جۋىردا الماتىدا وتكەن «ورتالىق ازيانىڭ اۋىلشارۋاشىلىق لاندشافتارىندا قورشاعان ورتاعا مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ, جەر جانە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ءۇشىن زەرتتەۋدىڭ جانە باعالاۋدىڭ زاماناۋي ءادىستەرى» حالىقارالىق سيمپوزيۋمىندا قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, ازەربايجان, رەسەي, جاپونيا, قىتاي, گەرمانيا, تاعى باسقا ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار جەردى توزدىرماۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ورتاعا سالدى.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ءبۇگىندە بىرقاتار ەلدەردەگى زاڭنامالىق قۇجاتتار تاجىريبەسى سالادا قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندىق عالىمدار زاڭ قابىلدانسا, جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جەرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرەر ەدى دەگەن ءۋاج ايتادى. بۇگىندە اگروتەحنيكالاردى, سۋ جانە قۇنارلاندىرۋ ءتارتىبىن دۇرىس ساقتاماۋدىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالعىرت قاراۋدىڭ سالدارىنان جەردىڭ توزۋى وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالعاندىعىن اتاپ وتكەن قازۇاۋ ءبىرىنشى پرورەكتورى قانات ءتىرەۋوۆ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اوك مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا تولىقتىرۋلار مەن ءوزگەرىستەر قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
وزگە ەلدەردەگى زاڭنامالىق قۇجاتتار تاجىريبەسىنە توقتالعان ابدۋللا ساپاروۆ توپىراقتىڭ قۇنارى ازايسا, وعان پايدالانۋشى جاۋاپتى بولۋى كەرەك دەيدى. جەرگە جاۋاپسىز قاراعان جاعدايدا ونى قايتارىپ الاتىن تەتىكتەر دە جۇزەگە اسۋى قاجەت.
بۇگىندە الەم حالقى سانىنىڭ ءوسىپ بارا جاتقاندىعىنا بايلانىستى جىلدان-جىلعا ازىق-ت ۇلىككە سۇرانىس تا ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان جەر كۇتىمىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان اقش-تىڭ تاجىريبەسىن باسشىلىققا الۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان عالىم جەر توزسا 1 سم توپىراقتىڭ قالپىنا كەلۋى ءۇشىن 100-250 جىلعا جۋىق ۋاقىت قاجەت دەپ قىنجىلادى.
بۇگىندە توپىراققا تىڭايتقىش سەبۋ ماسەلەسى دە اسا وزەكتى بولىپ وتىر. دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە گەكتارىنا 1000-1700 كيلوعا دەيىن قورەكتىك مينەرالدار بەرىلسە, قازاقستانداعى كورسەتكىش گەكتارىنا 3-5 كيلودان ارىعا بارمايدى. سونىڭ سالدارىنان توپىراق تا توزادى, ونىمدىلىك تە تومەندەيدى.
مينەرالداردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋدىڭ نورماتيۆتەرى بويىنشا ساراپتاما جاساعان رەسەيلىك عالىم, اكادەميك ۆيكتور سىچەۆ تىڭايتقىشتاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن ءۇيلەسىمى, مينەرالدى توپىراقتىڭ ءارتۇرلى جاعدايىندا پايدالانۋ مەن تابيعي-ەكونوميكالىق ءتيىمدىلىگى تۇرعىسىنداعى زەرتتەۋلەرىن ۇسىنسا, ازوتتى مينەرالداردى پايدالانۋعا توقتالعان اكادەميك گەننادي گامزيكوۆ تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ جەرگە دەگەن تۇتىنۋشىلىق كوزقاراسىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, جەردىڭ تىڭايتقىشقا قاجەتتىلىگى 90 پايىزدى قۇرايدى. رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسى, بەلگورود وبلىسى مەن كۋبان ايماعىندا گەكتارىنا 100-130 كيلو تىڭايتقىش بەرىلەتىن بولسا, كەرىسىنشە ازيالىق بولىگىندە ماسەلەلەر كۇردەلەنە تۇسكەن. مينەرالدى تىڭايتقىش جەردىڭ نەگىزگى قورەك كوزى دەپ سانايتىن عالىم ەۋروپا ەلدەرىندە گەكتارىنا 200-300 كيلو سەبىلەتىنىن ايتادى. بۇل كورسەتكىش جاپونيادا 500 كيلونى قۇرايدى. كەزىندە ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىر جەرگە شوعىرلانۋى ناتيجەسىندە مەحانيكالاندىرۋدىڭ, جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋدىڭ وتە ءتيىمدى بولعاندىعىن جەتكىزگەن رەسەيلىك عالىم جەر پايدالانۋشىلاردى تۇتىنۋشىلىق كوزقاراستان ارىلتۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق اگروحيميك مامانداردىڭ ءتاجىريبەسىن باسشىلىققا الۋ قاجەت دەيدى. جەردەن ءونىم الىپ, ونى ەكسپورتقا جونەلتۋدى عانا ماقسات ەتۋمەن شەكتەلۋ سالانى تىعىرىققا تىرەيدى. سوندىقتان دا عالىمدار بۇل ماسەلەگە ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ ارالاسقانىن قالايدى.
اكادەميك راقىمجان ەلەشەۆ بۇگىندە جەر كولەمى جاعىنان توعىزىنشى, ەگىستىك جاعىنان بەسىنشى ورىن الىپ وتىرعان قازاقستاندا 80 ملن گەكتار اۋماق اۋىل شارۋاشىلىعى يەلىگىندە ەكەندىگىنە توقتالدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, 10-15 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە جەردىڭ قۇنارى 25 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. اسىرەسە قارا شىمنىڭ مولشەرى ازايا باستاعان. وسىمدىكتەر قورەكتەنەتىن جىلجىمالى قورەك قۇرامى, اسىرەسە ورتالىق قازاقستانداعى نەگىزگى استىق وندىرەتىن ولكەلەردە توپىراق ساپاسى ناشارلاعان. ال وڭتۇستىك وڭىرلەردە دۇرىس سۋعارىلماعاندىقتان تۇزدانعان ايماقتاردىڭ مولشەرى جوعارى. تىڭايتقىشتار مەن حيميالىق قوسپالاردى دۇرىس قولدانباۋدىڭ ەكولوگيالىق سالدارى جوعارى ەكەندىگىنە الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن عالىم جەردى قورعايتىن زاڭ كەرەك دەيدى. بۇگىندە ۋكراينا, بەلارۋس, مولداۆا, رەسەي, قىتاي ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. «ەلىمىزدە جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ بولاشاعى كۇماندى» دەگەن عالىم ەكولوگيالىق تۇرعىدان تۇراقتى باقىلاۋدىڭ كەرەكتىگىن ايتتى. سوندىقتان جەردى كۇتۋدە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ەرەكشەلىكتەرىنە دە اسا زەر سالۋ قاجەت. وبلىستاردى زاماناۋي زەرتحانالارمەن جابدىقتاۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
ەكولوگيالىق تۇرعىدان زالالدانعان جەرلەردى بيولوگيالىق مەليوراتسيالاۋ ماسەلەسىن قوزعاعان «ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس باس ديرەكتورى امانگەلدى سادانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى 1,4 ملن گەكتار اۋماقتىڭ 38 پايىزى – تۇركىستان, 29 پايىزى – الماتى وبلىسىنا, 14 پايىزى قىزىلوردا وبلىسىنا تيەسىلى. قىزىلوردا, تۇركىستان (شاردارا اۋدانى), الماتى وبلىسىنداعى (بالقاش ماڭى, ۇشتوبە) كۇرىش وسىرەتىن القاپتاردا تۇزدانعان جەرلەر كوبەيىپ بارادى. مۇندا توپىراقتىڭ قارا شىم قاباتى ازايىپ, زياندى تۇزداردىڭ ءمولشەرى كوبەيىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى وسىمدىكتەرىن وسىرۋدە قولايسىز جاعدايلار ورىن الىپ وتىر. ال القاپتاردى ساۋىقتىرۋدا بيولوگيالىق ادىستەردى پايدالانۋدىڭ ەرەكشەلىگى زور.
