ەكونوميكا • 25 ءساۋىر، 2019

اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى ۇلعايىپ كەلەدى

864 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان ەكونوميكاسىندا ەڭ ۇلكەن الەۋەت اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەكەنى بەلگىلى. جەرىنىڭ كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن ەلىمىزدە بۇل سالانىڭ دامۋى كوپتەگەن ماسەلەنى رەتكە كەلتىرگەن بولار ەدى، ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتى ارتار ەدى.

قازىر قاي ەلدە اۋىل شار­ۋا­­­شىلىعى جاقسى دامىپ وتىر­عا­نىنا نازار اۋدار­سا­ڭىز، الدىڭعى قاتارعا باتىس­تىڭ شاعىن ەلدەرىنىڭ شىق­قان­ىن بايقايسىز. سەبەپ، بۇل ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن ءجۇر­گىزۋ، ءونىم ءوندىرۋ مەن ءوڭ­دەۋ تەحنولوگيالارى دامىعان. مال ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن تازالىعىنا قويىلاتىن ۆەتەري­نا­ريالىق تالاپتار كەز كەلگەن رىنوكقا ەركىن ەنەتىندەي حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ بيىك دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن. مىنە، وسىنداي ماسەلەلەردىڭ رەتكە كەلتىرىلۋى ناتيجەسىندە الا­قان­داي عانا جەرى بار ني­دەر­­لاند، دانيا سەكىلدى شا­عىن ەلدەردىڭ اۋىل شارۋا­شى­­­­لى­عىنان تاباتىن تابىسى قازاقستاننىڭ تابىسىن ءبىر­نە­شە ورايدى.

«ادامنىڭ بەرگە­نى جەت­پەي­دى، اللانىڭ بەرگەنى كەت­پەي­دى» دەپ دانا حالقىمىز ايتقان­داي، بۇل ەلدەردە اۋىل شارۋا­­­شىلىعى دامۋىنىڭ دا ءوز شەگى بار. ولار ءوز دامۋى­نىڭ زاما­ناۋي دەڭگەيىنە كوتەرىل­گەنىمەن تۇبىندە ءونىم ءون­دى­رۋ­دىڭ مولدىعى، ءونىم­دە­رىنىڭ ءوتىم­دىلىگى جاعىنان قازاق­ستان­­­نان اسىپ كەتە المايدى. سەبەبى قازىرگى ساتتە ولاردىڭ قو­ل­ىندا تەحنولوگيا مەن قا­زىر­­گى زامانعى وزىق تاجىريبە بول­عانىمەن بىزدەگىدەي ۇلان-بايتاق جەر جوق. ءتۇپتىڭ تۇبىندە جەردىڭ ۇلان-بايتاقتىعى مەن جايىلىمداردىڭ مولدىعى دامۋدىڭ اسا زور پەرسپەكتيۆاسى بويىنا شوعىرلانعان ءبىر ماسەلەنى شەشەتىن بولادى. بۇل الەم بويىنشا تازا تابيعي اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارعا شىعۋ ماسەلەسى. الەمدە كەدەي ەلدەر قاتارى ازايعان سايىن بۇل ۇدەرىس ۇدەي بەرمەك. ال وسى سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن ساناۋلى ەلدەر قاتا­رىن­دا جەر رەسۋرستارىنىڭ مولدى­عىمەن قازاقستانىمىز بە­رىك ورىن الادى

وكىنىشكە قاراي، ازىرگە بۇل ماسەلە ەلىمىزدە ءالى اشىلماعان الەۋەت كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ەگەر وسى زور الەۋەتتى اشا الساق، ەكونوميكامىزدىڭ حا­لىق­­ارالىق دەڭگەيدەگى باسە­كە­لەستىك قابىلەتى قازىرگىدەن الدەقايدا ارتقان بولار ەدى. دەمەك، بۇعان قول جەتكىزۋ دەگە­نى­مىز، ءتۇپتىڭ تۇبىندە، بوس جات­قان دالامىزدىڭ ىسكە قوسى­لۋىن، حالىق ءۇشىن وراسان مول جۇ­مىس كوزىنىڭ اشىلۋىن، اقىر اياعىندا ەلىمىزدەگى ادام سانىن حالقى­مىزدىڭ جانە بىزگە جۇمىس ىزدەپ كەلۋشى ميگرانت­تار ەسەبىنەن الدەقايدا ارتتى­راتىنى تۇسىنىكتى. مۇن­داي پەرسپەكتيۆالىق دامۋ ءمۇم­كىندىگى مەن الەۋەتى ەكونو­مي­كا­مىزدىڭ باسقا سالالارىندا كەز­دەسە قويمايدى.

ارينە، وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن جولعا قويۋ كەرەك. قازاقستان ۇكىمەتى وسى باعىت­تا سوڭعى بىرنەشە جىلدا ءۇز­دىك­سىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەكسپورت­تىق الەۋەتتى نىعايتۋ ءۇشىن سۋب­سي­ديالار ءبولۋ، شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مالداردى توپتاپ ساتىپ الۋ، قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرىنە وتاندىق ونىمدەردىڭ ەكسپورتىن العا جىلجىتۋدى مىندەتتەۋ، ۆەتەريناريا سالاسىن دامىتۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كووپەراتسياسىن نىعايتۋ، شەتەلدىك تەحنولوگيالاردى ەلگە جەتكىزۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن ارنايى مەملەكەتتىك ۇيىمدار قۇرۋ سەكىلدى تالاي امالدار دا جاسالدى. مىنە، وسىنداي شارالار كەشەندى سيپاتقا يە بولا كەلە، العاشقى ناتيجەلەرىن دە بەرە باستاعانداي. بۇعان ءبىز وتكەن جىلعى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكس­پورتى تۋرالى قارجى مي­نيس­ت­رلىگى مەملەكەتتىك كىرىس­تەر كوميتەتىنىڭ ءمالى­مەت­تە­رىنە نازار اۋدارعاندا كوز جەتكىزدىك.

بۇل مالىمەتتەردە 2018 جى­لى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­­­­دە­­رىنىڭ جالپى ەكسپورتى 3 ميل­­ليارد 24 ميلليون اقش دول­لارىنا جەتكەنى ايتىلعان. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دە­رىنىڭ ەكسپورت كولەمى تريل­ليون تەڭگەلىك بيىكتەن اسىپ ءتۇستى دەگەن ءسوز.

سونىڭ ىشىندە، اتاپ كورسە­تە­تىن ءبىر ماسەلە، 2018 جىل­عى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­­دەرىنىڭ ەكسپورت كولەمى الدىنداعى جىلمەن سا­لىس­تىر­عاندا 24،5 پايىز­عا اسىپ ءتۇسۋى بولىپ وتىر. ەگەر وسى قارقىندى ساقتاي­تىن بولساق، ەندى 4 جىل وتكەندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قازىرگى ەكسپورتتىق دەڭگەيىن ەكى ەسە ءوسىرىپ، ەكى تريلليون تەڭگە­لىك دەڭگەيگە قول جەتكى­زە­مىز.

ءبىر وكىنىشتىسى، اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمى وسى دەڭگەيدە ارتقاندا بۇل ونىمدەردى وڭدەۋ ءىسىنىڭ ءالى دە بولسا، كەنجەلەپ قالۋى. ماسەلەن، ەكسپورتقا شىعا­­رىلعان ونىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا وڭدەۋدەن وتكىزى­لە­دى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ اۋىل­شار­ۋاشىلىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ءالى دە بولسا، كوپ كەيىن قالىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى. بۇل – ءبىر.

ەكىنشىدەن، 2017 جىلمەن سالىس­تىرعاندا وڭدەلگەن ءونىم­دەر ەكسپورتىنىڭ كولەمى 3،5 پايىز­عا ارتا ءتۇستى. ياعني العا باسۋ بار. بىراق مۇنىڭ ءوزى شيكىزاتتىق اۋىل شارۋاشى­لى­عى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمىنىڭ ارتۋىنداي قارقىن­دى ەمەس.

ۇشىنشىدەن، ەكسپورتتىڭ نەگىزگى كولەمى بۇرىنعىداي بي­داي (26،9 پايىز) مەن ۇنعا (14،7 پايىز) تيەسىلى. دە­مەك، قازاقستاننىڭ بايتاق دالا­س­ىنىڭ، ونىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇراي­تىن مال جايى­لىم­دا­رى­نىڭ الەۋەتىن كوتە­رە­تىن مال شارۋاشىلىعى ەكونوميكالىق دامۋ پروتسەسى ىشىنەن ءوزىنىڭ بەرىك ورىنىن الا الماي وتىر.

ارينە، وسىنىڭ ءبارى ايت­قان­عا، سىناعانعا جەڭىل. ال ءىستى جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. سون­دىقتان اۋىل شارۋا­شى­­لىعى مينيسترلىگى مەن ەكسپورتتىق وپەرا­تسيالارعا قا­تىسۋشى كوم­پانيالاردىڭ، اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن ءوندى­رۋ­شى­لەردىڭ اتقارعان ءىسى ايتار­لىقتاي.

وڭىرلەرگە نازار اۋداراتىن بولساق، وتكەن جىلى ەكسپورتقا شىعارىلعان 3 ميلليارد 24 ميلليون اقش دوللارىنا تەڭ جالپى ەكسپورت كولەمىنىڭ 81 پايىزى قوستاناي، تۇركىستان، شىعىس قازاقستان، اقمولا وب­­لىس­­تارى مەن الماتى، نۇر-سۇلتان، شىمكەنت قالا­لا­­رى­نىڭ ۇلەسىنە تيەتىنىن ايتۋى­­مىز كەرەك. ەگەر جەكەلەپ ايتاتىن بولساق، بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكسپور­تىنىڭ 18 پايىزى – الماتى قالاسىنىڭ، 17 پايى­زى – قوس­تاناي وبلىسىنىڭ، 14 پايى­­­زى – نۇر-سۇلتان قالا­سىنىڭ، 12 پايىزى – تۇركىستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالا­سى­نىڭ ەنشىسىندە. مىنە، دەرەكتەر وسىلاي دەيدى. الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دە­رىنىڭ ىسىنە وسىنشالىق زور ۇلەس قوسۋى ونىمدەردى وڭدەۋ ار­قى­لى قالىپتاسسا كەرەك. ءايت­پەسە، ستاتيستيكالىق دەرەك­تەردىڭ ءبىر ولقىلىعى ما، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى جونىنەن الماتى قالا­سىنىڭ قوستاناي وبلى­سى­نىڭ الدىنا شىعۋىن، ەلور­دا­نىڭ اقمولا وبلىسىنان اسىپ ءتۇسۋىن، شىنىن ايتقاندا، ونشا تۇسىنە الماي وتىرمىز.

ەندى وسى ويىمىزدى ودان ءارى جالعاساق، وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكس­پورت­تاۋ جاعىنان ءبىرىنشى ورىن­عا قوستاناي وبلىسى (ەكسپورتتىڭ 24 پايىزى)، ەكىن­شى ورىنعا تۇركىستان وبلى­سى مەن شىمكەنت قالاسى (22 پايى­زى)، ءۇشىنشى ورىنعا الماتى قالاسى (18 پايىزى) جاي­عاس­قان ەكەن. وسى ءتورت ءوڭىر­دىڭ ءوزى عانا وڭدەلگەن ءونىم­دەر ەكسپور­تىنىڭ 64 پايى­­زىن قامتا­ما­سىز ەتكەن.

ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جاع­­­­داي، ەكس­پورت ماسەلەسىندە ەگى­ن­­­­­شىلىك سا­لاسىنان ايتار­لىق­­­­­­تاي كەن­جەلەپ كەلە جات­قا­­­­نىمەن، وتكەن جىلى مال شا­رۋا­شىلىعىندا دا جاقسى سەرپىن بايقالعان. ۇزاق جىلدان بەرى العاش رەت قازاقستان ەت ەكسپورتىن 33 مىڭ تونناعا جەتكىزدى. مۇنىڭ 19 مىڭ تونناسىن سيىر ەتى قۇرادى. ەلىمىز الەمنىڭ 11 ەلىنە ەت ەكسپورتتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گۇل­مي­را يساەۆانىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، بۇل قارقىن بيىل دا ساقتالماق. ويتكەنى بيىل العاشقى ءۇش ايدا 7،5 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتالعان. مىنە، وسىنىڭ 5 مىڭ تونناسى ءبىر عانا تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەنشىسىندە ەكەن. ءبىز مۇنى جاڭا قۇرىلعان وبلىستىڭ الدىن­دا­عى تىڭ باعىتتىڭ اشىل­ۋى دەپ تۇسىندىك.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار