قوعام • 12 شىلدە، 2019

بالا تاعدىرى – بولاشاق تاعدىرى

1035 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە بالالار قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ورنى ەرەكشە. ويتكەنى قوعام وركەنيەتىنىڭ جانە ونىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى وسى وسكەلەڭ ۇرپاق ەكەنى بارشاعا ايان. وسى ورايدا ءبىز ەلىمىزدەگى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل، پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى س.ايتپاەۆاعا جولىعىپ، بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جا­يىندا ايتىپ بەرۋىن سۇراعان ەدىك.

– ساۋلە مۇحانبەديانقىزى، وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ، ونىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى قىز­مەتىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ مەملەكەتتىك وتباسىلىق سايا­سات­تىڭ العاشقى كەزەكتەگى ءمىن­دەتى دەي­مىز. وسى ورايدا ەلى­مىز­دەگى بالا­لار­دىڭ قۇقىن قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپ­تاسۋى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟ 

– بۇكىل الەم بويىنشا بالالار قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى قۇجات – بالالار قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا. ول 1989 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانعان. بۇل قۇجاتتا بالالار ءبىرىنشى رەت قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە اتا­لىپ، سولاي مويىندالىپ، ولار دا ادام قۇقىقتارىنىڭ بار­لىق ي­گى­لىگىن كورە الاتىن بول­دى. سو­دان بۇكىل ادامزات قاۋىم­داس­تى­­عىنىڭ كوكەيىنەن شىققان بۇل قۇ­جاتتى 190 مەملەكەت مو­يىن­دادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز­دە ول تاۋەل­سىز­دىك العانىمىزدان كەيىن 1994 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا ما­قۇل­­داندى. مىنە، وسى ساتتەن باس­تاپ ءبىز­دىڭ مەملەكەتىمىزدە بالا­لار­دىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋمەن ونى قام­تاماسىز ەتۋ­دىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسىن قۇرۋدىڭ جارقىن جولى باستالدى.

كەيىنىرەك بۇل اۋقىمدى ءىستى ءومىر اعىمىنان قالىسپاي وي­دا­عى­داي جۇزە­گە اسىرىپ وتىرۋ جانە ەلىمىزدە بالالار قۇقىعىن قور­عاۋدىڭ ۇلتتىق ءجۇ­يەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 10 ارنايى جارلىعىمەن ەلىمىزدە قو­عام­دىق نەگىزدە جۇمىس ىستەي­تىن بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى دۇنيەگە كەلدى. ول قۇجاتتا ۋاكىلدىڭ نە­گىزگى ماقساتى بالا­لاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭ­دى مۇددەلەرىنىڭ كەپىلدىلىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ، سونداي-اق مەم­لە­­­كەتتىك جانە قوعامدىق ينس­تي­­تۋت­­تارمەن تىزە قوسا وتىرىپ با­لا­لاردىڭ بۇزىلعان قۇ­قىق­تا­رى مەن ەركىندىكتەرىن قال­پى­نا كەل­تىرۋ، دەپ جازىلعان. ءبىز­دىڭ كۇن­­دەلىكتى جانە الداعى بارلىق جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باعدارشامى وسى قاعيدا.

– ارينە، ءار جۇمىستى الاڭ­سىز اتقارۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ زاڭ­دىلىق نەگىزىن قالىپ­تاس­تىرىپ الۋ قاجەت ەكەندىگى ءتۇ­سى­نىكتى عوي. دەگەنمەن، بۇل وراي­دا قانداي اۋقىمدى ىستەر جۇزە­گە اسى­رىلدى دەپ ايتا الامىز؟

– ەلىمىزدە بۇگىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتارى مەن كەپىل­دىكتەرىن رەتتەيتىن 45 نور­ما­تيۆتىك اكتى قابىلدانىپ، 15 نەگىزگى حالىق­ارالىق قۇجات ماقۇل­دانعان. بالالار مەن ءجاسوسپىرىم­دەردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋگە بەلسەنە ارالاسىپ، وعان اتسالىسىپ وتىرۋ ۋاكىلدىكتىڭ باستى ءمىن­دەتى. سون­دىقتان العاشقى مەزەت­تەن باس­تاپ وسى زاڭ جوبالارىندا بالالار قۇقىق­تارىنىڭ ساقتالۋى، ولاردىڭ بالالار مۇددەلەرىنە تولىق سايكەستىگى قاتاڭ قا­دا­­عا­­لاندى. جانە بۇل جۇ­مىس زاڭ جو­با­سىنىڭ پارلامەنت كوميتەت­تەرىن­دە قارالۋى كەزىندە دە ودان ءارى جالعاسىن تابادى.

بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە كۇش كورسەتۋ جانە بۇل ورايدا قىلمىس­تىڭ ارتۋىن زەردەلەي كەلە پارلامەنت سەناتى مەن ءما­ج­ىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى با­لا­لار قۇقىقتارىن قورعاۋ ءجو­نىن­دەگى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى ۇيىمداردىڭ جۇمىستارىنا قاتىس­­تى ماسەلەلەر جونىندە زاڭ­نا­ما­لىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن قوسىم­شالار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن قابىل­داۋعا باستاماشىلىق جاسادى. ءبىزدىڭ ارالاسۋى­­مىزبەن جازا تاعايىنداۋ ماسەلەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

سونداي-اق كامەلەتكە تول­ما­عان­داردىڭ جىنىستىق پاكتى­گىنە قارسى قىلمىس جاساعان ادامدار­عا قاتىستى جازا ەداۋىر قاتاڭدا­تىلدى. وسى زاڭ جوباسىنا سايكەس، كامە­لەتكە تول­ما­عاندارعا قاتىستى جىنىستىق قىلمىس جاساعان­دار ەندى 20 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولدى. كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سەكسۋالدى سيپاتتاعى قىلمىس جاساعاندارعا جاۋاپكەر­شىلىكتى كۇشەيتۋگە بايلانىستى بەل­گىلى ءبىر لاۋازىمنان نەمەسە بەل­گىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋدان ءومىر بويى ايىرۋ قوسىمشا جازا­سى بەلگىلەندى.

– جانى كۇيزەلگەن جاندار سىزدەر­دىڭ ۇيىمدارىڭىزعا قالاي حابار­لاسا الادى جانە ولار قانداي كومەك كۇتە الادى؟

– ۇيىمىمىزدىڭ دىتتەگەن قىز­مەتىن ويداعىداي اتقارىپ، قا­لىپ­تى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن تۇر­عىن­دارمەن، جالپى بۇقارامەن مۇلتىكسىز بايلا­نىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى اسا زور. وسى­عان وراي بىزدە «111 شۇعىل قىزمەت» كون­تاكت-ورتالىق تاۋلىك بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى. ونداعى تاجىريبەلى مامانداردان، پسيحولوگتار مەن زاڭ­­گەر­لەردەن جانى كۇيزەلگەن جان­دار قا­جەتتى كومەك الا الادى. وندا قۇ­پيا­لىلىق تولىق ساقتالعان. 

كونتاكت-ورتالىق ابونەنتتەر­دىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە جانە ولارعا قاجەتتى كومەك كور­سەتۋدە ورتا­لىق مەملەكەتتىك ور­گان­دار­مەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ور­­گان­­دارمەن، سونداي-اق ۇكى­مەت­تىك ەمەس ورگاندارمەن ارە­كەت­تەسە جۇ­مىس ىستەيدى. سون­داي-اق كون­تاكت-ور­تالىققا ەڭبەك­پەن قام­تۋ ءجا­نە الەۋمەتتىك باع­دار­­لا­ما­­­لار ءبو­لىم­دەرىنىڭ جانە قۇ­جات قا­­بىل­­داپ الۋ كەزىن­دەگى حا­لىق­قا قىز­مەت كورسەتۋ ورتا­لىق­تا­رى قىز­­مەت­كەرلەرىنىڭ ءىس-ارە­كەت­تەرىنە قا­تىستى ارىز-شاعىم­دار كوبى­رەك ءتۇس­ەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار­دىڭ ايتۋى بويىنشا، ءجار­دەماقى تولەۋ ءتارتىبى تولىق ءتۇسىن­دىرىلمەيتىن كورىنەدى، ال ءتۇر­كى­ستان، جامبىل، الماتى وب­لىس­تارى سياقتى جەكەلەگەن ايماق­تار­­دا ءتىپتى سەبەبىن دە ايتپاستان قۇ­جات­­تاردى قابىلدامايتىن دا جاع­­داي­لار كەزدەس­كەن. سايىپ كەل­گەن­دە وسى­لاردىڭ ءبارى دە بالالار­دىڭ ءومى­رىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن جايتتار.

وسىعان وراي ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارا­لار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ايتا­لىق، دەنساۋلىق ساقتاۋ­داعى ولقى­لىق­تار جونىندە نۇر-سۇلتان، الماتى، شىمكەنت قالالارىنان كە­لىپ تۇسكەن شاعىمدار بويىنشا ايتىل­عان كەمشىلىكتەر وسى قالا­لاردىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ باسقار­ما­لارىمەن ءبىر­لەسە وتىرىپ تولىق شەشىلدى. 

– بۇل جوباعا قانشالىقتى قوڭىراۋ شالىنعانىنا توقتا­لا كەتسەڭىز.

– ماسەلەن، وسى جىلدىڭ 5 ايى ىشىندە بۇل قىزمەت وپەراتور­لارى كەلىپ تۇسكەن 156173 ارىز-شا­عىمد­ى قاراپ شىقتى، بۇل بىل­تىر­­عى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 83،8 پايىز ارتىق. وسى قوڭىراۋلاردىڭ 73850-ءى بويىنشا ماماندار ارنايى جۇمىس جۇرگىزىپ، ابونەنتتەرگە دەر كەزىندە قاجەتتى كومەك كورسەتتى. ال «ساپالى قو­ڭى­راۋلار» دەپ اتالاتىن بۇل كور­­س­ە­تكىش 2018 جىلى 3169 عانا بو­لا­تىن. سونداي-اق الەۋمەتتىك قو­رعاۋ سالاسى بويىنشا بالا­لار قۇ­قىق­تارىن قورعاۋدىڭ ءارتۇر­لى ماسەلەلەرى جونىندە 68723 ال­عاش­­قى كونسۋلتاتسيا بەرىلدى. ءومىر­دەن تۇڭىلۋگە يتەرمەلەيتىن جە­كە باسىنىڭ كۇيزەلىسى جايىندا قو­ڭى­راۋ شالعان 1218 ابونەنتكە پسي­حو­لوگيالىق كومەك كورسەتىلدى. 3628 ادامعا زاڭدىلىق تۇر­عىدان كەڭەس بەرىلدى. بۇل كورسەتكىش بىل­تىر عانا نەبارى 376 بولعان ەدى.

– قازىر قوعامىمىزدى ەرەكشە ەلەڭدەتىپ وتىرعان سۋيتسيد جا­­يى عوي. وعان قوسا مۇگەدەك جان­­­دار ماسەلەسى دە الاڭداتادى. وسى با­­­عىت­تا نە ىستەلىنىپ جاتىر؟

– بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ پسيحولوگ ماماندار 51 سۋيتسيدكە سوقتىرار جايدىڭ الدىن الىپ، بالالار مەن ايەلدەرگە زور­لىق-زومبىلىق كورسەتۋدىڭ 59 جاع­دايىن توقتاتتى. قازىرگى قوعام­دى دۇرلىكتىرىپ، ايرىقشا الاڭ­داتىپ تۇرعان وزىنە ءوزى قول جۇم­ساۋ جايى ەكەنى راس. بيىلعى جىل­دىڭ 3 ايىندا وسىنداي شەتىن جاعدايدا 29 ادام حابار­لاس­قان. ولاردىڭ 8-ءى 18 جاسقا دەيىنگى جاس­وسپىرىمدەر بول­سا، 21-ءى ەرەسەك­تەر. جاسالعان تال­داۋلارعا قاراعاندا بۇعان كوبى­نە ىشكى وتباسىلىق كي­كىل­جىڭ­دەر، ومىردە تىعىرىققا تىرەلۋ، قۇر­­داس­تار اراسىنداعى كيكىلجىڭ جانە ءساتسىز ماحاببات سەبەپكەر بولا­­تىن كورىنەدى. مۇندايدا ما­مان پسيحولوگتار ادامدى را­يى­­نان قايتارۋى مۇمكىن. سون­دىق­­تان ەلىمىزدە مۇنداي مامان­دار­دىڭ كوبىرەك بولعانى دۇرىس. سونى­مەن بىرگە وقۋ ورىندارىندا پسي­حو­­لو­گيالىق قىزمەت جۇمىسىن جان­دان­­دىرا تۇسكەنى ءجون دەر ەدىك. مۇگە­دەك جاندار جايى دا اتالعان قىز­مەت نازارىنان تىس قالعان ەمەس. ولاردى الەۋمەتتىك جاعىنان قور­عاۋ جونىندە 152 شاعىم قارا­لىپ، شارا قولدانىلدى. ال ءمۇ­گەدەك دەپ تانىلۋ تۋرالى 126 ءوتى­نىش كەلىپ تۇسكەن. سا­لىس­تى­رۋ ءۇشىن ايتا كەتەلىك، بۇ­لار­دىڭ ءبىرىنشىسى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 80 پايىز كەمىسە، ەكىنشىسى 40 پايىز ارتقان. سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردىڭ 31 پايىزعا، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى جونىندە كەلىپ تۇسكەن قوڭىراۋلاردىڭ ءتىپتى 73،9 پايىزعا ارتقانىن دا ايتا كەتپەسەك بولماس. ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى كيكىلجىڭ دە جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان بالا پسيحولوگياسىنا زور زاردابىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. كون­­تاكت-ورتالىق وپەراتورلارى مۇن­­داي وقيعانىڭ اتالعان مەرزىم ءىشىن­­دە 45 فاكتىسىن تىركەپتى. 3 اي ءىشىن­­دە كۇتىمسىز قالعان بالالار ءجو­نىندە 70-تەن استام دابىل تۇسكەن.

– ەلىمىزدەگى بالالار قۇقىن قور­عاۋدا دامىعان ەلدەردىڭ ءتاجى­ريبەلەرى قىزىعۋشىلىق تۋعىزا ما؟

– بۇگىنگى الەمدە ءبىر دە ءبىر مەم­لە­كەت ءوزىن بالالار قۇقىقتارىن ساق­­­تاۋ سالاسىندا ۇلگى رەتىندە ۇسى­­­نا المايدى. ءتىپتى ەڭ دەمو­كرا­­­­تيالىق جانە ەكونوميكاسى دا­مى­­عان دەگەن مەملەكەتتە دە كا­مە­­لەت­كە تولماعانداردىڭ قى­ل­مى­سى­نىڭ ءوسۋى، تۇرمىسى تومەن وت­با­سى­­لار­دىڭ بولۋى، مەدي­تسي­نالىق قىز­مەت كورسەتۋدىڭ ناشارلىعىنان بالا­لار ءولىمى، قاراۋسىز قالعان بالالار سانىنىڭ ءوسىمى بايقالادى. دەگەنمەن دە بالالاردىڭ قۇقىق­تارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ماسە­لەلەرى جونىندەگى تاجىريبە­لەرى ءبىز­دى قىزىقتىراتىن مەملەكەت­تەر دە بارشىلىق. سوعان وراي ءبىز ولار­دىڭ وسى سالاداعى جۇمىس­تارىن زەردەلەپ، تاجىريبە الماسىپ، ولاردى ءوز ەلىمىزدىڭ ادەت-عۇ­رىپ، سالت-داستۇرلەرىنە ساي پاي­دا­لانىپ وتىرۋ قىزمەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى دەپ تۇسىنەمىز. بالالار قۇ­قى­عىن قورعاۋ – كۇردەلى ءىس. ول مەم­لە­كەت­تىڭ، جۇرتشىلىق پەن حالىق­ارا­­لىق جانە وتاندىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ بىرلەسكەن ءىس-ارەكە­تى­نەن قۇرالعان ءبىرتۇتاس جۇيە. قاي مەملەكەتتە دە بۇل ءجۇ­يە مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ءويت­كەنى بالالار تاعدىرى – بولاشاق تاعدىرى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.


اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولات،
«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار