«بۇل فورۋم – حالىقارالىق, ايماقتىق دەڭگەيدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءمانى مەن مازمۇنىنا ءۇڭىلىپ, سەبەبى مەن سالدارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى الاڭ. ەۋرازيا قوعامى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى زور اۋقىمدى شاراعا اينالدى. بيىلعى فورۋمنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – تسيفرلى ءداۋىردىڭ داۋرەنى مەن بۇگىنگى الەمدەگى اقيقات ترانسفورماتسياسى. حالىقتىڭ اتالعان كەزەڭنىڭ سىن-قاتەرلەرىنە قارسى تۇراتىن يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت, بۇل – كۇن تارتىبىندەگى اسا وزەكتى ماسەلە. بۇگىنگى شارانىڭ الەمدىك مەديا قاۋىمداستىقتان جينالعان قاتىسۋشىلارى 7500-دەن استى, ونىڭ ىشىندە 60-تان استام مەملەكەتتەن 700-گە جۋىق ساراپشى كەلدى», دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
«سمارتفوننىڭ كومەگىمەن رەفەرەندۋم وتكىزەتىن كۇنگە جەتتىك»
فورۋمنىڭ رەسمي بولىگى بۇگىنگى اسا وزەكتى ماسەلەلەردى قامتيتىن ءماجىلىستەرگە بولىنگەن. ءبىرىنشى پىكىرتالقى «جاھاندانۋ(سىز): الەم دامۋدىڭ جاڭا ءۇلگىلەرىن ىزدەيدى» تاقىرىبى توڭىرەگىندە ءوربىدى. مودەراتور – TRT World تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى گيدا فاحري (اقش). مودەراتور ءوز ءسوزىن قازىرگى ۋاقىتتا ساياسي جانە ەكونوميكالىق كۇشتەر اراسالماعىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرعانىمىزدان باستادى. الەمدىك ەكونوميكاداعى كوپجىلدىق جاھاندانۋ ۇردىسىندە «كەرى قوزعالىس» بايقالاتىنىن ايتقان مامان «جاھاندىق داعدارىس جاعدايىندا قانداي مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى؟» دەگەن ساۋال تاستادى.
ءبىرىنشى بولىپ ءسوز كەزەگىن العان قۇرمەتتى مەيمان, ارمەنيا پرەزيدەنتى ارمەن ساركيسيان الدىمەن حالىقارالىق فورۋمنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلە: «بۇل الاڭ, وسىناۋ ينستيتۋت تەك جۋرناليستىك كەڭىستىككە عانا ەمەس, تۇتاس ەۋرازيالىق وركەنيەت تاريحىنا ايشىقتى ءىز قالدىرعانى جاسىرىن ەمەس. ەۋرازيا تۋرالى ايتقاندا قازاقستاندى ايتپاي كەتۋ ءمۇمكىن ەمەس. وسى مەملەكەتتە عالامدىق ەكونوميكانىڭ ىنتىماقتاستىق يدەيالارى دۇنيەگە كەلدى. قازاقستان ۇلتتار اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالىپ وتىر», دەدى.
الەمدەگى كەرى قوزعالىس تەك دامۋشى ەلدەردە عانا بولىپ وتىرعان جوق. بۇل – عالامعا ءتان زاڭدى قۇبىلىس. ساراپشىلاردى وسىناۋ وزگەرىستەردىڭ سەبەبىنە ۇڭىلۋگە شاقىرعان TRT World تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى گيدا فاحري تاراپتارعا مادەنيەت ارقىلى جاقىنداسۋ جولدارى تۇرعىسىندا ساۋال تاستادى.
«اقپارات اعىنىنداعى قىتايعا قارسى ءجيى ايتىلاتىن پىكىرلەرگە نە دەيسىز؟» دەگەن ساۋالعا بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسى حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بايگە جاو: «قىتاي ءوندىرىستەگى ءورىسىن ورگە وزدىرا بەرمەك. ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز – ەڭبەك جانە ەڭبەك. وسىنداي قاۋىرت ەڭبەك بىزگە جاڭساق ويعا بارۋعا جول بەرمەيدى. جاڭا جاھاندانۋ دەگەن نەنى بىلدىرەدى؟ بۇكىل الەم وزگەرۋى كەرەك. وزگەرۋ جەكە وتباسىنان باستالادى. تەحنولوگيالار ءداۋىرىنىڭ ۇشى-قيىرى جوق. دامۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن تابۋعا تالپىنا بەرۋىمىز قاجەت», دەپ قىسقا قايىردى.
ءداستۇرلى باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ باسەكەسى نەمەن اياقتالادى؟
مەديا-فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا بۇگىنگى ءداستۇرلى باسىلىمدار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ باسەكەسى توڭىرەگىندەگى ساۋالدار قىزىقتى بولدى. سپيكەرلەر ءبىراۋىزدان بۇل قوس تاعان بولاشاقتا ءبىر ارناعا بىرىگەتىنى تۋرالى ايتتى. ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتاعى تۇراقتى وكىلى, پرەمەر-مينيستردىڭ ەو جونىندەگى بۇرىنعى كەڭەسشىسى ايۆەن رودجەرس: «الەۋمەتتىك جەلىلەردى ءبىر تارتىپكە سالىپ, رەتتەپ وتىرۋ, ياكي بولماسا ونىڭ بۇگىنگى قارقىندى دامۋىنا توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق ونى ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى», دەدى.
العاشقى باسقوسۋدا بۇگىنگى مەديا تەك جۋرناليستيكاعا قاتىستى ۇعىم ەمەستىگى ءسوز ەتىلدى, جاڭا مەديا ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ وتىرعانىن, ول بۇگىنگى تىرشىلىكتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە ىقپالى بار ەكەنىن ايتادى ماماندار. ۆيرتۋالدى اقيقاتتىڭ ءتىپتى ەكونوميكاعا, ساياساتقا, الەۋمەت پەن مادەنيەتكە اسەر ەتۋشى كۇشى بار. بۇل ورايدا ارمەن ساركيسيان «مەديا – اۋقىمدى ۆيرتۋالدى الەم جانە ونىڭ شىنايى ومىرىمىزگە ىقپالى وراسان. ءبىزدىڭ عالامدىق قۇندىلىقتارىمىز بۇل قۇبىلىسقا وراي وزگەرۋدە, بۇگىندە سمارتفوننىڭ كومەگىمەن رەفەرەندۋم وتكىزەتىن كۇنگە جەتتىك», دەدى.
ەستونيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى توماس حەندريك يلۆەس سمارتفوندار پايدا بولعان ۋاقىتتان باستاپ عالامتوردى تۇتىنۋعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانىن ايتىپ, بۇل تولقىنعا توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن ەمەستىگىمەن كەلىستى. ويتكەنى الەمنىڭ ءار ءتورتىنشى تۇرعىنىندا تەلەفون بار. دەسەك تە, ساپالى كونتەنت ۇسىنۋدا ءداستۇرلى باق ۇلكەن باسىمدىققا يە ەكەنىن جەتكىزدى. «ءداستۇرلى باق تاراتاتىن اقپاراتتىڭ 90-95 پايىزى شىندىققا جاناسادى, ويتكەنى وندا جاۋاپتى تۇلعالار بولادى. بۇلار جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرۋگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ال الەۋمەتتىك جەلىلەر ساپالى كونتەنت قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس. ايتپەسە, وندا تەك حاوس. سوندا عانا ەكى اقپارات تاراتۋشىنىڭ اراسىندا سىيلاستىق تۋادى», دەدى مامان.
الەمدە 800 ملن ادام اشتىققا ۇشىراعان
جەر بەتىندەگى حالىق سانى توقتاۋسىز ءوسىپ جاتىر. دامىعان جانە كەدەي ەلدەردىڭ تابىسىنداعى الشاقتىق تەرەڭدەپ بارادى. ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ورىن الا باستادى. كوپ ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋ جولدارىن ىزدەۋگە كىرىستى. جاسىراتىنى جوق, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ازايۋىنا قوسا, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى دا الەم ەلدەرىن الاڭداتىپ وتىرعان تۇيتكىلدى ءتۇيىننىڭ ءبىرى. وسىعان وراي, اقش-تاعى «Bloomberg» اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ايماقتىق ديرەكتورى تودد باەر تاراپتاردى ازىق-ت ۇلىكتى قانشالىقتى ءتيىمدى تۇتىنىپ جاتىرمىز؟ ادامزات الدىندا تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قانداي تەحنولوگيالاردى دامىتۋ كەرەك دەگەن ساۋالداردى اشىق تالقىلاۋعا شاقىردى.
تاماق قالدىقتارى جانە تۇراقتى دامۋ جونىندەگى حالىقارالىق ساراپشى ستيۆەن فينن: «تۇتىنۋ داعدارىسى تۋرالى ايتقاندا, ءوندىرىستى ايتپاي كەتە المايمىز. بۇگىن الەمدە 800 ميلليون ادام اشتىققا ۇشىراپ وتىر. كوپ جەردە سۋ تاپشىلىعى بايقالۋدا. مىسال رەتىندە ايتار بولساق, وسىدان 70 جىل بۇرىن اقش ازىق-ت ۇلىكتى ۇنەمدەۋگە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن. قازىر مۇلدە ولاي ەمەس, جاپپاي ىسىراپشىلدىققا جول بەرىلدى. جەلىنبەگەن تاعامدار قالدىققا تاستالادى. بۇل ەكولوگياعا دا كەرى ىقپالىن تيگىزۋدە. ەنەرگەتيكا داعدارىسى مەن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى – ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن ماسەلەلەر. ءبىز تۇتىنۋدى وزگەرتۋ ءۇشىن توسىن قادامدارعا بارۋىمىز كەرەك. رەسمي دەرەك بويىنشا شەكتەن تىس تاماقتانۋ الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ءومىر جاسىن ايتارلىقتاي قىسقارتىپ وتىر. ەنەرگيانى شەكتەن تىس قولدانۋ دا ءدال وسىنداي قايشىلىقتارعا اكەلىپ سوقتىرادى. ءبارىنىڭ ءوز تەڭگەرىمى بولۋى ءتيىس», دەدى.
بۇگىنگى جۋرناليستيكا كاسىبي ماماندارعا ءزارۋ
«دوحا دەباتتارى» تەلەباعدارلاماسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى امدجاد اتاللاح (اقش-قاتار) جۇرگىزگەن «بۇقارالىق مەدياداعى تسيفرلى جۇيە: سىن-قاتەرگە توتەپ بەرە الامىز با؟» تاقىرىبىنداعى ماجىلىستە بۇگىنگى مەديا تەك جۋرناليستيكاعا قاتىستى ۇعىم ەمەستىگى ءسوز ەتىلدى, جاڭا مەديا ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ وتىر, ول بۇگىنگى تىرشىلىكتى تۇبەگەيلى ءوزگەرتۋگە ىقپالى بار, دەيدى ماماندار. ۆيرتۋالدى اقيقاتتىڭ ءتىپتى ەكونوميكاعا, ساياساتقا, الەۋمەت پەن مادەنيەتكە اسەرى وراسان دەلىندى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر عانا سمارتفوننىڭ كومەگىمەن رەفەرەندۋم وتكىزەتىن كۇنگە جەتىپ وتىرعانىمىز راس. وسى تۇستا مەديا-فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا بۇگىنگى ءداستۇرلى باسىلىمدار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ باسەكەسى توڭىرەگىندەگى ساۋالدار قىزىقتى بولدى. سپيكەرلەردىڭ بۇل تۇرعىداعى پىكىرى ەكىگە جارىلدى. ءبىرى بۇگىنگى جۋرناليستيكانى باسەكەگە قابىلەتسىز دەسە, كەلەسىلەرى ءداستۇرلى باق اقپارات جەتكىزۋدەگى جەدەلدىگىنەن اجىراپ قالعانى بولماسا, اعارتۋشىلىق فۋنكتسياسىندا ەش ۇتىلماعانىن جەتكىزدى.
«ءداستۇرلى مەديانىڭ ءداۋىرى ءبىتتى, بۇل دەرەكتى قابىلداۋىمىز قاجەت», دەدى ساياسي جۋرناليست ميحايل زىگار. بۇعان كەلىسپەيتىن ساراپشىلار ساپالى كونتەنت ۇسىنۋدا ءداستۇرلى باق ۇلكەن باسىمدىققا يە ەكەنىن جەتكىزدى. ال الەۋمەتتىك جەلىلەر ساپالى كونتەنت قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس. وسى ورايدا لوندون قالالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى حالىقارالىق جۋرناليستيكا لەكتورى, ادەپ جۋرناليستيكاسى جەلىسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى زاحەرا حارب (ليۆان – ۇلىبريتانيا): «الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراتىلاتىن اقپارات اعىنىنىڭ بارلىعى دەرلىك دايەكسىز, نەگىزسىز, كەي جاعدايدا جالعان ەكەنىن كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ساۋاتتى جۋرناليستيكانىڭ ساپاسىنا دەگەن سەنىمدى جويادى. جۋرناليستەرگە دەگەن جاڭا سىن-قاتەر وسى بولسا كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى.
ءداستۇرلى باق-تىڭ جاڭا مەديامەن باسەكەلەسە المايتىنىمەن كەلىسەتىن تاعى ءبىر سپيكەر – كولۋمنيست, پروديۋسەر, جۋرناليست يۆو بۋرۋم (اۋستراليا): «ۇيالى تەلەفون – تسيفرلى دا سيقىرلى قالام. بۇگىنگى ءجۋرناليستىڭ باستى ءمىندەتى – تسيفرلى ءداۋىردىڭ ءۇنىن ۇعىپ, سونىڭ تىلىندە جازۋ», دەدى.
ايناش ەسالي,
ارمان وكتيابر,
الماتى
