ەلباسى 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ جاريالاپ, جاستاردى ەڭبەك نارىعىنا ساي ماماندىق تاڭداپ, ساپالى ءبىلىم الۋىنا, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا, باسپانالى بولۋىنا بايلانىستى ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ولاردىڭ ءبارى جاستاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. جاستار جىلىن وتكىزۋ جونىندەگى جول كارتاسى بويىنشا 80-نەن استام ءىس-شارا وتكىزۋگە 130 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىنگەن. جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ ماقساتىندا «جاس مامان», «جاس كəسىپكەر» باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ قاراستىرىلىپ, 100 قاجەتتى ماماندىق بويىنشا مامانداردى دايىنداۋ جوسپارلانۋدا. جاستار جىلىندا جاستاردى تۇرعىن ۇيمەن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىمدى, ۆولونتەرلىكتى, عىلىمي گرانتتاردى دامىتۋ, جاستاردىڭ əلەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ جəنە جاس وتباسىلاردى قولداۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جاس كəسىپكەرلەرگە قوسىمشا گرانتتار ءبولۋ, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ماماندارعا بىرجولعى جəردەماقى ءمولشەرىن 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ۇلعايتۋ جəنە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كورسەتىلەتىن ماماندىقتاردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ جəنە باسقا دا تىڭ جوبالار ىسكە اسىرىلادى. نۇر-سۇلتان, الماتى جəنە شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستار ءۇشىن جىل سايىن كەمىندە 1 مىڭ پəتەرلىك جالعا بەرىلەتىن ءۇي سالىنادى. جاستاردىڭ پروبلەمالارىنا نازار اۋدارۋ ءبىر جىلمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى شەشىلۋى كەرەك. بيىلدان باستاۋ العان جاستاردى جۇمىسپەن, باسپانامەن قامتۋ, ءبىلىم بەرۋ, ومىرگە بەيىمدەۋ, جاستار كəسىپكەرلىگىن دامىتۋ, جاس عالىمداردى قولداۋ شارالارى كەيىنگى جىلدارى دا جالعاسا بەرۋى ءتيىس.
ەلىمىزدە جاستار سانى 4,3 ملن نەمەسە حالقىمىزدىڭ 23,8%-ىن قۇرايدى.
ارينە, جاستار ۇيىمدارى بۇل پروبلەمالاردى وزدەرى عانا شەشە المايتىنى انىق. بۇل ماسەلەلەرمەن بۇكىل قوعام بولىپ بىرىگىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك. ال جاستار ۇيىمدارى بولسا, جاستار مەن بيلىك اراسىنداعى «التىن كوپىردىڭ» ءرولىن اتقارۋى ءتيىس. ەندى وسى ۇيىمدار ءوز مىندەتتەرىن تولىق اتقارىپ وتىر ما؟ جاستار ۇيىمدارى جۇمىستارىنىڭ ساپاسى قانداي؟ جاسىراتىنى جوق, سوڭعى ۋاقىتتا جاستار ۇيىمدارى ۇرانشىل, ناۋقانشىل بولىپ بارادى. وزدەرى كوتەرگەن باستامانى تياناقتى ورىنداۋدىڭ ورنىنا, ونى ۇرانداتىپ, ناۋقانشىلدىققا اينالدىرىپ جىبەرۋ ءجيى كەزدەسەدى. سوڭىندا سول ۇرانداتىپ باستاعان جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىز اياقتالعانىن وزدەرى دە سەزبەي قالادى. ءويتكەنى ەكىنشى ءبىر يدەيا كوتەرىلىپ, ءبارى سونىڭ ارتىنان تاعى دا ۇرانداتىپ كەتەدى. جاستارعا كەلىپ-كەتەر پايداسى شامالى وسىنداي ءىس-شارالار جىلدا قايتالانىپ جاتادى. مۇنداي ناتيەجەسىز, پايداسى از جۇمىستى كورىپ وتىرعان جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەيدى, نەمقۇرايلىلىققا سالىنادى. جاستار ۇيىمىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن بۇل ۇيىمداردى, وزدەرىنىڭ اراسىنان شىققان ناعىز ينتەللەكتۋال ليدەرلەر باسقارۋلارى كەرەك. ەگەر جاستار ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى اشىق باسەكەلەستىك – سايلاۋ جاعدايىنا كەلمەي, تامىر-تانىستىقتىڭ قولداۋىمەن تاعايىندالسا, ول قالاي ليدەر بولادى؟ سوندىقتان مەريتوكراتيا, ادىلەتتى سايلاۋ پرينتسيپتەرى اۋەلى وسى جاستار ساياساتى سالاسىندا ەنگىزىلۋى ءتيىس. ارينە, جاستار ۇيىمدارى تۇك ىستەمەي وتىر دەپ ايتۋ ۇلكەن قاتەلىك. جاستار اراسىنداعى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋدى جاستار ۇيىمدارىنىڭ موينىنا ارتىپ قويۋ دا دۇرىس ەمەس. بالانىڭ تاربيەسىنە ەڭ الدىمەن اتا-انا جاۋاپ بەرەدى. مۇنان كەيىن مەكتەپ. ءارى قاراي يدەولوگيامەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ورگاندار بار. مىنە, وسى تاراپتار بىرلەسە جۇمىس ىستەگەندە عانا قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋعا بولادى.
«ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ. بۇل دانالىق بۇگىن دە ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويعان جوق. سونىمەن بىرگە قازىرگى زاماندا «ەل بولامىن دەسەڭ ەكرانىڭدى تۇزە» دەگەن ۇران كەرەك سياقتى. سەبەبى بۇگىنگى ەكران – وسى زاماننىڭ بەسىك جىرى. نەگە دەسەڭىز, كۇن سايىن ارقايسىمىزدىڭ ءتىلى شىعا باستاعان سابيلەرىمىزدەن باستاپ ءجۇز مىڭداعان ادام تەلەديدار الدىندا وتىر. ولار اتىس-شابىسقا, زورلىق-زومبىلىققا تولى قانتوگىس فيلمدەردى كورىپ تاربيەلەنۋدە. ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى كوگىلدىر ەكراننىڭ قۋاتىن, كۇشىن, بۇقارالىعىن جاستارىمىزدىڭ ساناسىن ءتاۋەلسىز ەلدىڭ ازاتتىق رۋحىندا, رۋحاني ادامگەرشىلىككە, يماندىلىققا, پاتريوتتىق سەزىمگە تاربيەلەۋگە تولىعىمەن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا جاستاردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, تالداپ, ولاردى ادامگەرشىلىككە, وتانسۇيگىشتىككە, يماندىلىققا, قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە تاربيەلەيتىن رەسپۋبليكالىق, مەملەكەتتىك تەلەارنا, گازەت-جۋرنالدار كەرەك. جاستار تاربيەسىنەن قارجىنى اياماعان ءجون.
جاستاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلە كوپ. ولار جۇمىسسىزدىق, باسپانا, ءبىلىم الۋ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ, ت.ب. ارينە, نارىقتىق ەكونوميكا كەزىندە ءاربىر ادام ءوزىنىڭ كەلەشەگىن, ءوزىنىڭ جاعدايىن ءوزى جاساۋعا ارەكەتتەنۋى قاجەت. دەگەنمەن, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنسىز جاستار پروبلەماسىن شەشۋ قيىن. بۇگىندە, جاستار ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى – ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ. ماسەلەن, جىل سايىن ەلىمىزدە ورتا مەكتەپتى 120-130 مىڭ جاس بىتىرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن 300 مىڭعا تارتا ادام نەمەسە جاستاردىڭ 9%-ى ءبىلىم بەرۋ جانە ەڭبەك قىزمەتىنە تارتىلماعان. ال 2018 جىلى ەلىمىزگە شەتەلدەردەن 59,8 مىڭ شەتەل ازاماتى كەلىپ جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ 57%-ى ءوز ەلىمىزدەن-اق تابىلاتىن جۇمىسكەرلەر. ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعانداي, بىزدە جۇمىسسىزدىق ەمەس, جۇمىسكەرلەر جوق. رەسپۋبليكادا كاسىبي جۇمىسشىنىڭ 2 مامانىنا 10-12 جوعارى ءبىلىمدى مامان دايارلانادى. ال ەكونوميكامىز قوسىمشا 100 مىڭ كاسىبي جۇمىسشىنى قاجەت ەتەدى.
ەلباسىنىڭ جاستار جىلىنا بايلانىستى تاپسىرماسىندا ايتىلعانداي, ەلىمىزدە «جاس كاسىپكەر» باعدارلاماسى ارقىلى جىل سايىن 100 مىڭ جۇمىسسىز جاسقا كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرىپ, شاعىن بيزنەسپەن اينالىسامىن دەۋشىلەرىنە ارزان, ۇزاق مەرزىمدى شاعىن نەسيە بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك». بۇل باعىتتا «دامۋ» قورى مەن «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنان جاستارعا ارنالعان ارنايى ارزان, قولجەتىمدى نەسيەلەر كۆوتاسىن قاراستىرعان ءجون. جۇمىس بەرۋشىلەر جاستاردى جۇمىسقا قابىلداۋدا ەڭبەك ءوتىلى بارلارىن تاڭدايدى. بۇل ماسەلەنى ۇجىمدا تالىمگەرلىك مەكتەبى ءتاجىريبەسىن ەنگىزۋ ارقىلى جاستاردى جۇمىسقا بەيىمدەپ, تاربيەلەيتىن تالىمگەر ماماندارعا مەملەكەت ەسەبىنەن قوسىمشا اقى تولەۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى.
جاستار پروبلەماسىن, جاستار ءتاربيەسىن ءبىر باسقارمانىڭ, ءبىر ۆەدومستۆونىڭ, ءبىر مينيسترلىكتىڭ ماسەلەسى رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. جاستار ساياساتىنا قاتىستى بىرنەشە ۆەدومستۆو مەن مينيسترلىك بار. ولار جۇمىس جوسپارلارىن ورتالىقتان باستاپ, وبلىس, قالا, اۋدان, اۋىلعا دەيىن كەلىسىپ, ءبىرلەسىپ ۇيلەستىرىپ وتىرۋلارى كەرەك. ىشكى ساياسات, وتباسى, بالالار جانە جاستار ءىستەرى, ءبىلىم باسقارمالارى, تاعى باسقا وسى سالاعا قاتىسى بار مەكەمەلەر ءوزارا ءبىرىگىپ شەشەتىن ماسەلەلەردى ناقتى انىقتاپ الۋى قاجەت. وكىنىشتىسى, قازىر بىزدە ناتيجەسى ناقتى ولشەنبەيتىن, ەشكىم جاۋاپ بەرمەيتىن شارالار كوپ. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتباسى, بالالار جانە جاستار ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ 2018 جىلعى شىعىستارى 613 ملن تەڭگە ەكەن. ودان بولەك, ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ بيۋدجەتىندە دە ميلليونداعان قارجى ءتۇرلى تاربيە بەرۋ, ناسيحاتتاۋ شارالارىنا جوسپارلانعان. ناتيجە قانداي؟ ونى ەشكىم ايتا المايدى. ويتكەنى, بىزدە جۇمسالعان اقشانىڭ ناتيجەسىن ولشەۋ تاجىريبەسى جوق. مەنىڭ ويىمشا, جاستار ساياساتىنا, جاستار پروبلەماسىن شەشۋگە دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى قايتا قاراپ, ءوزگەرتۋ قاجەت. ءاربىر تەڭگەنىڭ ناتيجەسى ناقتى ولشەنەتىن ينديكاتورلارعا نەگىزدەلگەن بولۋى شارت. جىل بويى ءار ءىس-شارانىڭ ناتيجەسىنە باقىلاۋ جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى سۇرالىپ وتىرۋى كەرەك. جاقسى ءناتيجەگە جەتكەندەردى ماراپاتتاپ, قارجىنى ءتيىمسىز جۇمساعاندارعا ءتيىستى شارالار قاراستىرىلۋى كەرەك. «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا تەرەڭ تالداۋ جاساپ, بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىن ەسكەرىپ, زاڭدى جەتىلدىرە ءتۇسۋىمىز قاجەت. بىزگە زامان تالابىنا ساي, سىلتەمەلەرى از, تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن زاڭ كەرەك. سونىمەن ءبىرگە جاستار ساياساتىمەن اينالىساتىن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار جانە بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتار ءوز قۇزىرلارى شەڭبەرىندە جاستار پروبلەمالارىمەن تياناقتى تۇردە اينالىسۋلارى قاجەت. قالا, اۋدان, اۋىلداردا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك قۇرىلىمدار, اۋلا كلۋبى, سپورت الاڭدارى مەن ستاديوندار, كلۋبتار مەن مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ جۇمىستارىن جانداندىرۋىمىز كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, ءبىز ءوز ەلىن سۇيەتىن, قورعايتىن, سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەپ, ءتۇپ-تامىرىن, تاريحىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن, ءتىلىن تەرەڭ بىلەتىن, ونىمەن ماقتاناتىن, وزگە ەلدىڭ ازاماتتارىمەن باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى, تەرەڭ ءبىلىمدى, ءمادەنيەتتى, دەنساۋلىعى مىقتى, ءوزىن ءوزى سىيلاتا بىلەتىن جاستاردى تاربيەلەۋىمىز كەرەك.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
قوعام قايراتكەرى
