ايسۇلتان ورازباي اقش-تىڭ Northwestern ۋنيۆەرسيتەتىندە «Project Management» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ ءجۇر. ونى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەرەتىن ءبىلىمى مەن ستۋدەنتتەرگە كورسەتەتىن قىزمەتتەرى قىزىقتىرعان. «ايتالىق, ستۋدەنتتەر مەن پروفەسسورلارعا اكادەميالىق ەركىندىك بەرىلگەن. ۋنيۆەرسيتەت كافەدراسىندا تۇرىپ, قانداي وي ايتامىن دەسەڭ دە, ەشكىم قارسىلىق كورسەتپەيدى. كەز كەلگەن پىكىر تىڭدالادى جانە وعان جەتكىلىكتى اكادەميالىق باعا بەرىلەدى», دەيدى ول. ايسۇلتاننىڭ ايتۋىنشا, امەريكالىق ستۋدەنتتەر باسقا ەلدەن كەلگەن ستۋدەنتتەرگە قاراعاندا وزدەرىن وتە ەركىن سەزىنەدى. ەگەر قاتەلەسىپ كەتسەڭ, تۇسىنىستىكپەن قارايدى. ەمپاتيا, جۇيەلىك ويلاۋ, ەموتسيالىق ينتەللەكت قابىلەتتەرى جوعارى دامىعان.
«ستۋدەنتتىڭ الاڭداماي, ءبىلىم الۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. ۋنيۆەرسيتەت جانىندا 24 ساعات جۇمىس ىستەيتىن كىتاپحانالار, فيتنەس ورتالىق, ءجيى جۇرەتىن تەگىن اۆتوبۋس, كەشكى ۋاقىتتا ۇيگە جەتكىزەتىن تەگىن تاكسي, تۇنگى ۋاقىتقا دەيىن اشىق تۇراتىن اسحانالار, ستۋدەنتتەر شىنىعاتىن سپورت بولمەسى, ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى قۇلشىلىق, مەديتاتسيا جاسايتىن بولمە جانە ت.ب. قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى بار», دەيدى ايسۇلتان. ونىڭ تاعى ءبىر كوڭىلىنە قونعانى – امەريكالىق ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك جانە ۆولونتەرلىك جۇمىسقا دەگەن جوعارى بەلسەندىلىگى.
جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا ەلباسىنىڭ جاستار جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس ەرىكتى ستۋدەنتتەرگە ساعاتىنا 1000 تەڭگەدەن تولەنەتىنى, ولارعا لايىقتى كوڭىل بولىنەتىنى, ياعني شاكىرتاقىسىنىڭ وسەتىنى ايتىلدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى ستۋدەنتتەر مۇمكىندىگى قازاقستاندا دا كەڭەيمەك. الايدا كەلەسى ەرەكشەلىك ەلىمىزدەگى جوو-لاردا ازىرگە تابىلماي تۇرعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كوپ اكىمشىلىك قىزمەتتەرى ستۋدەنتتەرگە بەرىلگەن. بوس ۋاقىتى بولسا, ستۋدەنتتەر تابىس تابا الادى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. جارتى جىل سايىن جۇمىسپەن قامتۋ جارمەڭكەسى ءوتىپ تۇرادى, تۇيىندەمە جازۋعا, كومپانيالارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا كومەك كورسەتەدى», دەيدى ايسۇلتان. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مۇنداي جارمەڭكەلەر جىلىنا ەكى-ءۇش رەت وتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ستۋدەنتتەرگە بولاشاق ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ورنىن تاڭداۋعا, كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەنى جۇمىس بەرۋشىلەردەن سۇراۋىنا ءمۇمكىندىك بەرەدى. جوو-لاردىڭ كەز كەلگەن كافەدرالارىندا ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ بىتىرگەن سوڭ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن قاداعالاۋ ماقساتىندا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءىس-شارالارى ۇيىمداستىرىلادى.
ەندى ەۋروپاعا ويىسايىق. ۇلىبريتانيانىڭ گلازگوۋ قالاسىنداعى ستراتكلايد ۋنيۆەرسيتەتىندە «مەديا جانە كوممۋنيكاتسيا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرادا ءبىلىم الىپ جاتقان قۇرالاي احمەتتى دە جوعارىداعى ايسۇلتان ايتقان 24 ساعاتتىق كىتاپحانالار قىزىقتىرادى. «ونداعى بارلىق كىتاپتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن كىتاپحانا سايتىنان تابا الاسىز, وسى ارقىلى كىتاپحاناعا بارماي-اق كەز كەلگەن جەردە كومپيۋتەرىڭىز ارقىلى تاپسىرماڭىزدى ورىنداي بەرەسىز», دەيدى قۇرالاي. بىزدەگى كىتاپحانالار جۇيەسى جولعا قويىلعان. دەگەنمەن, كەي قۇندى, اسىرەسە تاريحي دەرەكتەر مەن كەمى 50 جىل بۇرىنعى كىتاپتاردىڭ تولىق نۇسقاسىنا ءار بەتى ءۇشىن اقشا تولەپ قول جەتكىزەسىز.
قۇرالايدىڭ ايتۋىنشا, انگليادا دا قازاقستانداعىداي كرەديتتىك جۇيەمەن وقىتادى. بىزدە بەرىلگەن تاپسىرمانى وقۋ مەن ءتۇسىنۋ باعالانسا, وندا سىني تۇرعىدان تالداۋعا اسا ءمان بەرەدى. ياعني بەلگىلى ءبىر تەوريانىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن سارالاي وتىرىپ, قورىتىندى شىعارۋ قاجەت. «وقىتۋشىلارىمىز: «بەلگىلى تەورەتيكتەردىڭ ايتقان سوزدەرىن سىناپ, تالداۋدان قورىقپاڭدار», دەيدى. سوندىقتان مۇندا سىني تۇرعىدان قاراۋ جوعارى باعالانادى. سونىمەن قاتار ءبىر اكادەميالىق ەسسەنى جازۋ (تاپسىرما كوبىنە اكادەميالىق ەسسە جازۋ تۇرىندە كەلسە, اراسىندا ساباق ۇستىندە پرەزەنتاتسيا تانىستىرۋ, ديسكۋسسيا تۇرىندە بولادى) ءۇشىن 10-20 كىتاپ, ماقالالاردى وقۋعا تۋرا كەلەدى جانە ولارعا مىندەتتى تۇردە سىلتەمە بەرەسىز», دەيدى قۇرالاي. بۇل تاپسىرمالاردى بەلگىلەنگەن ۋاقىتقا دەيىن جازىپ, ۋنيۆەرسيتەت سايتىنا جۇكتەيتىنىن جەتكىزدى. ەسسە تاپسىرۋ پروتسەسى ەلەكتروندى تۇردە جۇزەگە اسادى ەكەن. «ەسسەڭىزدى جۇكتەمەستەن بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت سايتىنداعى پلاگياتتان مىندەتتى تۇردە وتكىزەسىز. تسيتاتالارعا دۇرىس سىلتەمە جاساماساڭىز, پلاگياتتان وتپەي قالۋ قاۋپى دە بار», دەيدى ول.
ال بىزدە ستۋدەنتتىڭ وزىندىك جۇمىسى دەگەن بار. ءبىراق ەسسە جازۋ ناقتى جولعا قويىلماعان. وقىتۋشى بىرنەشە كريتەريلەرىن (كىرىسپە, نەگىزگى ءبولىم, قورىتىندى, كىلت سوزدەر) كورسەتىپ, تاپسىرۋ مەرزىمىن بەرەدى. الايدا كوپشىلىگى ونى ەشقانداي پلاگياتتان وتكىزبەيدى جانە جۇرتقا جاريا بولاتىنداي سايتقا سالىنبايدى.
«بۇدان بولەك, مۇندا قاعازباستىلىققا سالىنعان وقىتۋشى كورمەدىم», دەيدى ق.احمەت. ونىڭ ايتۋىنشا, وقۋ جوسپارى, ماتەريالدار, باعالاۋ – بارلىعى ۋنيۆەرسيتەت سايتىندا جۇزەگە اسادى. ستۋدەنتتەرمەن دە پوشتامەن حات الماسىپ جۇمىس ىستەي بەرەدى. «جينالىسقا بارۋ كەرەك, تىنىش وتىرا تۇرىڭدار», «كوميسسيا كەلە جاتىر, قۇجاتتاردى رەتتەۋ كەرەك» دەپ جۇرگەن وقىتۋشى كورمەدىم. تاعى ءبىر بايقاعانىم, ساباق سەبەپسىزدەن وتپەي قالسا, ۋنيۆەرسيتەت اكىمشىلىگى فاكۋلتەتكە كولەمدى ايىپپۇل سالادى», دەيدى بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى.
بىزدەگى جوو-لار قازىرگى تاڭدا Platonus اقپاراتتىق ءجۇيەسىن پايدالانادى. بۇل قاعازباستىلىقتى جويادى ءارى وقىتۋشىلار, ستۋدەنتتەر, ولاردىڭ اتا-انالارى ءۇشىن دە ىڭعايلى. ولار كەز كەلگەن جەردە جۇيە ارقىلى باعالارىن كورە الادى جانە وقۋ ادىستەمەلىك كەشەندەردى جۇكتەپ, پايدالانا الادى. ەگەر وقىتۋشى بەلگىلى نەمەسە بەلگىسىز جاعدايلارمەن ساباق بەرە الماسا, ول اكىمشىلىككە ەسكەرتەدى, سونان سوڭ ونى مىندەتتى تۇردە باسقا وقىتۋشى الماستىرادى.
ەۋروپادان ازياعا بەت بۇرىپ, كورەيا (Kyungpook) ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شەتەلدىكتەرگە بولەتىن گرانتىمەن وقىپ ءجۇرگەن قازاق قىزى گۇلزيرا ابۋوۆامەن تىلدەستىك. ول ءوزىنىڭ ىزدەنىسى ارقاسىندا وقۋعا ءتۇسكەن. قازاقستاندا مۋزىكالىق كوللەدجدىڭ حورەوگرافيا ماماندىعىن ءبىتىرىپتى. كەيىن ءوزى وسكەن قىزىلوردا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك سپورت مەكتەبىندە گيمناستيكالىق بيدەن ساباق بەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, كورەيادا شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە جاقسى جاعداي جاسالعان. ماسەلەن, جاتار ورنى, تاماعى تەگىن, ۆ.0 دەڭگەيىنەن ءتۇسىپ قالماسا, ستيپەندياسىن جانە الادى. بىزدە دە, ايتالىق, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دە جىل سايىن اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسىمەن شەتەلدەن ستۋدەنتتەر كەلىپ وقيدى. ولار جوسپارلانعان ارنايى كۋرستاردى تاڭداپ, ءبىلىم الادى. شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە جاتاقحانا جانە شاكىرتاقى بەرىلەدى. ولاردىڭ وقۋ مەرزىمى 1 سەمەستر (4 نەمەسە 5 اي). سونداي-اق قازاقستان مەملەكەتى تاراپىنان اۋعانستان, پاكىستان جانە ت.ب. ەلدەردەن كەلگەن ستۋدەنتتەرگە ارنايى گرانت بولىنەدى. شەتەلدىك ستۋدەنتتەر قازاقستان ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە 4 جىل وقىپ, باكالاۆريات ديپلومىن الىپ شىعادى.
ال مىنا مۇمكىندىكتىڭ ءبىزدە جوق ەكەنى راس. سەنەسىز بە, كورەيالىق ستۋدەنتتەر ساباق كەستەسىن وزدەرى قۇرادى. ءبىز حابارلاسقاندا گۇلزيرا الدا قانداي پاننەن ءدارىس الاتىنىن شەشىپ وتىردى. «مۇندا ىزدەنۋشىلەرگە ەركىندىك بەرىلگەن. ءبىزدىڭ ەلدەگى جۇيەگە وسى جەتىسپەيتىن سياقتى. ارينە ماماندىققا قاتىستى مىندەتتى پاندەر بار, بىراق قالعاندارىن ءوزىم تاڭدايمىن. مىسالى, وسى سەمەسترگە اعىلشىن ءتىلىن قوسىپ قويدىم. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, وزىمە ىڭعايلى ۋاقىتتى دا بەلگىلەي الامىن», دەيدى ول. ال ەلىمىزدە ستۋدەنتتەرگە ساباق كەستەسىن جاساۋ مۇمكىندىگى بەرىلمەگەن. الايدا ستۋدەنت وقىتۋشىنى نەمەسە ارنايى پاندەردى تاڭداي الادى. سونىمەن قاتار ستۋدەنت ءوز ماماندىعىنا بايلانىستى پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن ارنايى توپتاردا وقۋعا قۇقىلى. بىراق ونداي توپتارعا ءتۇسۋ ءۇشىن ارنايى تالاپتارعا ساي بولۋ كەرەك. ەڭ باستى جانە مىندەتتى تالاپ – ستۋدەنتتىڭ اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيى.
قازاق جاستارىنىڭ الەۋەتى ارتىپ, شەتەلدىكتەرمەن تەڭ ءدارەجەدە بىلىمىمەن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ەلىمىزدەگى جوو-لارعا دەگەن تالاپتى كۇشەيتۋگە تىڭ سەرپىن بەردى. بۇل تالاپ بۇرىنعىداي جوعارىدان ەمەس, ستۋدەنتتەردىڭ, ءتىپتى تالاپكەرلەردەن ءتۇسىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى جوعارى بىلىمگە دەگەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى.
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»,
اقمارال نيازبەك,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
