رۋحانيات • 28 ماۋسىم، 2019

جاساندىلىقتان اۋلاق بولعان ابزال

509 رەت كورسەتىلدى

ماقۇلدانعان ەملە ەرەجەلە­رىنىڭ ءتورت تارماعىنا تيەسىلى ۇسىنىسپەن شەكتەلمەكپىن. ولاي بولسا، 11-تارماقتىڭ (سوزدەر بىرىڭعاي جۋان نە جىڭىشكە ءۇن­دەسىممەن جازىلادى: azamat، yntymaq، bosaǵa، turmys; ásem، memleket، izet، úmit، sóılem.) ەسكەرتۋىندەگى: «كەيبىر كىرمە ءسوز­دەردە ۇندەسىم ساقتالماي جازى­­لادى: ءquzىret، ءqudىret، muǵalim، qyzmet، qoshemet، ءaqىret، qasıet، qadir، kitap، ءtaýqىmet، ءqazىret» دەگەن ەرەجەگە مىناداي ۇسى­نىسىم بار: - قۇزىر مەن قۇدىر­دىڭ توركىنى ءبىر. سونداي-اق اقىر، قا­زىر قوش، قادىر سوزدەرى – جۋان بۋىندى سوزدەر. مۇعالىم دەپ جا­زىپ جۇرگەن ارابتەكتى ءسوزدى مورفەماعا جىكتەسەك، مۇعالىم بولىپ شىعادى. كىتاپ ءسوزى كەزىندە كيتاب دەگەن اراب ءسوزىن بۇزباۋ نيەتىنەن شىققان، قازاقشاسى كىتاپ بولادى، سوڭعى بۋىندا «ءا» كەلەتىن سوزدەر (كىنا، كۋا) سياق­تى قولدانىلادى. سوندىقتان بۇلارعا ەرەجە ۇندەستىككە باعىن­بايتىن قوسىمشا جالعانۋى رە­تىن­دە تاعايىندالۋى قاجەت. سون­دا بۇل سوزدەر قۇزىرەت، قۇدى­رەت، قوشامەت، مۇعالىم، اقىرەت، قا­دىر، كىتاپ، تاۋقىمەت، قاسىرەت بو­لىپ جازىلماق.

28-، 30-تارماقتارداعى ەسكەرتۋلەرگە قارسىمىن. ۇر دا جىق، اس تا توك، باس قوسۋ، ات سالىسۋ، ت.س. سياقتى تىركەستەردىڭ فرا­زەو­­­لوگيالىق تىركەس ەكەنىن ەش­كىم جوققا شىعارا المايدى. ال فرازەولوگيالىق ءتىر­كەس­­تىڭ ۇيىسۋىنا قاراي زاڭدىلىق­تارى بار. سونىڭ ىشىندە فرازەولو­گيا­لىق تۇتاستىقتار ءسوزدىڭ انالوگى بولا الادى، مىسالى: توبە شاشى تىك تۇرۋ، اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلۋ، جاندى شۇبەرەككە ءتۇيۋ، ت.س.س. تىركەستەر ءسوزدىڭ ورنىنا جۇرە بەرەدى. اس تا توك، ۇر دا جىق، ۋ دا ­شۋ دەگەندەر دە وسى سياقتى. بۇل – دالەلدەنگەن زاڭدىلىقتار. سون­دا فرازەولوگيالىق تۇتاس­تىقتى، يديومالاردى­ اق­تۇيە­نىڭ­قارنىجارىلدى، توبە­­شاشى­تىكتۇردى، جانىن ش­ۇبەرەككەتۇيدى دەپ بىرگە جازۋىمىز كەرەك پە؟! ال دەفيسپەن جازىلۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، مۇنداعى قاعيدا سول، دە­فيس، ەكى ءسوزدىڭ اراسىندا (ال مى­­نا تىركەس ءۇش سوزدەن تۇرادى) انا­لوگيالىق جانە انتيتەزالىق قاتىناس بولعاندا، قويىلۋعا ءتيىس­تى. «اتاۋ ءسوز قىزمەتىنە كوش­كەنى» دەپ وتىرعانىنا سەبەپ – ءبىر دەنوتاتتى بەينەلەيدى دەگەنى دەپ ۇقتىق. سويلەمدەردىڭ دە نو­ميناتيۆتىك قىزمەت اتقارا الاتىنىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ دا كەيدە ءبىر دەنوتاتتى بەرەتىنىن ەسكەرسەك، سويلەمدى دە بوس ارالىقسىز جاز­باقپىز با؟


ءتول تاريحىن بىلەتىن، باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن. وتكەنىن ماقتان تۇتىپ، بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى.

(« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان)


 سوندىقتان مۇنداي تىركەستەر ءسوزجاسامنىڭ ىقپالىنا تۇسكەندە بىرىگىپ جازۋعا كەلەدى، مىسالى­ ۇر­دا­جىقتىق، اتاقونىستىق، اتسا­لىسۋشىلىق، اتۇستىلىك دەگەن سياق­­­تى، ال باسقاشا تۇرعىدا بۇ­لار بولەك جازىلۋعا ءتيىستى.

 جالپى لەكسيكالانعان فرا­زەو­لوگيزم دەگەن تەرميننىڭ ءوزى الوگيزمگە ۇرىنىپ تۇرعانىن قا­لاي عانا كورمەي تۇرمىز؟!

 اينالىپ كەلگەندە، ءتىلىمىزدىڭ شىنايى تابيعاتىن ساقتاۋ كەرەك، جاساندىلىقتان اۋلاق بول­عان ابزال. سوندا كەيىن گرام­ما­تولوگتەردىڭ دە جۇمىسىن جە­ڭىل­دەتەمىز.

 ال مىنا جۇرتشىلىقتىڭ شەت تىلدەردەن كىرگەن سوزدەردى جازۋعا بايلانىستى ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىن كىنالاۋىن ادىلەت­سىزدىك دەپ سانايمىن. جۇ­مىس تو­­بى جازارمان توبىردىڭ دەگ­ە­نىنە كونۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن، وسىندا ءسوي­لە­گەندەردىڭ ءسوزى ءالىپبيدى ءوز­گەر­تۋ­گە كەلىپ سايىپ جاتىر. وعان ور­فوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ قۇزى­رەتى جەتپەيدى.

 

جانتاس جاقىپوۆ،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 187 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:40

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار