اعاشتى ەگە ءجۇرىپ, كەسەتىن جۇرتپىز...

جەر اياعى كەڭىگەننەن كەيىن دالا مەن ور­ماندى القاپتاردا ارا-تۇرا ءورت شىعىپ جاتا­تىنى جايلى حابارلارعا ەتىمىز ءۇي­رەنىپ كەتكەن سياقتى. تىم الاڭداي قوي­ماي­مىز. وكىنىشكە قاراي, جىل باسىنان بەرى قازاقستاننىڭ ورماندى القاپتارىندا 124 ءورت تىركەلىپتى. قىزىل جالىن شارپىعان جەرلەردىڭ جالپى اۋماعى 3 مىڭ 634 گەكتاردان اسقان. سونىڭ ىشىندە 852 گەكتار جەردىڭ ورمانى ورتەندى, ءورت شارپىعان, بىراق تىكەلەي ورماننىڭ ءوزى ەمەس, وعان جاقىن الاڭقايلار كولەمى 1684 گەكتار بولسا, ورماندى القاپ بولىپ سانالعانىمەن, اعاشى سيرەك 1950 گەكتار جەر ورتەنىپتى. سونىمەن قاتار 26,11 گەكتار جەردە اعاشتاردىڭ باسىن ءورت شالعان. سونىڭ سالدارىنان 21 ملن 924 مىڭ تەڭگەدەن استام زيان كەلىپتى. ەگەر وسى ءورتتىڭ كىمنىڭ يەلىگىندەگى ايماقتاردا كوبىرەك تىركەلگەنىنە كەلەر بولساق, ءسوز باسىندا ايتقان 124 ءورتتىڭ 83-ءى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن وزگە دە ورمان-توعايعا يەلىك ەتەتىن مەكەمەلەردىڭ قا­راۋىن­داعى القاپتاردا تىركەلىپتى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قاراستى القاپتاردا بولعان ءورت سانى – 41. 

ارينە, «ورمان مەن دالا ورتەنىپتى» دەسە تىم قاتتى ەلەڭدەي قويمايمىز. سەبەبى ءبىز ءۇشىن ەڭ وزەكتى دۇنيە الەۋمەتتىك جاعدايعا قاتىستى بولىپ تۇرعاندىقتان, قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى, تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن ءما­سە­لەلەر وزەكتىلىگى جاعىنان ءتورتىنشى, بەسىن­شى ورىندا قالاتىن شىعار. الايدا, ەكولو­گيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ, قور­شا­­عان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى تازا تابيعات بولماسا, قۋاتتى ەكونوميكا مەن باقۋاتتى تىرشىلىكتىڭ دە قۇنى قالمايدى. وعان كورشى قىتاي مەملەكەتىندە بولىپ جاتاتىن وقيعالار كۋا. ماسەلەن, بەيجىڭ قالاسىن كەيدە قالىڭ تۇمان, ىس باساتىنى سونشا, ادامدار تۇنشىعىپ, دەرتى اسقىنىپ, كوشەگە شىققاندار اۋزى-باسىن تۇمشالاپ الاتىنىن, كەيبىرەۋلەردىڭ ءولىپ تە كەتەتىنىن ەستىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. ياعني, الەمنىڭ اسا قۋاتتى ەلدەرىنىڭ ءبىرى تابيعاتتى ايالاماي, ابدەن توزدىرعانى سونشا, جىل سايىن لاستانعان اۋا مەن سۋدى تازالاۋ ءۇشىن ميللياردتاعان يۋان قارجى ءبولىپ جاتىر. ەگەر كۇنى ەرتەڭ, ءبىز دە سونداي كۇي كەشكىمىز كەل­مەسە, قورشاعان ورتاعا قازىردەن باس­تاپ كوڭىل بولمەك كەرەك. اڭگىمەنىڭ القيس­ساسىن ورمان ورتىنە بايلانىس­تى باس­تاعانىمىزدىڭ سىرى وسىندا. ال قازاق­ستاندا ەكولوگيالىق ماسەلەلەر شاش-ەتەكتەن.

بىلتىر جامبىل جەرىندە ورمان كوپ ورتەندى

اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باسپا­سوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەتپەن سويلەس­كە­نىمىزدە اتالعان مەكەمەنىڭ ور­مان ورتتەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارىن سالىپ جاتقانىن ايتقان-دى. الايدا, ءبارىبىر ورمان مەن دالا ءورتى ازايماي تۇرسا كەرەك. بىلتىر ەل بويىنشا مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىنا كىرەتىن 162,6 مىڭ گەكتار جەر ورتەنىپتى. سونىڭ ىشىندە 120,9 مىڭ گەكتار ورماندى القاپتا 358 رەت ءورت شىعىپتى. وسى ءورتتىڭ سالدارىنان مەملەكەتكە 209,6 ملن تەڭگەنىڭ زيانى ءتيىپتى. جالپى 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا ەلدە مەملەكەتتىڭ ورمان قورى اۋماعىنا كىرەتىن 226 مىڭ 835 گەكتار جەر ورتەندى. سونىڭ ىشىندە 54 مىڭ 822 گەكتار جەردىڭ اعاشى ورتەنىپ كەتكەن. جالپى, سوڭعى ءۇش جىلدا ورمان ءورتىنىڭ سانى 1703-كە جەتىپتى. ال مەملە­كەتكە كەلگەن شىعىن 380 ملن 821 مىڭ تەڭگە ەكەن. از كورسەتكىش ەمەس. وكىنىشكە قاراي, بىلتىر ەڭ كوپ ءورت شىققان ايماق – جام­بىل وبلىسى. 2018 جىلى جامبىل وبلىسىندا مەملەكەتتىك ورمان قورى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق­تاردا جالپى كولەمى 146 مىڭ 461 گەك­تار بولاتىن اۋماق ورتەنگەن. شىققان ءورتتىڭ سانى – 39. بۇل دەگەنىڭىز ەلدەگى جالپى ورمان ءورتىنىڭ 90 پايىزىن قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى ماسەلەگە باي­لانىستى ارنايى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, وبلىس­تا تىركەلگەن ءورتتىڭ دەر كەزىندە ءسوندى­رىل­مەۋىنىڭ سەبەبىن انىقتادى. تەكسەرۋ ناتيجەسىنە قاراعاندا وبلىستاعى ورمان كۇزەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تەحنيكامەن جانە ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتالۋى ناشار ەكەنى انىقتالعان. سونىمەن قاتار ءورت ءسوندىرۋ كەزىندە ءتۇرلى مەكەمەلەر ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەي المايتىنى, قاجەتتى كومەك دەر كەزىندە كەلمەيتىنى بەلگىلى بولعان. دالا ورتتەرىنىڭ مەملەكەتتىڭ ورمان قورى اۋما­عى­نا ءوتىپ كەتۋى دە وبلىستى ورمان ءورتى كولەمى جاعى­نان انتيرەكوردتىق دەڭگەيگە جەتكىزسە كەرەك. 

وكىنىشتىسى, ورمان ءورتىنىڭ شىعۋىنا ءوزى­مىز دە سەبەپشى بولىپ جاتامىز. ماسەلەن, دالا­داعى ەسكى ءشوپتى ورتەپ, كوكتەمدە جاڭا شال­­عىننىڭ پايدا بولعانىن قالايمىز. الاي­­دا, بۇل ءتاسىل وتە قاۋىپتى. ورمان ورتىنە وسى دالاداعى ءشوپتى ورتەۋ دە كوپ جاع­داي­دا سەبەپشى بولاتىنى بار. عالىمدار 1 گەكتار جەردى ورتەگەندە بولىنەتىن زياندى قال­دىقتار 6 مىڭ كولىكتەن شىعاتىن ۋلى گاز­دان دا قاۋىپتى ەكەنىن انىقتاپتى. ءارى دالانى ورتەپ جىبەرگەندە جانۋارلار ءۇشىن وتە پايدالى بىرقاتار وسىمدىكتەر دە قۇرىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەن. سوندىقتان بۇقارانىڭ اباي بولعانى كەرەك. ايتپەسە, وپىق جەپ قال­ۋى­مىز مۇمكىن. وتكەن ءساۋىر ايىندا رەسەيدىڭ زابايكالە ولكەسىندە ورمان جانە دالا ءورتى 14 ەلدى مەكەننەن 100-گە جۋىق ءۇي مەن 68 شارۋا­شىلىقتىڭ, 3,2 مىڭ باس مالدىڭ ورتە­نىپ كەتۋىنە سەبەپ بولعان. بۇل وقيعا بىزگە ساباق بولسا كەرەك-ءتى. 

ءبىز اعاش ەگەمىز...

قازاق حالقىندا «اتاڭنان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن ماقال بار. ارينە, بۇل ماقالدىڭ شىعۋ توركىنى دە بەرتىندەگى زامان­عا ءتان دەگەندى العا تارتاتىندار بار. الايدا, ماسەلە ماقالدا ەمەس, ءبىزدىڭ ارەكەتتە. ءويت­كە­نى اعاش ەگۋدىڭ پايدالى ەكەنىن ەڭبەكتەگەن بالا­دان, ەڭكەيگە كارىگە دەيىن بىلەدى. 2013 جىلدان بەرى ەلىمىزدە «بۇكىل­قاز­اق­ستاندىق كوشەت وتىرعىزۋ» اكتسياسى ءوتىپ كەلەدى. جىل سايىن بۇل شاراعا 500 مىڭعا جۋىق ادام قاتىسادى. اكتسيا بارىسىندا 1,5 ملن كوشەت وتىرعىزۋ كوزدەلگەن. ءويت­كەنى ءبىزدىڭ ەلدەگى ورمان-توعايدىڭ ۇلەسى كوپ ەمەس. ەل اۋماعىنىڭ شامامەن 4,5-5 پايىزىن عانا ورمان-توعايلى القاپ­تار الىپ جاتىر. بىلەتىندەر ەلدەگى مەم­لەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىنىڭ جال­پى كولەمى 30 ملن گەكتار دەسەدى. سول ورمان-توعايدىڭ 24,6 پايىزىنا نەمەسە 7,3 گەك­تارىنا اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنداعى 32 ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىم باس-كوز بولادى. وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ قاراۋىنداعى 120 ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك مەكەمەسى 22 ملن گەكتار الاڭ نەمەسە مەملە­كەت­تىك ورمان قورى جالپى الاڭىنىڭ 75,4 پايىزىن باقىلايدى. قازىرگى كەزدە ورماندى القاپتاردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز. 2011 جىلى بۇۇ-نىڭ باس­تاماسىمەن گەرمانيانىڭ بونن قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق جيىندا ءبىز 2030 جىلعا قاراي ەلدەگى ورماندى القاپتار كولەمىن تاعى 1,5 ملن گەكتارعا ارتتىرۋعا ۋادە بەرگەنبىز. ءسويتىپ الەم ەلدەرىنىڭ 2030 جىلعا قاراي 350 ملن گەكتار قۇنارسىزدانعان جانە اعاشى وتالعان القاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋ باس­تاماسىنا قوسىلعانبىز. ال نۇر-سۇلتان قالاسى توڭىرەگىن كوگالداندىرىپ, اعاش ەگۋ جۇمىستارىن 1997 جىلى باستادىق. ءسويتىپ 22 جىلدا 87,2 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش ەگىپپىز. بىراق 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا 54 مىڭ گەكتاردان استام جەردىڭ اعاشى ورتەنىپ كەتكەن. ءبىر قولىمىزبەن ىستەگەن ءىسىمىزدى, ەكىنشى قولىمىزبەن ءبۇلدىرىپ وتىرعانىمىزدى تۇسپالداپ بولسا دا ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سىرى وسىندا. 

سونىمەن قاتار اعاش ەگۋدە دە «ەكىنشى سۇرىپ» ماسەلەسى بايقالىپ قالاتىن سياقتى. ءسوز اراسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەلوردا ءتوڭى­­رەگىندە ورماندى القاپتاردى قالىپ­تاس­تىرۋ 1997 جىلى باستالدى. الاي­دا, مۇنداي جوبا وزگە وڭىرلەردىڭ بىردە-بىرەۋىندە جوق. ارقا توسىندەگى قارا­عان­دى­نىڭ دا, جەزقازعاننىڭ دا, اقتوبەنىڭ دە, پاۆلوداردىڭ دا, تۇستىكتەگى تۇركىستان مەن قىزىلوردانىڭ دا توڭىرەگى جايقالعان ورمان­عا اينالسا ارتىق بولماس ەدى. بىراق مۇن­داي ۇلگىدەگى جوبالاردى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت كەش باستاپ جاتىرمىز. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سەنسەك, قاراعاندى مەن كوكشەتاۋدىڭ اينالاسىنا «جاسىل ايماق» قالىپتاستىرۋ جوباسى دايار ەكەن. مۇن­داي جوبالاردى اقتوبە, قىزىلوردا مەن تۇركىستان قالالارىنىڭ ماڭايىندا جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان جوسپارلاردى ءازىر­لەۋ ەندى باستالىپتى. وزگە وبلىستار جايلى دەرەك جوق. دەمەك, وزگە ايماقتاردا كوگالداندىرۋ ماسەلەسىن «ۇمىتىپ» كەتكەن ءتارىزدىمىز. 

نەگىزى ءىرى قالالاردىڭ توڭىرەگىن كوگال­دان­دى­رۋ قورشاعان ورتاعا عانا ەمەس, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا جاقسى ىقپال ەتەتىن شارۋا. ەلوردا توڭىرەگىندە «جاسىل ايماق» جوباسىنا قالادان راديۋسى 70-90 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىقتا ورنالاسقان اۋىل­داردىڭ تۇرعىندارى قاتىسقان. اقمولا وبلىسىنىڭ ارشالى, تسەلينوگراد, شور­تان­دى اۋداندارىنا قاراستى كوپتەگەن اۋىل­ تۇرعىندارى جىل سايىن اعاش ەگۋ جۇ­مىسىنا قاتىسىپ, تابىس تاۋىپ ءجۇر. ءسوي­تىپ استانامىزدىڭ اينالاسىنداعى «جا­سىل ايماق» ماۋسىمدىق تابىس كوزىنە اينال­عان. سوندىقتان مۇنداي جوبالاردىڭ بار­لىق وبلىس ورتالىقتارىنىڭ توڭىرەگىندە جۇزەگە اسىرىلعانى ارتىقتىق ەتپەس ەدى. افريكا ەلدەرى 2008 جىلدان باستاپ ساحارا ءشولىنىڭ وڭتۇستىگىندە « ۇلى جاسىل قورعان» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن, ءسويتىپ ەنى 15 شاقىرىم, ۇزىندىعى 7775 شاقىرىم بولاتىن ورماندى القاپ قالىپتاستىرۋ ىسىنە كىرىسكەنىن ەسكەرسەك, بىزدەگى وبلىس ورتا­لىق­تا­رىنىڭ اينالاسىن كوگالداندىرۋ قولدان كەلەتىن ءىس دەپ بىلەمىز.

ءيا, كەسەتىن كەزدەرىمىز دە از ەمەس