆ «شىمكەنت – قازاقستانداعى ەڭ كونە قالا» دەدى. يۋنەسكو شەڭبەرىندە ءوزىنىڭ 2000 جىلدىعىن اتاپ وتكەن سامارقان قالاسىنىڭ كىرپىشتەرى مەن كەراميكالارىمەن ۇقساس ارحەولوگيالىق ايعاق زاتتارعا سۇيەنىپ, شىمكەنتتىڭ جاسىنىڭ جيىرما عاسىردان اساتىنىن ايتقان ارحەولوگتار, ت.ع.د., پروفەسسورلارى ك.بايپاقوۆ پەن ب.بايتاناەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى الەمدىك عالىمداردىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
ەندىگى ماقسات, شىمكەنتتىڭ ىرگەسىندەگى ەسكى شاھاردىڭ ورنىن ۋاقىت وتكىزبەي ارشىپ, تاريحي نىساننىڭ ەجەلگى قاسپەتىن تۋريستەر نازارىنا ۇسىنۋ بولماق.
سوندا عانا, تۋريست تولعان قىزىل اۆتوبۋستىڭ ءبىر باعىتى جانعا جايلى جايلاۋكولدەن شىمكەنتتىڭ 2200 جىلدىق تاريحىنان سىر شەرتكەن ەجەلگى قالاعا قاراي جول تارتپاق.
شىمكەنتتىڭ ءوز «ەسىلى» بار
سۋ – تىرشىلىك كوزى. اتامىز قازاقتا «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدى», دەگەن ءسوزى وسىدان شىقسا كەرەك. الەمدە ءىرى قالالار دا وزدەرىنىڭ دامۋىن وزەن-كولدەرمەن بايلانىستىرىپ جاتادى.
وتكەندە عالامتور جەلىسىندە قىتايدىڭ ءىرى اقپارات اگەنتتىگىنىڭ شىمكەنت قالاسىنداعى ەمدىك قاسيەتى بار قوشقاراتا وزەنى تۋرالى جاريالاعان ماقالاسىن كوزىم شالدى.
ماقالا اۆتورى ورتالىق ازيا ساپارى بارىسىندا وسى وزەنگە سوعىپ, ونىڭ سۋ قۇرامى مەن تەمپەراتۋراسىن زەرتتەگەن. سول نەگىزدە زەرتتەۋىن جازىپ شىعىپتى. ءتىپتى قىتايلىقتاردى وسى شيپالى اراسانعا شومىلۋعا ۇگىتتەپتى.
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇلاقتىڭ ءتورت مەزگىلدە بىردەي سۋى سۇيەك, بۋىن, ومىرتقا اۋرۋلارىنا ەم بولسا, سۋىن كۇندەلىكتى ىشكەن جاننىڭ اس قورىتۋ قىزمەتىن جاقسارتپاق. مۇنان تىس, قۇرامىندا كۇكىرت قىشقىلى بار وزەن سۋى ءتۇرلى تەرى اۋرۋلارىن ءبىر ساتتە ج ۇلىپ الماق.
ءبىز بايان ەتىپ وتىرعان وزەن شىمكەنت قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنان سىڭعىرلاي اعىپ جاتقان قوشقاراتا ەدى.
انىعىندا, قالانى قاق جارىپ وتەتىن وزەندەر ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدە دە سيرەك كەزدەسەدى. وزەن قالانىڭ ميكرو كليماتىن رەتتەيدى. وسىنى ەسكەرگەن قالا اكىمى عابيدوللا ءابدىراحىموۆ كەزىندە جىن ويناقتاردىڭ ۇياسىنا اينالعان وسى وزەننىڭ ارناسىن تازارتۋعا كىرىستى. باستاپقىدا ءبىر شاقىرىمداي سۋ ارناسىنا تاس قورشاۋ ورناتىپ, ءتۇرلى سپورتتىق قۇرىلعىلار, سۋعا شومىلۋعا ارنالعان قالىتقىلار سالىندى.
كەيىننەن, سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ, قالا باسشىسى نۇرلان ساۋرانباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وزەننىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى تۇرعىن ۇيلەرمەن كەلىسىلگەن تۇردە وزەن جاعالاۋىنا اياقجولدار مەن ۆەلوجولدار سالىندى.
قوشقاراتا دەگەن اتاۋ قايدان شىققان؟ ول كىم؟
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قوشقاراتا XI عاسىردا ءومىر سۇرگەن, قاراتاۋ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن دەسەدى. جاستايىنان زەرەكتىگىمەن كوزگە تۇسكەن ونى اتا-اناسى بۇقاراعا جەتى جاسىندا وقۋعا جىبەرىپ, سوندا ونشاقتى جىل وقيدى. كوزى اشىق, ءىلىمدى قوشقاراتا وسى وڭىرگە قايتىپ كەلىپ, شاكىرت تاربيەلەپ, مەشىت, مەدرەسە اشادى. قوشقاراتانىڭ شىن اتى قىلىش بولعان ەكەن. ءتورتىنشى اتاسى ارقار ەسىمدى ەرجۇرەك, باتىر. سول اتاسى «سەن ارقارداي بولا الماسسىڭ, قوشقارداي بول» دەپ باتاسىن بەرگەن. سودان بەرى قوشقاراتا اتانىپتى دەيدى اڭىز. جەرلەنگەن جەرى وسىندا.
قازىرگى تاڭدا وزەن جاعالاۋىندا قوشقاراتانىڭ كەسەنەسى تۇر. جالپى, جەر-جەردە قوشقاراتا دەپ اتالاتىن اۋىل, وزەن, سۋ اتتارى كوپ. ەلىمىزدە مۇنداي اتاۋدى يەلەنگەن 10-نان استام مەكەن بار دەيدى.
وسى كەسەنەدە كەزىندە شىراقشى بولعان قۇرمانسەيىت زياەۆ اقساقال: «وزەننىڭ سۋى شيپالى. اۋانى ىلعالداندىرىپ تۇرادى. عالىمدار سۋدىڭ قالانىڭ ميكروكليماتتىق جاعدايىن رەتتەۋدە دە مول اسەرى بار دەيدى. بۇرىن بۇل جەردە بۇلاق كوپ بولعان. سوندىقتان دا مىڭبۇلاق اتالعان. قوشقاراتا كەزىندە سونىڭ ءبىرازىنىڭ كوزىن اشىپ, حالىقتىڭ العىسىن الىپتى. وزەن باستاۋىن قازىعۇرت تاۋىنىڭ تومەن تۇسىنان الادى. عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەنگە جاقىن ماڭايدا سۋ ءسىڭىپ كەتەدى دە, وسى شىمكەنتتەگى قازىرگى قوشقاراتا وزەنىنىڭ باستاۋىنان شىعادى. سۋ ماماندارى تاۋ باسىنان تارىداي ۇساق زاتتاردى جىبەرىپ, تالاي مارتە تەكسەرىپ, باقىلاعان. سول زاتتار وسى قازىرگى قوشقاراتانىڭ باستاۋىنان شىققان», دەپ ارىدان اڭگىمە قوزعايدى.
شىلدە, تامىز ايلارىندا بۇلاق باسىندا ينە شانشار ورىن بولمايدى. قالانىڭ جارتىسى سوندا كوشىپ كەتكەندەي اسەرگە بولەنەسىڭ. مۇزداي تازا سۋىنا شومىلىپ, قاپىرىق ىستىقتا كوڭىل سەرگىتىپ, قالا شۋىلىنان ءبىر ءسات ارىلعان جۇرتتىڭ وزەن ارناسىنا جاعداي جاساپ بەرگەن اتقامىنەرلەرگە ايتار العىسى شەكسىز.
بۇگىندە جاعالاۋعا 1711 اعاش وتىرعىزىلعان. تازا اۋا, شيپالى سۋ, ەندى بالاپان اعاشتار جاپىراق جايىپ, ءدىڭى ۇلعايسا قوشقاراتا يران باقتان ءبىر كەم بولمايتىنى انىق.
جاقسىلىققا جانى قۇشتار جاستار دا اشىق اسپان استىنداعى سپورت الاڭشاسىندا جاتتىعۋ جاساپ ءجۇر.
ءتىپتى, تۇنگى ۋاقىتتاردا دا وسىندا كەلىپ وزەن سۋىنا تۇسەتىندەردىڭ قاتارى قالىڭ. تمد ەلدەرىنەن كەلگەن تۋريستەر مەن ەم الۋشىلار وزەنگە ءۇش مەزگىل ءتۇسىپ, دەمالىسىن ءماندى دە ءساندى وتكىزۋدە.
P.S. شىمكەنت 2020 جىلى وتەتىن تمد ەلدەرىنىڭ مادەني استاناسى جىلىنا دايىندىق جۇمىستارىن پىسىقتاي تۇسۋدە. وعان جەرگىلىكتى جەردەگى تابيعي جاعدايلاردىڭ بارلىعى مۇمكىندىك تۋعىزۋدا. ەندىگىدە قالا تۇرعىندارىنىڭ ساناسىنا قالا مادەنيەتى جۇيەلى تۇردە سىڭىرىلسە, شىم شاھار كورشىلەس وزبەكستاننىڭ استاناسىمەن مادەني, ەكونوميكالىق تۇرعىدا شىن باسەكەلەسكە اينالار ەدى.
شىمكەنت
