قازاقستان • 09 مامىر، 2019

مەرگەن

800 رەت كورسەتىلدى

1987 جىلعى جەڭىس مەيرامىندا ءبىزدىڭ قاراكەمەر اۋىلىندا سوعىستان قايتپاي قالعاندارعا ارنالعان وشپەس داڭق الاڭىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى وتكەن بولاتىن. ونداعى تاس تاقتالارعا ەسىمى ويىپ جازىلعان 246 بوزداقتىڭ ءبىرى – 316-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ اتاقتى مەرگەنى بولعان ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ ەرلىك جولدارى مەنى قاتتى قىزىقتىردى. سول كۇننەن باستاپ وسىناۋ باتىر جەرلەسىمىز تۋرالى دەرەكتەرگە دەن قويدىم.

ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ الماتى وبلىستىق دوسااف كلۋبى­نىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى 1940 جىل­عى 18 قىركۇيەكتە ءوزى جازىپ قالدىرعان ءومىربايانىندا 1914 جىلى قورداي اۋدانىنا قاراستى قاراكەمەر دەگەن جەردە كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا تۋعانى جازىلعان. ول وسىندا ەسكىشە ساۋاتىن اشادى. ون التى جاسىندا مۇراپ، ون جەتى جاسىندا بريگادير ءارى ارتەل كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپتى. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سىدىق ءالىپ­باەۆ ءابىلدى الماتىعا وقۋعا جىبەرە­دى. مۇندا ول قالانىڭ لەنين اۋدانىنداعى №77 مەكتەبىندە ورىسشا وقي ءجۇرىپ جۇمىسقا ارالاسادى. 1936 جىلى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلىپ، اتتى اسكەر پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى رەتىندە قيىر شىعىستا شەكارا تىنىشتىعىن قورعاۋشىلار ساپىندا قىزمەت اتقارادى. 1939 جىلدىڭ مامىر ايىندا جاپون سامۋرايلارىمەن اسكەري قاقتىعىستاردى باسۋدا ەرەكشە تاپسىرمانى ورىنداعانى ءۇشىن ءابىل «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

1940 جىلى ءا.نۇسىپباەۆ وسواۆياحيم-ءنىڭ (دوسااف) قىزىل ارمياعا مەرگەندەر جانە پۋلەمەتشىلەر دايىندايتىن ال­ماتىداعى اتقىشتار كلۋبىندا نۇس­قاۋشى بولىپ ىستەپتى. ال 1941 جىلى قىسقا مەرزىمدى ميلي­تسيا مەكتەبىنە تۇسەدى. ونى ءبىتىرىپ ءۇل­گەر­مەي سوعىس ءورتى بۇرق ەتە تۇسەدى.

316-شى اتقىشتار ديۆيزياسى سوعىستىڭ باستاپقى ايلارىندا جاساقتالدى. ونى گەنە­رال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ باس­قار­دى. ديۆيزيانىڭ كورشىلەس ەكى رەس­پۋبليكاداعى سان ۇلتتىڭ وكىل­دەرىنەن قۇرالعان اسكەري ءبولىم­دەرى سول جىلى كۇزدە ماسكەۋ­دى قور­عاۋشىلار ساپىندا بولعانى تاريح­تان ءمالىم. كۇشى بەس ەسە باسىم جاۋمەن ارپالىسىپ، بۇگىن-ەرتەڭ استانانى باسىپ الامىز دەپ ورشەلەنگەن فاشيستەردىڭ تۇم­سىعىن تاسقا تىرەپ، بەتىن قاي­تارۋ­عا قاتىستى. بۇل ديۆيزيا قۇرا­مى­نان جۇزدەگەن ەرلەر شىقتى. اتاق­تى جيىرما سەگىز باتىرىنىڭ ەر­لىگى بۇكىل مايدانعا تاراسا، اتى اڭىزعا اينالعان گۆار­ديا پول­كوۆ­نيگى باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى، كەڭەس وداعىنىڭ باتىر­لارى مالىك عاب­دۋل­­لين، تولە­گەن توقتاروۆ، سونداي-اق كوم­پو­ز­ي­تور رامازان ەلەباەۆ تا وسى دي­ۆيزيانىڭ قاھارمان جاۋىن­گەر­­لەرى ەدى. ال، قۇرالايدى كوزگە ات­­قان مەرگەندەر قاتارىندا ءابىل ءنۇ­سىپ­­باەۆتىڭ دا ەسىمى ءجيى اتالاتىن.


* * *

مىنە، «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 9 قازان­داعى ءنومىرى. ءبىرىنشى بەتتىڭ وڭ جاق­تاعى جوعارى بۇرىشىندا وپ­تي­كالىق كوزدەۋ پريبورى بار ۆينتوۆكا ۇستاعان جاۋىنگەردىڭ سۋرەتى باسىلعان. ومىراۋىندا «قىزىل جۇلدىز» وردەنى، وڭىنەن ءوز-وزىنە دەگەن سەنىم مەن جىگەرى اڭعارىلادى. سۋرەتتىڭ ۇستىندە «ول 52 نەمىستىڭ كوزىن جويدى!» دەگەن تاقىرىپشا، ال استىنداعى ءماتىن:

«پانفيلوۆ ديۆيزياسى ءوزىن وشپەس داڭققا بولەدى. ونىڭ جاۋىنگەر-گۆاردياشىلارى – اتقىش­تار مەن ارتيللەريس­تەر، مەرگەندەر مەن مينومەتچيك­تەر فاشيستەر­گە اياۋسىز سوققى­لار بەرۋدە. وسى ديۆي­زيا­نىڭ ور­دەن­دى مەرگەنى اعا سەر­جانت ءابىل ءنۇسىپ­باەۆ 52 نەمىس­تىڭ كوزىن جويدى. ونىڭ 25 شاكىرتى دە ونداعان ءفاشيستى جايپاپ سالدى. ولار شەتى­نەن وزدەرىنىڭ ۇيرەتۋشى ءتالىم­گەرى سياقتى كوزدەگەنى ءمۇلت كەتپەس مەرگەندەر.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ۆ. گرەۆنەۆ».

بىشكەكتەگى (ول كەزدە فرۋنزە) پانفيلوۆ­شىلاردىڭ «جاۋىن­گەرلىك داڭق» مۇراجايىندا ديۆيزيالىق «زا رودينۋ» گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 20 قاراشاداعى ءنومىرى­نىڭ فوتوكوشىرمەسى قويىلىپتى. وندا ءبىرىنشى بەتتە ءىرى ارىپتەرمەن:

«بوەۆوي سچەت، كتو پەرۆىي ۋبەت 100-گو نەمتسا!

11 سنايپەروۆ سترەبيلي 864 فريتسا.

1. نۋسيپباەۆ گۆ. ست. سەرجانت – 88 نەمتسا،

2. ەرجانوۆ ەفرەيتور – 85 نەمتسا»...

– دەپ ولتىرگەن جاۋىنىڭ سانىنا قاراي بارلىق ون ءبىر مەرگەننىڭ ءتىزىمى كەلتىرىلگەن.

ناق وسىندا ءابىلدىڭ 159 فا­شيستى اتىپ ولتىرگەنىن ايعاق­تاي­تىن مەرگەندىك كىتاپشاسى دا ساق­تاۋلى تۇرسا، ۆينتوۆكاسى ال­ما­تى­داعى ورتالىق مۇراجايعا قويىلعان ەكەن.

ديۆيزيانىڭ پولك كومسورگى، باتالون كوميسسارى، پولك كومان­ديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەت­تەرىن اتقارعان جاۋىنگەر جازۋشى بالتابەك جەتپىسباەۆتىڭ ەستە­لىكتەر كىتابىنان:

«الماتىداعى اتقىشتار كلۋبى­ن­­دا وقىپ ۇيرەنگەن مەرگەن­دەر ءابىل نۇسىپباەۆ پەن تولەۋ­عالي ابدىبەكوۆ پانفيلوۆشىلار قاتارىندا ءجۇرىپ، ۇرىسقا قاتىستى. ءابىل ديۆيزياداعى مەرگەندەر توبىن باسقاردى. ونىڭ كومانداسىنداعى بەس مەرگەن 1943 جىلعى مايعا دەيىن جاۋدىڭ 678 سولداتى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن ءا.نۇسىپباەۆ ەكىنشى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالدى. ءبىزدىڭ پولكتە ول پارتيا قاتارىنا الىندى. قوڭىرقاي ءجۇزدى، كەڭ جاۋىرىندى ءابىل ءوزىنىڭ وجەتتىگىمەن، ەرلىگىمەن، اقىلدىعىمەن جانە نەدەن بولسا دا ساسپايتىن سابىر­لىعى­مەن باسقالارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ وتىردى...».

 (ب.جەتپىسباەۆ،«جورىق جولدارى»، 1968 ج. 157-ب.)


* * *

مەرگەننىڭ مايدانداس سەرىك­تەرى بىزگە ەستە قالارلىقتاي تالاي اڭگىمە ايتقان ەدى. اسىرەسە، ءۇش مەرگەن – تولەۋعالي ابدىبەكوۆ، ءابىل نۇسىپباەۆ جانە مامادالى مادامينوۆ ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ەدى، دەسەدى. الماتىداعى اتقىشتار كلۋبىنان تانىس تولەۋعالي مەن ءابىل سوعىستا دا جۇپ جازباس دوس بولدى. ەكەۋى دە سۇڭعاق بويلى، اققۇبا ءوڭدى، ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەكەن. ءبىر ءوزى 397 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان ت.ابدىبەكوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن، اكەسى «حالىق جاۋى» بولعان دەگەن سەبەپتەن بە، بۇل جوعارى ناگرادا وعان بۇيىرماعان.

ءابىل نۇسىپباەۆ تا ءۇش جۇزگە تارتا نەمىستى جەر جاستاندىردى. بۇل ساندى قايدان الىپ وتىرمىز؟ حرونولوگيالىق رەتپەن قولداعى دەرەكتەردىڭ وزىنەن ءبىراز جايعا قانىعامىز. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، 1942 جىلعى 9 قازانداعى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە ءابىلدىڭ 52 نە­مىستىڭ كوزىن جويعانى جازىلسا، سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا جا­رىق كورگەن ديۆيزيالىق «زا رودينۋ» گازەتىندە بۇل سان 88-گە وسكەن، بىشكەكتەگى ءبىز كورگەن مەر­گەندىك كىتاپشاسىندا 159 نەمىس­تى ولتىرگەنى تىركەلگەن. ەكىن­­شى گۆار­ديالىق اتقىشتار كورپۋ­سى­نىڭ (پانفيلوۆ ديۆيزيا­سى وسى كورپۋستىڭ قۇرامىن­دا بولدى) «سوۆەتسكي گۆاردەەتس» گا­زە­تىنىڭ ءفوتوتىلشىسى ي.نار­تسيس­سوۆ­تىڭ ۇلى جەڭىستىڭ 30 جىل­­­دىعىنا وراي «سوتسياليستىك قازاق­­ستان» گازەتىندە جاريالاعان ەستەلىگىندە ءابىلدىڭ 252 جاۋ سولداتى مەن وفيتسەرىن جانە ءبىر سامو­لەتىن اتىپ تۇسىرگەنى تۋرالى ايتقانىن، سونداي-اق، پولك كو­مانديرى مەن باتالون كو­ميس­سارىنىڭ 1943 جىلى جازدا اۋىل­داعى كولحوز باستىعىنا جازعان حاتىنداعى ءابىلدىڭ 260 نەمىستى جەر جاستاندىرعانى تۋرالى مالىمەتتى ەسكە الايىق. ءابىل ودان سوڭ دا قازا تاپقانعا دەيىن بىرنەشە اي العى شەپتە سو­عىستى عوي. ال، مەرگەندىك كىتاپ­شاداعى جازۋلاردى ولاردى سىرتتان باقىلاپ جاتاتىن ەرەكشە ءبولىمنىڭ ادامدارى تولتىراتىنىن ەسكەرسەك، بۇلار ويدان الىنا سالعان ساندار ەمەستىگىن كورەمىز.

– الدىمەن ءابىل وپات بولدى. ول كەزدە مەن جارالانىپ گوسپيتالدا جاتىر ەدىم، – دەگەن ەدى احمەتوۆ. – قايران مەرگەن ميناعا ۇرىنىپ وڭ قول، وڭ اياعىنان اۋىر جارالانىپتى. كومانديرىنىڭ ۆينتوۆكاسىن ابدىبەكوۆ قابىلداپ الادى. ال ابدىبەكوۆتىڭ قازاسىنا ءوزىم كۋا بولدىم. نەمىس مەرگەنى تەمىر دۋلىعاسىز ساتىندە ءدال كوز­دەپ ماڭدايىنان تيگىزگەن. ۆين­توۆكا بۇدان سوڭ قاتارعا قوسىلعان وسموناليەۆكە تاپسىرىلادى. سوعىستان كەيىن الماتىداعى ور­تالىق مۇراجايعا ساقتاۋعا قويىل­عان تۆ-2916 ءنومىرلى سول قاسيەتتى قارۋدى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ارنايى بارىپ كوردىم.

وزىممەن تالاي جىل بىرگە قىز­مەتتەس بول­عان ارداگەر اعا­مىز، جاۋىنگەر-جۋرناليست جاپار كوپباەۆ ابىلمەن مايداندا، ءتىپتى، جاقىن ءجۇرىپتى. سودان دا مەرگەن تۋرالى ايتارى كوپ بولاتىن. پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ بۇرىنعى پولك كومسورگى، گۆارديا كاپيتانى جاپار كوپباەۆ كەيىننەن اتاقتى مەرگەن جەرلەسى تۋرالى گازەت بەتتەرىندە از جازعان جوق. «ءبىزدىڭ ەرلىك جولىمىز» اتتى ەستەلىكتەر كىتابىندا وعان تۇتاس ءبىر تاراۋ ارناعان. سونداي-اق سوعىس ءورتىنىڭ قالىڭ ورتاسىنان ورالعان جاۋىنگەر-جازۋشىلار بالتابەك جەتپىسباەۆتىڭ «جورىق جولدارى»، قاسىم ءشارىپوۆتىڭ «قارۋلاستار»، ي.پە­گوس­تاەۆتىڭ «ۆو يميا جيزني»، ن.پ.ني­ششۋك­تىڭ «ۆە­لي­كيە نە ۋميراەت»، ت.ب. اۆتور­لار­دىڭ كىتاپ­تارىندا ءابىل ءنۇ­سىپ­­باەۆ­تىڭ ەرلىكتەرى ەسكە الىناتىن بەتتەر از ەمەس.


 * * *

قۇجاتتار، ەس­تەلىكتەر... بىراق، ولار ءالى دە تولىق جينالىپ بولعان جوق ءتارىزدى. انىقتاپ، ناقتىلاي تۇسەر جايلار دا بار. ولاي دەيتىنىم، مەرگەننىڭ تۋعان ءىنىسى باق­تى­باي اعانىڭ كوزى ءتىرى­سىن­دە ايتقان مىنا ءبىر جايلار ۇدايى ويعا قالدىرادى: – 1943 جى­لى جازدا ەلگە كەلگەنىندە اعام ەكى-ءۇش كۇندەي اۋىلدا بولىپ ەدى. سوندا اۋلادا اكەممەن اڭگىمەلەسىپ تۇرىپ: «مەنى لەنين وردەنىنە ۇسىندى، وسى بارعان­نان، بۇيىرسا، الامىن عوي» – دەگە­نىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ ەدىم. ال، الپىسىنشى جىلدارى قىر­عىز­ستاندىق ءبىر گازەتتەن ءابىل كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانداردىڭ قاتارىندا بولدى دەگەن بىرەۋدىڭ ەستەلىگىن وقىعانىم بار. سول گازەتتى تالاي جىلدار سارى مايداي ساقتاپ ءجۇردىم. وزىمشە ءىز كەسىپ، سۇراۋ سالۋعا جاس كەزدە ورەم جەتپەدى. كەيىننەن اۋىلداس ءبىر ءجۋرناليستىڭ سوزىنە سەنىپ، اعامنىڭ تالاي حاتتارىن سۋرەتتەرىمەن قوسا سوعان بەرىپ جىبەرىپ، كەيىننەن بارىنەن تازا ايىرىلىپ قالعانىما ەندى ءىشىم ۋداي اشيدى، – دەگەن ەدى.

1943 جىلى جازدا ەلگە كەلىپ قايتقاننان كەيىن مايدانداعى ابىلدەن كوپ ۇزاماي «جارالىمىن، بىراق قورقىنىشتى ەمەس» جانە «موسكۆاعا گوسپيتالعا اۋىستىرىلدىم» دەگەن ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ەكى حاتى، ودان سوڭ كوپ ۇزاماي قازا تاپقانى تۋرالى «قارا قاعاز» كەلگەن. ول كەزدە تۋىستارىنىڭ ءابىلدىڭ قايدا جەرلەنگەنىن ىندەتە ىزدەستىرۋگە مۇمكىندىگى بولماعان. تەك، ارادا الپىس ەكى جىل وتكەندە، 2004 جىلى عانا.

التى اعايىندى ءا.نۇسىپباەۆ­تىڭ سول كەزدەرى كوزى ءتىرى باۋىر­لارى­نىڭ ءبىرى – قارىنداسى ورىندىق بولسا، ونىڭ قىزى ەل­ميرا مەن كۇيەۋ بالاسى لەسبەك كوپتەن ءماس­كەۋدە قىزمەت ەتەتىن. سەكسەن ءتورت­تەگى ەگدە جاسى­نا قاراماستان قاريا سول جازدا نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى­نىڭ باستاۋىمەن ماسكەۋگە جول تارتسىن. سوندا ءبىر ايداي بولعاندا قاراپ جاتپاي بالالارىنا ءابىل اعاسىنىڭ دەرەگىن ىزدەتەدى. «موسك­ۆاعا گوسپيتالعا اۋىسىپ كەلدىم» دەگەن حاتتىڭ ىزىمەن كەلگەن «قارالى قاعاز» وسىعان نەگىز ەدى. ماسكەۋدىڭ گوسپيتالدا­رىن، باۋىرلاستار بەيىتتەرىن ءتۇ­گەل اقتاپ شىعادى. اقىرى تابا­دى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ورتا­لىق مۇراجايىندا ساقتاۋلى سوعىس­­تا قازا تاپقاندار مەن حابار­­سىز كەتكەندەردىڭ «ەستەلىك كىتابى­­نىڭ» 16-تومىنان. ونىڭ 242-بەتىندە:

«نۋسۋپباەۆ ابيل، رود. 1914 گ.رودستۆەننيكي كۋردايسكي ر/ن، دجامبۋلسكوي وبل.، كازاحستان. ملادشي لەيتەنانت. 140 سپ سد. ۋمەر 14. 10. 1944 گ. ۆ ەگ «5007 كرە­ميروۆان» – دەپ جازىلعان دەرەك كەزدەسەدى. مىنە، وسى بويىنشا ىزدەستىرگەندە باتىردىڭ دەنەسى پرەوبراجەنسكوە زيراتىنىڭ ءبىرىنشى دونسكوي كرەماتوريىندە ورتەلىپ، باۋىرلاستار بەيىتىنە قويىلعانى ءمالىم بولادى.

تاعى ءبىر تىڭ دەرەككە نازار اۋدارايىق. ءا.نۇسىپباەۆ تۋرالى ءبىز بىلەتىننىڭ بارىندە ول اعا سەرجانت دەلىنەتىن. ال، ماسكەۋدەن الىنعان سوڭعى مالىمەتتەردە كىشى لەيتەنانت دەپ تۇر. بۇل قا­لاي؟ بالكىم، سوعىستىڭ الدىندا مي­ليتسيا مەكتەبىن انە-مىنە ءبىتىر­مەكشى ول وفيتسەر شەنىن الىپ ءۇل­گەر­مەستەن سوعىسقا كەتىپ، شەنى كەيىن­نەن بەرىلگەن بولدى ما ەكەن؟

ءيا، اتاقتى مەرگەن تۋعان تو­پى­راعىنا ورالمادى. بىراق، ونىڭ ەسىمى ەل ەسىندە. 1992 جىلى جەر­لەستەرى تۋعان اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە جانە اۋىلدىڭ ءبىر كوشە­سىنە باتىردىڭ ەسىمىن بەرگەن. مەك­تەپتىڭ اۋلاسىنا ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. مىنە، بۇلار «ەلدىڭ داڭقىن ەر شىعارادى، ەردىڭ داڭقىن ەلى شىعارادى» دەگەن حالىق ءسوزىنىڭ شىندىعىن كورسەتسە كەرەك-ءتى.

 قۇرمانبەك ءالىمجان،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

جامبىل وبلىسى

سۋرەتتە: مەرگەندەر ءابىل نۇسىپباەۆ پەن مامادالى مادامينوۆ (سولدان وڭعا قاراي) كەزەكتى ۇرىسقا دايىندىق ساتىندە.


سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار