جاسىراتىنى جوق, سايىندىق تۇرعىنداردىڭ اتىنان ايتار ۋاجدەرىن ارقالاعان ءبىر توپ ازامات ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن حابارلاسقان بولاتىن. كوپ جىلداردان بەرى تۇرعىنداردى اۋرە-سارساڭعا سالىپ-اق قويعان كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى ولاردىڭ ابدەن تيتىعىنا تيگەن ەكەن. كۇن سۋىتا كوگىلدىر وتىن جايىمەن اۋىل تۇگىلى اۋدان اكىمىنىڭ ەسىگىن كۇزەتىپ, تابالدىرىعىن توزدىرعان تۇرعىندار اتالعان باسشىلىققا رەنجۋلى بولىپ شىقتى.
باقساق, كوگىلدىر وتىنعا قاتىستى ماسەلە ءاۋ باستا ينفراقۇرىلىم تارتىلماعان جەر تەلىمدەرىن تۇرعىندارعا بەرۋدە جاتقان سىندى. بىراق ماسەلەنى شەشەمىن دەگەن جانعا باياعى كەتكەن ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا ۋاقىت جەتكىلىكتى بولدى. وكىنىشتىسى, ماسەلە ءالى سوزىلىپ كەلەدى, اكىمدەردەن قايران بولماسىن تۇسىنگەن تۇرعىندار ءوز كۇشتەرىمەن گاز جەلىلەرىن تارتىپ, ۇيلەرىنە دەيىن بۇرىپ العان. قۇبىرىنىڭ ءار مەترى بىرنەشە مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن بۇل جۇمىستىڭ تۇرعىندار ءۇشىن قىمباتقا تۇسكەنى سونشالىقتى, بۇل دا ءبىراز ايقاي-شۋدى تۋدىرعان بولاتىن. اقىرى, اكىمدىك ەمەس, تۇرعىندار ءوز كۇشتەرىمەن گاز تارتىپ, شىعىنىن ءوز قالتالارىنان تولەپ, ءوز قولدارىمەن ورناتتى. بىراق بۇل قانشالىقتى قاۋىپسىز؟ ارنايى ءتارتىپ-تالاپتارى ساقتالدى ما؟ ءبۇگىن شابۋىلداپ ءجۇرىپ وزدەرى ورناتقان گازدىڭ ەرتەڭگى قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كىم جاۋاپتى؟ حالىقتىڭ ءوز قاجەتتىلىگى ءۇشىن جانتالاسا جەلى تارتىپ العان «جاندارمەن» ارەكەتى اكىمدەردىڭ ەسەبىندە ۇلكەن ءىس تىندىرعانداي «گازبەن قامتىلدى» دەپ بەرىلۋى قالاي؟
كۇن سۋىتا گاز ماسەلەسى قينايتىن سايىندىقتار ءۇشىن جاز مەزگىلى اۋىز سۋدىڭ ايقايىمەن وتۋدە. الدىمەن, اۋىل اراسىنا تارتىلعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ ءار جەردەن جانە ءجيى جارىلۋى تۇرعىنداردىڭ بىرنەشە كۇن سۋسىز قالۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى, بيىل سۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى اۋىل تۇرعىندارىن تامشىلاي اققان سۋعا كەستەمەن قول جەتكىزۋىنە نەمەسە ءبىر تاسىمالىن بەس مىڭ تەڭگەگە ساۋدالاپ, اۋىل اراسىنا سۋ تاسىپ جۇرگەن ارنايى كولىكتەردىڭ جولىن تورۋىلداۋعا ءماجبۇر ەتتى.
– سايىن شاپاعاتوۆ اۋىلىندا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان كوپ ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋىز سۋ. اۋىلعا سۋ قۇبىرى تارتىلعالى ەكى-ءۇش جىل كولەمى بولدى, بىراق قۇبىر تارتىلعان سوڭ-اق بىرنەشە رەت جارىلىپ, سۋسىز وتىرعان كەزدەر بولدى, مۇنىڭ سەبەبىن سۋ جەتكىزۋشى «كومحوز» مەكەمەسى قۇبىرلاردىڭ ساپاسىز تارتىلۋىنان دەپ ءتۇسىندىرگەن بولاتىن. جاز كەلىپ, شىلىڭگىر ءشىلدەگە اياق باستىق. اپتاپ وتىندە سۋ سۇراپ ساندالعان ايقاي-شۋ تاعى باستالدى. بۇل جولى اۋىلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەكەمەلەر ۇلگەرمەيتىندىكتەرىن ايتىپ, وزگە دە سان الۋان سىلتاۋلارمەن سىرعىتىپ باقتى. سايىن, اقشۇقىر اۋىلدارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەكەمە «كوتەرە الماس شوقپاردى بەلىنە بايلاماي», قولىنان كەلمەسە وزگە مەكەمەگە بەرۋى كەرەك قوي, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى س.قاناتقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار قانشاما رەت ماسەلە كوتەرىپ الدىنا بارعانمەن «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەندەي, تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ اكىمى دە, سايىن اۋىلىنىڭ اكىمى دە ماسەلەنى شەشۋگە اسىعاتىن سىڭاي تانىتپاعان, ءتىپتى ولار ءۇشىن مىنا اپتاپتا حالىقتىڭ اۋىز سۋسىز وتىرۋى, كۇنكورىس وزەگىنە اينالدىرىپ وتىرعان مالى مەن قۇسى شولدەن قىرىلىپ, ازىن-اۋلاق باۋ-باقشاسى تۇگى قالماي قۋراپ كەتسە دە ءبارىبىر سەكىلدى. وزدەرىنىڭ سۋى تۇگىل, جاعدايى جايلى بولعاندىقتان, باسقانىڭ جاعدايىنا باس اۋىرتار ۋاقىتى جوق دەۋگە بولادى.
اۋدان, اۋىل اكىمدەرى ءۇشىن ماڭىزدى بولماعانمەن, ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى, ءتىپتى جاندى ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلماي, ىستىقتا سۋسىز قالعان جاعدايىمىزدى تىڭدار قۇلاق تابا الماعان سوڭ باق وكىلدەرىنە حابارلاستىق. جۋرناليستەردىڭ كەلىپ ارالاسۋىمەن اۋدان باسشىلىعى, سايىن اۋىلىنىڭ اكىمى ع.نۇرجاۋباەۆ ماسەلەنى «تەز شەشىپ», ءارى اياق استىنان تاپقىرلىق تانىتىپ «كومحوز» مەكەمەسىنىڭ سۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ا.ۇزاقباەۆتى ءبىر ماشينا سۋمەن ماعان جىبەرىپتى. ءبىر ماشينا سۋمەن قاشانعى جان سوزامىن نەمەسە سۋعا قاجەتتىلىك تەك مەندە عانا ما؟ كورشىلەرىم, وزگە دە سۋ قاجەت تۇرعىندار جاعدايى قالاي شەشىلمەك؟ جۋرناليستەرگە حابارلاسقانىم ءۇشىن مەن ءبىر ماشينا سۋ الۋ كەرەك ەكەنمىن, ال جۋرناليستەرگە حابارلاسپاعان حالىق سۋ ماسەلەسىن قالاي شەشپەك؟ سوندىقتان مەن اۋىزباستىرىق, سىبايلاستىق سىندى جولمەن كەلىپ تۇرعانداي بولعان ءبىر ماشينا سۋدان باس تارتتىم. «كومحوز» مەكەمەسىنىڭ سۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ا.ۇزاقباەۆ «سۋدى ساعان ۇكىمەت تال ەگىپ, مال باعۋعا بەرگەن جوق, تەك اۋىز سۋعا بەردى» دەپ سۋدى كەيىن الىپ كەتتى, سوندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىس, مال ۇستا, ەگىن ەك, تۇرمىسىڭدى كۇيتتە دەگەن ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمىن جوققا شىعاراتىن جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ مۇنىسى بىلمەستىك پە, «ساسقان ۇيرەكتىڭ سۋعا ارتىمەن سۇڭگۋى» مە؟», – دەيدى اۋىل تۇرعىنى.
تۇرعىنداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋىلعا كەلەتىن سۋ «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بولىنگەن, بىراق «كومحوز» مەكەمەسى اتالعان باعدارلاماعا ىرگەلەس كورشى اقشۇقىر اۋىلى ەنگەنمەن, سايىن اۋىلى ەنبەيتىندىگىن ايتىپتى. سايىن اۋىلىنىڭ باعدارلامادان سىرت قالۋ سەبەبى نەدە؟ سونداي-اق قۇبىرمەن سۋ تارتىلعان كەزدە ءار وتباسىنا ءبىر ايعا تيەسىلى دەلىنگەن 18 تەكشە مەتردىڭ ءار تەكشە مەترىن 30 تەڭگەدەن بەلگىلەگەنمەن, كەيىننەن اۋىل تۇرعىندارىنا ەسكەرتۋسىز «كومحوز» مەكەمەسىنىڭ زاڭگەرى ۇيگە تىركەلگەن ءار ادامعا ءبىر ايعا 3,6 تەكشە مەتر سۋ بەلگىلەپ, ونىڭ تەكشە مەترىن 30 تەڭگەدەن دەپ وزگەرتىپتى. سوندا «اقبۇلاق» باعدارلاماسىنا ەنبەگەن سايىن اۋىلىنىڭ سۋىن كىم قارجىلاندىرىپ وتىر دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
«مونوپولياعا قارسى دەپارتامەنتتىڭ 2009 جىلعى 22 ماۋسىمداعى №82-نك بۇيرىعىمەن اۋىلدىق جەرلەر ءۇشىن 1 تەكشە مەتر سۋ باعاسى 418,36 تەڭگەدەن بەكىتىلگەن. بۇل بۇيرىقتىڭ ون جىل بويى وزگەرمەي تۇرۋى كىمگە پايدالى؟ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ اۋىل مارتەبەسىن كوتەرىپ الەۋەتىن جاڭعىرتۋ باستامالارى نەگە سايىن اۋىلىن اينالىپ وتەدى؟ اقتاۋ قالاسى مەن فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان اۋىلدىڭ اۋىز سۋعا جارىماي, قات-قابات ماسەلەنىڭ استىندا قالۋى نەلىكتەن؟ اۋدانىمىزدىڭ باسشىسى قاعاز جۇزىندە جاساعان جالعان ەسەپتەرىمەن ەمەس, ءىس ءجۇزىندە جاسالعان كورسەتكىشتەرىمەن اۋىل الەۋەتىن كوتەرسە دەيمىز. ءبىر-ءبىرىن ماقتاپ, التىن ۋاقىتىمىزدى الاتىن دايىندالعان جالعان كورىنىستەر جويىلىپ, اۋىل حالقىمەن شىنايى كەزدەسۋلەر كوپ بولۋ كەرەك.
تۇپقاراعان اۋدانى اكىمدىگىنىڭ 2019 جىلدىڭ 11 اقپانىندا №03-16/جت-س-14 ءنومىرلى حاتپەن ماعان بەرگەن جاۋابىندا بۇرىنعى 1 تەكشە مەتر سۋ باعاسى 183,3 تەڭگەدەن 165 تەڭگەگە تومەندەدى دەلىنگەن. الايدا, بۇل اقپاراتتىڭ ءبىزدىڭ اۋىلعا ەش قاتىسى جوقتىعى انىقتالدى. حالىقتى الداۋ, جالعان اقپار بەرۋ قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟» – دەيدى سايىن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى س.قاناتقىزى.
سۋ دەپ سابىلىپ, اكىمدىككە جاز بويى بىرنەشە رەت حابارلاسۋعا ءماجبۇر بولعان تۇرعىنداردى بۇل ماسەلەدە تۇسىنىكسىزدىككە ۇرىندىرىپ, كۇمانگە بولەيتىن تۇستار كوپ. سايىن اۋىلى ماڭىنداعى جىلىجايلار مەن ءسۇت زاۋىتىنا بەرىلەتىن سۋ نەگە تۇرعىندارعا بەرىلمەيدى؟ الدە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قاراپايىم تۇرعىندارعا قاعاجۋ كورسەتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلا ما؟
ورتالىعىنان گورى وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىنا الدەقايدا جاقىن اۋىلعا كوشىپ كەلۋشىلەر از ەمەس. بۇل جاعداي ماسەلەلەردىڭ جىلدار بويى شەشىلمەي سوزىلا تۇسۋىنە ناقتى سەبەپ ەمەس, ويتكەنى ايتىلا-ايتىلا ابدەن جاۋىر بولعان جاعدايلارعا جاڭا قونىستانۋشىلاردىڭ ەش قاتىسى جوق. بىراق بۇل جەرگىلىكتى بيلىك ءۇشىن سىنىققا سىلتاۋ بولىپ تۇر.
سايىن اۋىلىندا وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىنا جانە اۋدان ورتالىعى فورت-شەۆچەنكو قالاسىنا قاتىناس ءتيىمدىلىگى, اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن جەكە مال-قۇس, باۋ-باقشا ونىمدەرىن ساتۋعا شىعاراتىن اقىلى بازاردان تىس سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرىنە ارنالعان جارمەڭكەلىك ورىن, اۋىل ءىشىنىڭ تازالىعى مەن اباتتاندىرۋ, ۋاقىتىندا جينالمايتىن, جينالسا دا كەز كەلگەن جەرگە ورتەلىپ, كومىلەتىن, ءتىپتى ءۇي تۇرعىندارى ءوز اۋلالارىندا ورتەپ, قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىن قوقىس ماسەلەسى, اۋىلداعى قاڭعىباس يتتەر مەن كوشە كەزگەن قاراۋسىز مالدار, قىستا باعاسى شارىقتاي كوتەرىلىپ, قاراپايىم تۇرعىندار ءۇشىن قولجەتىمسىز بولىپ بارا جاتقان جەم-ءشوپ باعاسىن وڭتايلاندىرۋ, ينتەرنەت, بايلانىس سياقتى اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قاجەتتى ماسەلەلەر شاش-ەتەكتەن.
«قوقىستى اقتاۋدىڭ پوليگونىمەن كەلىسىپ, وتكىزۋگە بولماي ما؟ تەڭىز جاعالاۋىن لاستاۋ, كەز كەلگەن جەرگە كومۋ – ول تازالىق ەمەس, ماسەلەنى شەشۋ ەمەس. تازالىقپەن اينالىساتىن ارنايى مەكەمەلەرمەن كەلىسىمشارت نەگە جاسالمايدى؟ سونداي-اق اۋىلدىڭ احۋالىن كوتەرۋ ءۇشىن اۋماقتا ورنالاسقان ءىرى كومپانيالارمەن كەلىسىم جاسالىپ, ولاردىڭ اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرمىسىنا قولداۋ كورسەتىپ, اتسالىسۋىنا ىقپال ەتىلمەي مە؟ بۇل – وزگە اۋىلداردا بار ءتاجىريبە» دەيدى تۇرعىندار. سايىندىقتاردىڭ ايتار ارىز-شاعىمى از ەمەس, ونى ءبىر ماقالادا ەگجەي-تەگجەيلى تالداپ جازۋعا گازەت بەتى كوتەرمەيتىنى بەلگىلى, سوندىقتان ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن شەشىپ, تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قاپەرگە الۋدى قۇزىرلى ورىنداردىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق.
اكىم دەگەندى حالىق ءوزىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشىپ, حالىققا قىزمەت ەتەتىن قىزمەتكەر رەتىندە تۇسىنەدى. الايدا, وسى مانساپتى يەلەنىپ, لاۋازىمنىڭ جايلى كرەسلوسىنا وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اكىمدىك قىزمەتتى حالىقتان وزگەشە ءتۇسىنىپ, ءوزىنىڭ ءارى قارايعى قىزمەتتىك ءوسۋىنىڭ كەزەكتى باسپالداعى, اتاق-داڭق پەن شەكسىز بيلىك, جەكە باستىڭ قامىن كۇيتتەۋگە تاپتىرمايتىن تەتىك رەتىندە قابىلدايتىندىعى جاسىرىن ەمەس. ولاردى حالىقتىڭ ايقاي-شۋى, اقپارات قۇرالدارىنا جاريالانعان ماقالالار قورقىتپايدى, تەك وزدەرىنەن جوعارى تۇرعانداردىڭ جايسىز بۇيرىعى الاڭداتادى.
الايدا, سوڭعى ءۇمىتى جۋرناليستەردە بولىپ, تىنىشى كەتكەن سايىندىقتاردىڭ ءوتىنىشىن اياقاستى ەتە بەرۋگە ۇيالىپ, قاڭتار ايىندا اۋدان اكىمى ا.حاميەۆكە تەلەفون ارقىلى قايتا شىعىپ, ساۋالدار جولداعان بولاتىنبىز. اكىم بۇل جولى دا ۇندەمەي ۇمىتتىرىپ قۇتىلدى. سونىمەن قىسى-جازى كەزەكتەسە كەلگەن ماسەلەلەرىن شەشە الماي شىر-پىر بولعان حالىقتىڭ جانايقايى شىداتپاي بيىل ماۋسىم ايىندا تاعى, ياعني ءۇشىنشى رەت حابارلاسۋعا تۋرا كەلدى. بۇل جولى دا ءبىراز سيىرقۇيىمشاقتاتىپ بارىپ, اقىرى وزىنە تىكەلەي جىبەرىلگەن ساۋالدارعا ورىنباسارى ج.قاينارباەۆتىڭ اتىمەن جاۋاپ بەرگەن اكىمنىڭ جاۋاپتارى جىلتىراپ تۇر, ءمىنى جوق. بىتەدى, جاسالىپ جاتىر, الدىمىزعا جوسپارلانعان, مىنانشا قاراجات بولىنگەن...
سوندا, ءبىر جىل ەمەس, ءبىر ماۋسىم ەمەس, ۇنەمى جۋرناليستەرگە جۇگىرىپ جۇرگەن حالقى وتىرىكشى مە, جۋرناليستەن باس ساۋعالاي قاشىپ, «ساف» جاۋاپتارىن ورىنباسار قولىمەن اتتاندىرىپ, تاسادا قالعان اكىم ءوتىرىكشى مە؟
سايىندىقتارمەن كەزدەسۋگە كەلگەن اۋدان اكىمى شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى «بۇرىننان سولاي, مەنەن بۇرىن سولاي» دەپ «جۇباتادى» ەكەن حالقىن. سوندا, جاڭا اكىم بۇرىنعى ماسەلەنى شەشۋگە ءتيىستى ەمەس پە؟
ال سايىندىقتار ءوز اۋىلى اكىمىنىڭ بار قىزمەتى, لاۋازىمدىق جاۋاپكەرشىلىگى مەن ءمىندەتى – الدىنا ءارتۇرلى شارۋامەن بارعان ءاربىر تۇرعىندى اۋدان ورتالىعىنا سىلتەپ, باعىتتاپ جىبەرۋ عانا دەپ بىلەدى. ماسەلە شەشپەي, اۋدانعا سىلتەپ قانا وتىراتىن سايىننىڭ اكىمى اكىم بە, ديسپەتچەر مە؟
