ساۋداكەنت قالاشىعىنىڭ اينالاسى 4 مەتر بيىكتىكتەگى قورعانىس دۋالدارىمەن قورشالعان. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە, كونە قالاجۇرت VIII-XIII عاسىرلارعا جاتادى. قورعانىس دۋالدارىنىڭ ىشىندە 11 قورعانىس مۇناراسى بار. ەجەلگى دەرەكتەردە قالاشىق X عاسىردا سۋگۋلحان اتىمەن, ال XIII عاسىردا سۋلحان دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان. سارىسۋ اۋدانىندا ورنالاسقان تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتورى گۇلباھيرا بورانباەۆا ساۋداكەنت قالاشىعى كەزىندە ساۋدا جانە قولونەر ورتالىعى بولعانىن ايتادى. «بىزگە جەتكەن دەرەكتەر بويىنشا, ساۋداكەنت كەزىندە مادەنيەتى مەن قولونەرى قاتار دامىعان قالا بولعان. مۇندا قىتاي, پاكىستان, يران ەلدەرىنەن ساۋداگەرلەر كەلىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى ماتالار مەن كىلەمدەر ساۋدالاعان. بۇل كەزەڭ شىڭعىس حاننىڭ بيلىك قۇرعان ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. الايدا, شىڭعىس حان ساۋداكەنتتىڭ سوعىسسىز بەرىلۋىن تالاپ ەتىپ, بىرنەشە رەت اسكەر جىبەرگەن دەگەن دە دەرەكتەر بار. بىراق قالا حالقى بىردەن بەرىلمەگەن. سودان كەيىن ۇلكەن شايقاس بولىپ, قالا قيراتىلادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساۋداكەنت قالاشىعىنان قىلىشتىڭ سىنىقتارى, تەرىدەن جاسالعان تەگەنەلەر مەن ءتۇرلى قارۋ-جاراق تابىلادى. قازىر 5000-نان استام جادىگەر مەن 1000-نان استام ەكسپونات بايقادام اۋىلىنداعى توكەن ماقاشەۆ اتىنداعى اۋداندىق مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر», دەدى بىزبەن سۇحباتىندا گۇلباھيرا بورانباەۆا.
جالپى, ساۋداكەنت قالاشىعى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر دە, اڭىز-اڭگىمەلەر دە كوپ. الايدا, كونە تاريح كومبەسىن اشىپ, كونە قالاشىقتىڭ كوركەم الەمىنە بويلاۋ – بۇگىننىڭ باستى تالابى. ماسەلەن, ساۋداكەنت قالاشىعىنا سوڭعى رەت 2017 جىلى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەكەن. بۇل جۇمىستى تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتىرار اۋدانىنان كەلگەن «وتىرار» مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتقارىپتى. ال وتكەن جىلى بيۋدجەتتەن 9 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, جامبىل وبلىسى بويىنشا تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ ماماندارى زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كونە قالاجۇرتىنان ءتۇرلى قۇمىرالار مەن بىرنەشە قاباتتان تۇراتىن مەشىتتىڭ ورنى تابىلىپتى. بۇدان كەيىن دە مەملەكەت تاراپىنان قاراجات ءبولىنىپ, قازبا جۇمىستارى قولعا الىنسا مۇندا توپىراق استىنان ءالى دە تالاي قازىنانىڭ شىعاتىنى تالاس تۋدىرمايدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «ءبىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ كوپتەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بولعان ورنى, باستاۋ بۇلاعى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. قازىرگى قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان كوپتەگەن بۇيىمدار كەزىندە ءبىزدىڭ ولكەمىزدە ويلاپ تابىلعان», دەگەن بولاتىن. ۇلاعات تۇنعان ۇلى دالامىزدا ەجەلدەن ءوركەنيەتتىڭ بولعانى, وزىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسقانى شىن. تاريحتان بەلگىلى, XIV عاسىردا ساۋدا جاساۋشىلار ءۇشىن تەڭىز جولى اشىلدى دا, قۇرلىق ارقىلى ءجۇرەتىن كەرۋەن جولى ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى. ودان كەيىن ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعان قالالار ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ورتالىقتارعا شوعىرلانا باستادى. ماسەلەن, تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى مەركى, اسپارا, بالاساعۇن, قۇلان, ورنەك قالاشىقتارى VI-XIV عاسىرلار ارالىعىن قامتىعان قالالارعا جاتادى. سونىمەن قاتار تەڭىز جولى ارقىلى ءجۇرۋ سول كەزدەگى ەۋروپالىقتار ءۇشىن ءارى قاۋىپسىز, ءارى ءتيىمدى بولعان. الايدا, سول كەزدەگى ءىرى ساۋدا شاھارلارى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى ورتالىقتارعا شوعىرلانعاندىقتان, ساۋداكەنت قالاسى دا ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى دەۋگە بولادى. ءارينە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن جىبەك, اتلاس ماتالار مەن ايەلدەردىڭ التىن, كۇمىس القالارىن, مونشاق, سىرعا, بىلەزىك, شولپى سياقتى قۇندىلىقتاردى, سونىمەن قاتار باي-ماناپتاردىڭ قىمبات كيىمدەرى مەن قولونەر بۇيىمدارىن ساۋدالايتىن ساۋدا ورتالىعىندا بۇدان وزگە دە كاسىپ تۇرلەرىنىڭ بولعانى اقيقات.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «مەتالل ءوندىرۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن تابۋ تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشىپ, ادامزات دامۋىنىڭ بارىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. سان الۋان مەتالل كەندەرىنە باي قازاق جەرى – مەتاللۋرگيا پايدا بولعان العاشقى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى», دەپ, ەرتە زاماننان باستاپ قازاق دالاسىندا مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ دامىعانىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, بەرنشتام ءوز ەڭبەكتەرىندە ساۋداكەنت قالاسىندا ەرتە زاماندا-اق مەتاللۋرگيانىڭ دامىعانىن جازعان. «جالپى, ساۋداكەنت قالاشىعى ورنالاسقان شاباقتى, ءۇشباس وزەندەرىنىڭ جاعالاۋى, ودان قالا بەردى قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى – تۇنعان قازىنا. مۇندا كەزىندە قورعاسىن, قالايى, مىس كەن ورىندارى بولعان. كونە قالاجۇرتتى مەكەندەگەن تۇرگەشتەر مەن قارلۇقتار كەن ءوندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن پايدالانعان. سونىمەن قاتار مۇندا زەرگەرلىك بۇيىمداردى جاساۋ كەڭ ەتەك العان. بۇل تۋرالى بەرنشتام ەڭبەكتەرىنەن وقۋعا بولادى. نەگىزى ساۋداكەنت قالاسى ءۇش بولىكتەن تۇرعان. قالانىڭ شاحريستان بولىگى, شارۋاشىلىق ايماعى بولعان. بۇگىندە قالانىڭ ورتالىق بولىگى عانا ساقتالعان. ال باسقا بولىگى بۇگىنگى بايقادام اۋىلىنىڭ استىندا قالىپ كەتكەن», دەيدى جامبىل وبلىستىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ارحەولوگ ساۋران قاليەۆ.
وسى كۇنگە دەيىن ساۋداكەنت قالاشىعىنان ءتۇرلى تۇرمىستىق ىدىستار تابىلدى. سونىمەن قاتار قالاجۇرت ورنىنان كۇيگەن كىرپىشتەن قالانعان جەراستى ارىعى مەن تەمىردەن جاسالعان سەمسەر دە شىققان ەكەن. ال وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن بايقادام اۋىلىندا تۇراتىن مەرتاي نوعايباەۆتىڭ باۋ-باقشاسىنان ءبىر مەتر تەرەڭدىكتەن ادام بەينەسى ويىپ سالىنعان بالبال تاستىڭ تابىلعانى – ەل ەسىندە. بيىكتىگى 1 مەتر 20 سانتيمەتر, ال ەنى 40 سانتيمەتر بولاتىن بالبال تاس ساراي قىزمەتشىسىنىڭ كەيپىن اڭعارتادى. ءمۇسىننىڭ وڭ جاق جامباسىندا قانجار, ال سول قولىندا سۋ ىشەتىن كەسە بار. ءوزى جالاڭباس ءارى مۇرتتى, ال شاشى بەلىنە دەيىن تۇسكەن ەر كىسى بەينەلەنگەن ءمۇسىن ءحى-ءحىى عاسىرداعى ادامداردىڭ كەلبەتىن اڭعارتىپ تۇرعانداي ەدى. بۇل بالبال تاس تا بۇگىندە ساۋداكەنت قالاشىعىنان تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بىرىنە جاتادى.
«قازاق حاندىعى ءۇشىن تامدى, قۇمكەنت, سوزاق, سىعاناق, ساۋداكەنت قالالارىنىڭ ماڭىزى زور. ءتىپتى ساۋداكەنت قالاسىن كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ورتالىعى بولعان دەۋىمىزگە دە بولادى. ماسەلەن, سول كەزدە قاسىم حان قاراتاۋدىڭ كۇنگەيىندە ورنالاسقان سىعاناق قالاسىن قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى دەپ جاريالادى. ال قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندەگى ساۋداكەنت قالاسىنىڭ دا باي مادەنيەتى, وزىندىك وركەنيەتى قالىپتاسقان ەدى. شاباقتى وزەنىنىڭ بويىندا سۋلاندىرۋ ايماعى دا بولعان. وسى جەردى مەكەندەگەن تۇرگەشتەر مەن قارلۇقتار ەگىن ەگىپ, باۋ-باقشا سالعان. قالاجۇرت ورنىنان كەيىننەن تۇرگەشتەردىڭ تەڭگەلەرى تابىلعان. الداعى ۋاقىتتاردا سارىسۋ اۋدانىندا وندىرىستىك جانە ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بار. سونىمەن قاتار ساۋداكەنت قالاشىعىنىڭ ورتالىق بولىگىن زەرتتەۋگە قاراجات ءبولىنىپ, ول زەرتتەلەتىن بولسا, ءالى تالاي قۇندى دۇنيەلەر تابىلادى. ودان كەيىن ساۋداكەنت قالاشىعىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋعا بولادى. كەز كەلگەن تۋريست كەلگەن جەرىنىڭ مادەنيەتىمەن, تاريحىمەن تانىسقىسى كەلەدى», دەيدى ارحەولوگ ساۋران قاليەۆ.
