– كەشىرىڭىزدەر, سىزدەر بولاشاق جۋرناليستەرسىزدەر مە؟ – دەپ سۇرادى تاپ-تازا ورىس تىلىندە.
– ءيا.
– قارىنداس, – دەپ جىميدى ءبىزدىڭ ارامىزداعى ورىسشاعا شورقاقتاۋ ءبىر دوسىمىز, – ءوز تىلىمىزدە ءسويلەسە بەرسەك قايتەدى, ا؟!
قاراتورى ءوڭدى سۇيكىمدى قىز ءسال ءمۇدىرىپ قالدى دا:
– قالايشا؟!
ەندى ءبىز تاڭدانىپ, ءبىر-بىرىمىزگە قارادىق. سويتسەك, وزىمىزشە قازاق قىزى دەپ تۇرعانىمىز – قازاق ەمەس, حاكاس قىزى ەكەن.
ءبىر قاراعاندا, وتە قاراپايىم, اشىق مىنەزدى, كەيدە ءتىپتى, تىم-تىم اڭعال بولىپ كورىنەتىن سول ءبىر قىزدىڭ جانى وتە نازىك, پەيىلى اق ەدى. ەسىمى... ۇمىتپاسام, نادەجدا بولاتىن.
ول ءوزىنىڭ تۋعان ەلى – حاكاسيا تۋرالى ءجيى ايتۋشى ەدى. «شىركى-ءى-ءىن, سەندەر بارىپ كورسەڭدەر عوي! قانداي تاماشا جەر! – دەيتىن تامسانىپ. – مەن سەندەردى حاكاسياعا قوناققا شاقىرامىن. كەلەسىڭدەر مە؟ ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادامدارى دا تۋرا قازاقتار سياقتى قوناقجاي. ءتۇرىمىز دە, ءتىرشىلىگىمىز دە سىزدەرگە قاتتى ۇقسايدى. ءتىپتى تىلىمىزدە دە ۇقساس ءسوزدەر وتە كوپ! ءبىلمەيتىن جۇرت ءبىزدى كىشكەنتاي عانا ۇلت دەپ ويلايدى. ال شىندىعىندا, تاريحي تامىرىمىز وتە تەرەڭدە جاتىر. مەنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن تاڭداعانىم دا سوندىقتان...».
ءسويتىپ ءجۇرىپ, بىزگە گەوگرافيالىق كارتادان عانا تانىس حاكاسيا دەگەن ەلگە قىزىعۋشىلىعىمىزدى قالاي وياتقانىن ءتىپتى اڭداماي دا قالىپپىز.
* * *
حاكاستار حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرى بولىپ سانالاتىن جىرشىلاردى قايجى دەپ اتايدى. ولار دا ءبىزدىڭ جىرشى-جىراۋلار سەكىلدى باتىرلار جىرىن, عاشىقتىق داستانداردى بىرنەشە كۇن بويى جاتقا ايتادى. تەك, ءبىر ەرەكشەلىگى, قايجىلار – دىبىستى تاماقتان شىعارادى. بىلايشا ايتقاندا, قىرىلداپ وتىرىپ جىرلايدى. بۇل ارينە, ءسىبىر حالىقتارىنا ەجەلدەن ءتان قاسيەت.
بۇگىنگى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىرعان قايجى سەميون كادىشەۆ ءوز ۇلتىنىڭ باي مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ەلىنىڭ رۋحىن سوندىرمەي, ولە-ولگەنشە جىرلاپ وتكەن تۇلعا.
قايجىنى قادىرلەپ, ايرىقشا قۇرمەت تۇتاتىن جۇرت ءوزىنىڭ توي-تومالاعىن ونسىز وتكىزبەيتىن بولعان. جان-جاعىنان قاۋمالاپ ورتاعا الىپ: «ال قانە, بىزگە ەندى ءبىر جىر ايتىپ بەر», دەپ قولقا سالادى ەكەن ۇنەمى. سوندا سەميون پروكوپەۆيچ مۇرتىن ءبىر سيپاپ قويىپ, ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىنا قاراي جايىلىپ: «ءاي, مەن بۇگىن تويعا «جاياۋ» كەلدىم عوي!» دەيتىن كورىنەدى.
مۇنىڭ سىرى – «مەنىڭ قولىمدا چاتحانىم جوق قوي,» دەگەندى بىلدىرەدى. ال «چاتحان» دەگەنىڭىز – التى-جەتى شەكتى, كادىمگى «جەتىگەن» سياقتى مۋزىكالىق اسپاپ.
ءسويتىپ ولار ءوز اۋلىنداعى ەڭ جاقسى چاتحاندى الىپ كەلەدى.
ال سەميون كادىشەۆ بولسا, الگى چاتحاننىڭ قۇلاق بۇراۋىن ءوز داۋسىنا كەلتىرىپ الىپ, «البىنجى» جىرىن باستايدى. سودان سوڭ رەت-رەتىمەن «التىن ارىگتى», «حان كيچيگەيدى», «اي حۋچىنى», «كۋمۋس حاپاتتىگ كوك پورا اتتىگ كۋن تونىستى» جىرلاۋعا كوشەدى.
ءوز ەلىنىڭ تاريحىن, قاھارمان باتىرلارىن ەسكە الىپ, كوڭىلى تولقىپ وتىرعان جۇرتتىڭ كوزىنە جاس ۇيىرىلەدى. اتام زامانداعى نەبىر قيىن دا قىزىقتى وقيعالارعا وزدەرى كۋا بولعانداي وي-قيالدارى كوككە سامعاپ, تۋ-ۋ سوناۋ بيىككە شىرقاپ شىعادى.
«شىڭدا وسكەن شىنار اعاشىنىڭ تامىرى تاۋ قۇيقاسىنا قالاي جابىسىپ, تاستاي قاتىپ, تىرمىسىپ جاتاتىنىن كورگەندەرىڭىز بار ما؟ مىنە, قايجى تولعاعان جىرلارداعى بەينەلەر دە تاپ سولاي, تىڭداعان جاننىڭ جادىندا ءومىر باقي ساقتالىپ قالادى, – دەپ جازادى ول تۋرالى حاكاس جازۋشىسى ميحايل كيلچيچاكوۆ. – كوكوراي كوكتەم مەزگىلىنىڭ ادام كوڭىلىن ەشقاشان مەزى ەتپەيتىنى سەكىلدى سەميون پروكوپەۆيچ كادىشەۆتىڭ پوەزياسى دا مەنى ەشقاشان جالىقتىرعان ەمەس».
* * *
س.پ.كادىشەۆ 1885 جىلى حاكاسيانىڭ شىرىن اۋدانىنداعى تارشى ۇلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان اكەسىمەن بىرگە اڭعا شىعىپ, تابيعاتتى تاماشالاپ, اينالاداعى ادامدارمەن بىرگە اڭ-قۇستاردىڭ دا تىرشىلىگىن كورىپ- ءبىلىپ, كوڭىلىنە توقىپ وسكەن.
اق ۋىس, قارا ۋىس وزەندەرىنىڭ جوعارعى ساعاسىنداعى قالىڭ تايگانى كەزىپ, كۇن قاتىپ, ءتۇن قاتىپ ءجۇرىپ اڭ اۋلاعان شاقتارىندا ءوز ەلىنىڭ مۇڭى مەن قايعىسىن تەرەڭنەن ءتۇسىنىپ, ەندىگى رۋحىن سوندىرمەۋگە بەلىن بەكەم بۋعان جان.
كۇنكورىس قامىمەن ول كەيىن التىن كەنىشىندە دە جۇمىس ىستەدى. مۇندا دا تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن بەلى بۇگىلىپ قۇم تاسيتىن جىگىتتەردىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ءمۇجىلىپ, كۇش-قايراتى تاۋسىلىپ, جىگەرى جاسيتىنىن كوردى. سوندىقتان جاس جىرشىنىڭ سول ءبىر كەزدەگى تولعاعان جىرلارى دا كوبىنەسە مۇڭدى, قايعىلى بولىپ كەلەتىن-ءدى...
«ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز 1945 جىلى, سوعىس اياقتالعان كەزدە قايتا اشىلعان وبلىستىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەل ىشىنە شىعاتىن فولكلورلىق ەكسپەديتسيالاردى ۇيىمداستىرىپ جاتقان شاقتا باستالدى», دەپ جازادى بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ا.ا.كەنەل. – جالپى حاكاسيا حالىق تالانتتارىنا وتە باي ەل. ونداعان جىلدار بويى اباكان قالاسىندا جىرشىلار مەن انشىلەردىڭ جيىنى ءوتىپ كەلدى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, 1959 جىلدىڭ كوكتەمىندە وتكەن ونەر سايىسىنا قاتىسقان ونەرپازدار وتە كوپ ەدى. بۇل سايىستىڭ باستى ماقساتى – اقىن-جىرشىلاردى ءبىر-بىرىمەن تانىستىرۋ, شىعارماشىلىق تاجىريبە الماسۋ بولاتىن».
وسىدان كەيىن ۇكىمەت قايجى شىعارماشىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا جول اشتى. ەسەسىنە ول دا ۇكىمەتتىڭ قاۋلى-قارارلارىن ناسيحاتتاپ, ۇگىت جۇرگىزىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى.
ايتسە دە, ەل اقىندى وزىنشە قۇرمەتتەدى. وزگەشە قادىرلەدى. ونى حالىق قايجىسى دەپ اتادى.
– ميشا, – دەيدى ول ءوز كوڭىلىندەگى ءبىر سىردى تارقاتىپ, – مەنىڭ داۋسىم ىلعي دا وسىنداي باسەڭ, ءالسىز بولدى دەپ ويلايسىڭ با؟! شىركىن, جاس كەزىمدە قالاي جىرلاعانىمدى كورسەڭ عوي! مەن ءاۋ دەپ باستاعاننان-اق قىزدار كوزىن توڭكەرىپ, سىقىلىقتاپ ك ۇلىپ, ال جاس كەلىنشەكتەر بولسا, كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ وتىرىپ تىڭدايتىن-دى!.. مىنە قاراشى, قۇلاق سالشى جىرىما!..
اق ۇيرەك جۇزگەن
اساۋ اعىنعا
ساقتايمىن...
ءيا-ءا, جان-دۇنيەڭىزبەن بەرىلىپ, ۇيىپ تىڭداي وتىرىپ: «قايران, قايجى, مىنا ءومىر اقىننىڭ دا, باتىردىڭ دا باسىنان ءوتىپ, باققا دا, بايلىققا دا قاراماي, جەلدەي زۋلاپ كەتەرىن ايتقان ەكەنسىڭ-اۋ!» دەيسىز ەرىكسىز.
ناركەس قارا كوزىنە جاس ءۇيىرىلىپ, الاتاۋدىڭ بيىك شىڭدارىنا قاراپ:
«بىلتىر قوستانايعا كارتوپ تەرۋگە بارعانىمىزدا قازاق دالاسىنىڭ سونداي كە-ە-ە-ەڭ ەكەنىن كورىپ, قاتتى تاڭعالدىم», دەيتىن.
بىردە ول اباكاننان «حاكاس حالقىنىڭ ماقال-ماتەلدەرى» دەپ اتالاتىن الاقانداي كىتاپ الىپ كەلدى. سوندا ءبىز: «اپىر-اي, ءتۇرىمىز عانا ەمەس, ءتىلىمىز دە ۇقساس ەكەن عوي», دەپ شىنىندا دا قايران قالدىق.
* * *
راسىندا دا, حاكاستار ىرگەمىزدەگى قىرعىزدار سەكىلدى بىزگە تۋىس, رۋحاني جاقىن حالىق. ولاردىڭ «البىنجى» جىرىنداعى قۇلاتاي باتىر, ز ۇلىم سيقىرشى يۋزۋت-ارح (جۇزىقارا), قاراقات كوز سۇلۋ قىز جارىق-كوك, «حان-كىشىگەي» جىرىنداعى كىشىگەي سەكىلدى كەيىپكەرلەردىڭ اتى, كەم-سۋ (ەنيسەي), اعبانسۋ (اباكان), ءۇيباتا, قامىستى, اق جانە قارا ءيىس, سارالا سياقتى جەر-سۋ اتاۋلارى ءبىزدىڭ تىلىمىزبەن بىرگە تاريحىمىزدىڭ دا تامىرى, ءتۇبى ءبىر ەكەندىگىن انىق اڭعارتىپ تۇرادى.
ءوز ۇلتىنىڭ رۋحىن وشىرمەي, اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل قازىنالارىن ساقتاپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن قايجى 1977 جىلى شىلدە ايىنىڭ 30-ىندا دۇنيە سالدى. تۇركىتىلدەس تۋىسقان ەلدەردىڭ مادەني بايلانىسى مەن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ جولىندا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى 2015 جىلى س.پ.كادىشەۆتىڭ 100 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى.
