كوپ بالالى وتباسىنان شىققان
ن.ق.ىشمۇحامەدوۆ 1929 جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە باتىس قازاقستان وبلىسى, قاراتوبە اۋىلىندا 13 بالانى تاربيەلەپ وتىرعان كوپبالالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. باۋىرلارىنىڭ تورتەۋى ومىرلەرىن مەتاللۋرگيامەن, قالعاندارى پەداگوگيكامەن, مەديتسينامەن, مەملەكەتتىك قىزمەتپەن بايلانىستىرعان. 1951 جىلى ماسكەۋ بولات جانە قورىتپا ينستيتۋتىن تامامداعان سوڭ جاس مامان ەڭبەك جولىن 1944 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا بولاتتىڭ العاشقى قازاقستاندىق قورىتپاسىنىڭ 75 جىلدىعىن تويلايتىن قازاق مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا باستادى. الدىمەن ۇستا كومەكشىسى, اۋىسىم باستىعى, سونان سوڭ مارتەن تسەحى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى.
1957 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قاراعاندى حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا بايلانىستى ناريمان ىشمۇحامەدوۆ باس بولات قورىتۋشى بولىپ تاعايىندالعان كەزدە ونىڭ وندىرىستىك تاجىريبەسى پايداعا استى. 1961-1965 جىلدارى قاراعاندى كەڭەس حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قارا مەتاللۋرگيا باسقارماسىندا باس ينجەنەردىڭ ورىنباسارى, وندىرىستىك ءبولىمنىڭ باستىعى جانە باس ينجەنەرى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
1965 جىلى الماتىدا «كازچەرمەت» رەسپۋبليكالىق وندىرىستىك بىرلەستىگى ۇيىمداستىرىلدى, ونىڭ قۇرامىنا قاراعاندى, قازاق مەتاللۋرگيالىق جانە اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتتارى, سوكولوۆ-سارىباي جانە ليساكوۆسك كەن-بايىتۋ كومبيناتتارى, باسقارمالار مەن قۇرىلىپ جاتقان ونەركاسىپتەردىڭ بىرقاتارى ەندى. سول جىلى ن.ق.ىشمۇحامەدوۆ «كازچەرمەت» باستىعىنىڭ ورىنباسارى, سونان سوڭ بىرلەستىكتىڭ باس ينجەنەرى بولىپ تاعايىندالىپ, وسى قىزمەتتە 1970 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن جۇمىس ىستەدى.
وزىق تەحنولوگيالار, زاماناۋي جابدىقتار مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا بۇل جىلدار ەلىمىزدە كوكس, شويىن, بولات, پروكات, تەمىر كەنىنىڭ جانە تاعى باسقا ونىمدەردىڭ ايتارلىقتاي وسۋىمەن ەرەكشەلەندى. وسى تۇرعىدا ن.ق.ىشمۇحامەدوۆ قاراعاندى, سونان سوڭ رەسپۋبليكالىق قارا مەتاللۋرگيا عتب بىرلەستىگىن باسقارعان كەزدەگى كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جۇمىسى ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
قارا مەتاللۋرگيانىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى
«كازچەرمەت» بىرلەستىگى تاراتىلعان كەزدە ن.ق.ىشمۇحامەدوۆ 1970 جىلى كارمەتكومبينات جانىنداعى جتوو زاۋىتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى, زاۋىتتى 1988 جىلعا دەيىن باسقارعان. سول جىلدان باستاپ مەتاللۋرگيا جانە بولات كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, سونان سوڭ اتالعان كافەدرانىڭ پروفەسسورى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ن.ق.ىشمۇحامەدوۆ قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ مەتاللۋرگيالىق سالاسىنىڭ ماماندارىن دايىندايتىن ۇستاحاناعا اينالعان جتوو-دا 30 جىلداي قىزمەت ەتتى.
وسى ۋاقىتتا ناريمان قۋانىشقالي ۇلى كسرو مەتاللۋرگيالىق ورتالىقتارىنىڭ كەرەمەت ماماندارىنا, اتاقتى عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرىنە اينالعان كوپتەگەن ستۋدەنت تاربيەلەپ شىعاردى. ولاردىڭ كوبىسى, سونىمەن قاتار قازىرگى قميۋ-دە قىزمەت ەتەتىن وقىتۋشىلار دا ناريمان قۋانىشقالي ۇلى ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدى-تەحنيكالىق قورىنىڭ دامۋى مەن نىعايۋىنا, پروفەسسور-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ جوعارى بىلىكتى عىلىمي جانە پەداگوگيكالىق دەڭگەيىنىڭ قۇرىلۋىنا, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردىڭ ءىرى كاسىپورىندارىمەن جانە وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس ورناتۋعا زور ۇلەسىن قوسقاندىعىن ايتادى.
قاراعاندى وبلىسى ەنتسيكلوپەدياسىندا ن.ق.ىشمۇحامەدوۆ كوپتەگەن عىلىمي جۇمىستىڭ اۆتورى ەكەندىگى ايتىلعان. عالىم 80-نەن استام عىلىمي ەڭبەك پەن ونەرتابىستىڭ, ونىڭ ىشىندە 5 مونوگرافيانىڭ اۆتورى. ونىڭ مونوگرافيالارىنىڭ سوڭعىسى ەلىمىزدەگى قارا مەتاللۋرگيانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىنە, سونىڭ ىشىندە ينجەنەر جانە عىلىمي-پەداگوگيكالىق مامانداردى دايىنداۋ تاريحىنا ارنالعان. عىلىمي ەڭبەكتەرى بولات بالقىتاتىن پەش ەدەندەرىندەگى مينەرال ءتۇزىلۋ, سونىمەن قاتار فوسفورلى شويىندى قورعاسىنعا اينالدىرۋ سياقتى جۇمىستارمەن تىعىز بايلانىستى.
قارا مەتاللۋرگيانىڭ دامۋىنا, ينجەنەر ماماندارىن دايىنداۋعا قوسقان ۇلەسى جانە رەسپۋبليكانىڭ قوعامدىق ومىرىنە قاتىسقانى ءۇشىن ناريمان ىشمۇحامەدوۆ «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن, قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى» اتاعىنا يە بولدى.
ينستيتۋتتاعى جانە ونەركاسىپتەگى ارىپتەستەرى پروفەسسور ن.ىشمۇحامەدوۆتىڭ قاراپايىمدىلىعىن, ەلگەزەكتىگىن, پاراساتتىلىعى مەن وزىنە دەگەن تالاپشىلدىعىن قاتتى باعالايدى. وسى ماتەريالدىڭ اۆتورى رەتىندە جۋرناليستىك جۇمىستاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا ناريمان قۋانىشقالي ۇلىمەن كەزدەسۋ كەزىندە مەن دە اتالعان قاسيەتتەردىڭ كۋاسى بولدىم. جازۋشى و.بالزاكتىڭ: «كەز كەلگەن ماماندىقتا ناعىز سۋرەتشىلەر بولادى جانە ولار تەجەلمەيتىن نامىسى, كوركەمدىك سەزىمى مەن قاجىماس تاباندىلىعىمەن سيپاتتالادى. ەشقاشان ولاردىڭ ار-ۇياتىن ساتىپ الا المايسىڭ» دەگەن سوزدەرى بار. قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى, بجقمي بىتىرگەن مەتاللۋرگيا ارداگەرى بىرلىكباي ورداباەۆ, سونىمەن قاتار ون جىلدان استام رەكتور ىشمۇحامەدوۆپەن بىرگە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان زەينەپ بايبوسىنوۆا: «بۇل سوزدەر ءبىزدىڭ ناريمان قۋانىشقالي ۇلى تۋرالى ارنايى ايتىلعان سياقتى», دەپ پايىمدايدى. ولاردىڭ قميۋ-داعى ارىپتەستەرى, جتوو-نىڭ كوپتەگەن تۇلەگى ن.ىشمۇحامەدوۆتى ءبىرتۋما ادام, جوعارى بىلىكتى, ءوز ىسىنە ادال, تالاپشىل مامان جانە قامقور جەتەكشى رەتىندە جادىلارىندا ماڭگىلىك ساقتادى. ولار پروفەسسور ناريمان ءىشمۇحامەدوۆتىڭ ۇرپاقتارى ونىڭ جارقىن بەينەسىنە ءتيىستى باعا بەرىپ, تەمىرتاۋداعى قميۋ-گە ونىڭ ەسىمىن بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
ەلەنا لاحنو
