قازىرگى كۇنى قازاقستاندا ومارتا شارۋاشىلىعىن اشىپ, اياعىنان تىك تۇرعىزۋ ءۇشىن كەمى 10-12 مىڭ اقش دوللارى شاماسىندا قاراجات بولۋى كەرەك ەكەن. ءار ۇيادا ءبىر ارا وتباسى تۇرۋى ءتيىس. ونىڭ قۇنى 80-100 شارتتى بىرلىك شاماسىندا. ال ومارتاداعى ارالاردىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگى قايناپ, تۇتىنۋعا قاجەتتى بال الۋ ءۇشىن ارا ۇياسى ەلۋدەن كەم بولماۋى كەرەك دەيدى ماماندار.
جالپى, ارا شارۋاشىلىعى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كوشىن ىرگەدەگى قىتاي باستاپ تۇر. ەكسپورتتاۋدا دا بەيجىڭ الدا. بۇل ەل ءار ماۋسىم سايىن 250 مىڭ توننا ارا بالىن سىرتقا جونەلتەدى ەكەن. بىراق قىتاي ىشكى نارىعىنداعى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ءدال وسى شاماداعى بال يمپورتىن قابىلدايدى. ماماندار قىتايداعى ارا بالىن وندىرۋدەگى ەكسپورت پەن يمپورت كولەمىنىڭ تەڭ ءتۇسۋىن باسقاشا بولجايدى. كوبىنە قىتايلىق بال ءوندىرىسى ءونىمدى حيميالىق جولمەن الاتىندىقتان, ول ىشكى نارىقتا جوعارى سۇرانىسقا يە ەمەس. ال تۇرعىنداردىڭ تابيعي ءونىمدى تۇتىنۋعا دەگەن ىنتاسى جوعارى بولعاندىقتان, ساۋدا نارىعىنا يمپورت ەنگىزۋگە ءماجبۇر دەيدى ساراپشىلار. دەمەك, قىتايدا وندىرىلگەن 250 مىڭ توننا بال ەكسپورت رەتىندە قازاقستان نارىعىنا دا ەركىن ەنىپ وتىرعانى انىق. ەسەسىنە, كورشى ەلدە ءبىزدىڭ ومارتالاردان جينالعان بالدىڭ ءباسى جوعارى. شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى بالقۇمار جۇرت از جىل ىشىندە ءبىر عانا الماتى وبلىسىنداعى ارا شارۋاشىلىقتارىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسىنا اينالىپ وتىرعانى بۇعان دالەل.
بىلتىر قىتايدىڭ شانحاي قالاسىندا يمپورت تاۋارلارىنىڭ حالىقارالىق كورمەسى وتكەن ەدى. بۇل كورمەگە 130 مەملەكەتتىڭ ءونىم ءوندىرۋشىلەرى قاتىسقان ەكەن. قازاقستان دا ءوزىنىڭ پاۆيلونىندا وتىزدان استام كاسىپورىننىڭ ءونىمىن ۇسىندى. وسى كورمەدە الەمدەگى ساۋدا نارىعىنىڭ ۇلكەن ويىنشىلارىن الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانى اۋماعىندا وندىرىلگەن ارا بالى قاتتى قىزىقتىرىپتى. اسىرەسە قىتاي كاسىپكەرلەرى «لەپسى ءونىمدەرى» شارۋاشىلىعىنىڭ بالىن ءتۇپ قوتارا ساتىپ الۋعا بەيىل بولعان ەكەن.
ايتپاقشى, قىتاي تاراپىمەن بۇعان دەيىن دايىن بال ءونىمىن عانا ەمەس, بال اراسىن ساتىپ الۋ بويىنشا دا كەلىسىم بولعان ەكەن. ءبىر عانا شەنسي پروۆينتسياسىنىڭ كاسىپكەرلەرى قازاقستاننان بال ارالارىن ساتىپ العان. 35 ملن تۇرعىنى بار وسى ولكەدە بالعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى كورىنەدى. ءبىراق مۇقىم قىتايدى بالمەن قامتۋعا قازاقستاننىڭ ءمۇمكىندىگى جوق. دەرەك بويىنشا, قازىر وتاندىق ومارتاشىلاردىڭ جىلدىق ءونىمى 10 مىڭ توننا شاماسىندا. بۇل ىشكى نارىقتى تولىق قامتۋعا جەتپەيدى. سوندىقتان دا قازاقتىڭ قاسىعى ءالى دە ورىس پەن قىتاي ومارتالارىندا جينالعان بالعا شىلانا بەرەتىن سياقتى...
سونداي-اق قازاق بالىن ساتىپ الۋعا قىتايدان بولەك اراب ەلدەرى دە ىنتالى. ارابتار دايىن ءونىمدى تۇتىنۋشى عانا ەمەس, ارا شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋدى قىزىق كورەدى ەكەن. قازىر ءدال وسى باعىتتان پايدا تابۋعا بولادى. ول ءۇشىن ايماقتارداعى اگروتۋريزمدى دامىتۋ كەرەك.
– ءبىزدىڭ ومارتا شارۋاشىلىعىمىز ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرىندە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1500 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. تاۋداعى تابيعات الەمى عاجاپ. مۇندا وسكەن ارا بالىنىڭ ءدامى تىپتەن ەرەكشە. قازىر ءبىزدىڭ ءونىمدەرىمىزگە ءوز ەلىمىزدەن بولەك, قىتاي, رەسەي اراب ەلدەرى قىزىعىپ وتىر. سىرتتان كەلەتىن تۋريستەر ءۇشىن دەمالىس ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدىق. ارا شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىسىن باقىلاپ, بالدىڭ قالاي جينالاتىنىن كورۋگە جۇرت قۇشتار. ءارى دەنساۋلىققا پايدالى ساياحات جاساۋعا بولادى. وسىنىڭ ءبارىن اگروتۋريزم اياسىندا جۇرگىزۋ كەرەك. قازىر الماتى وبلىسىندا بۇل جۇمىستار ءجۇيەلەنىپ قالدى. وبلىس اكىمىنىڭ كومەگىمەن شارۋاشىلىققا دەيىنگى جولدى اسفالتتادىق. كەلۋشىلەر قينالماي جۇرەدى. بىلتىر بىزگە گرۋزيا, گەرمانيا, يتاليادان تۋريستەر كەلدى, – دەيدى قاراساي اۋدانىنداعى «نا100% ياششي مەد» ارا شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى پاۆەل كونوۆالوۆ.
بالدىڭ ءدامى ءتاتتى بولعانىمەن, ەڭبەگى قاتتى دەگەندى ءجيى ايتامىز. مۇنى ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى پاۆەل دە قۇپتايدى. بۇرىنعى اسكەري قىزمەتكەر دوعارىسقا شىققان كۇننەن باستاپ بال اراسىن باعۋعا كىرىسىپتى. قازىرگى ءىسى ءونىمدى, تابىسى دا شاش ەتەكتەن. پاۆەلدىڭ ومارتا شارۋاشىلىعىندا 1000 انالىق ارا بار ەكەن. بال بيزنەسى تابىستى بولۋ ءۇشىن انالىق ارالاردىڭ سانىن ارتتىرىپ وتىرۋ مىندەت. ءىسى ناتيجەلى بولىپ, ءوزىن اقتاۋى ءۇشىن كەمى 50 انالىق ارا بال جيناۋى كەرەك. ونىڭ قاق جارىمى شىعىندى جابۋعا كەتسە, قاق جارىمىنىڭ ءونىمى تابىس اكەلۋى مۇمكىن. انالىق ارانى ءوسىرۋدىڭ وزىندىك قۇپياسى بار ەكەن. بۇلار 5 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, بال جيناۋعا قابىلەتتى. وتە سەزىمتال, جارىق پەن ءتۇس, ءيىس پەن جىلۋدى سەزۋ قاسيەتى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان.
– قازىر تۇتىنۋشىلاردىڭ تازا بالدان بولەك «ارا سۇتىنە» سۇرانىسى كوبەيدى. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق وسى باعىتتى دامىتىپ وتىر. جىلىنا 20 كيلوعا دەيىن «ارا ءسۇتىن» جينايمىز. بۇل – ەل بويىنشا رەكورد. باسقا شارۋاشىلىقتار 150-200 گرامم عانا جيناپ كەلەدى. جالپى, وتاندىق ومارتاشىلار اراسىندا جاقسى باسەكە قالىپتاستى. ءبىز ءبىر جىلدارى 2050 جىلعا دەيىن قازاقستانداعى بال ءونىمىن 1 ملن تونناعا جەتكىزەمىز دەپ ۋادەلەسكەنبىز. وسىعان تىرىسىپ جاتىرمىز. ارينە قيىن, بىراق قيىندىقتى ەڭسەرگەن ادام عانا تابىسقا جەتپەي مە؟ – دەيدى پاۆەل كونوۆالوۆ.
ايتپاقشى, دۇنيەجۇزىلىك ارا شارۋاشىلىعى اسسوتسياتسياسىنىڭ دەرەگىنشە, الەمنىڭ ءاربىر تۇرعىنى جىل سايىن جالپى كولەمى 1 كيلوگرامم بال جەيدى ەكەن. بىراق ءبىز تۇتىناتىن بال ءمولشەرى 50 گرامنان اسپايدى. ەسەسىنە, قانتتى كوپ جەيمىز, ەدىڭ ءار تۇرعىنىنا جىلىنا 36 كيلوگرامم شەكەر كەتەدى. ونىڭ سەبەبىن بال باعاسىنىڭ تىم كوتەرىڭكى ەكەنىنەن دە ىزدەۋ كەرەك سياقتى. قازىر نارىقتاعى قانت باعاسى 280-320 تەڭگە ارالىعىندا بولسا, بالدىڭ 1 كيلوسى 1500-3000 تەڭگە شاماسىندا ساتىلىپ جاتىر.
الماتى وبلىسى
