مەن بىلەمىن نە تابۋدى, نەنى ىزدەپ, ەڭبەك قانا ەلدىڭ ۇلى دەگىزبەك.
مۇزافار الىمباەۆ.
“مەن وسكەن ءوڭىر – اسپانتاۋ ولكەسى تۋرالى اڭگىمە بولەك تە, ەرەك. جانىما جاقىن, جۇرەگىمە تىم ىستىق وسىناۋ تاۋلى ولكەدەن ءسال ۇزاپ سىرتقا شىقسام, قايتىپ جىلى قۇشاعىنا ورالعانشا اسىعىپ تۇرامىن. ءبىر باستاپ جاتقان ءىسىم ءسال عانا كىدىرىپ مەنى كۇتىپ تۇرعانداي, ءبىر نارسەمدى جوعالتىپ العانداي, ءايتەۋىر كەلۋىمدى كۇتكەن ءبىر جاعداي مازالاعانداي اڭسارىم اۋىپ, اسىعىپ تۇرامىن. سوسىن سالقىن بەلى, سايالى جەلى, كەڭ قۇشاق ەلىنە كەلگەننەن كەيىن كوڭىلىم دەمدەلگەندەي كۇيگە تۇسەمىن. مۇنىڭ ءبارى تۋعان جەردىڭ شاراپاتى, وعان دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتىمىز ەكەنى داۋسىز”. بۇل بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باس كەيىپكەرى – بايعوجا نۇرعوجا ۇلىنىڭ ىشتەگى ىشكى سىرى – جۇرەگىن جارىپ شىققان جان جىلۋى. مەن بۇل سوزدەرگە بار دىلىممەن سەنەمىن. سەبەبى – سىرتى نۇرلى, ءىشى سىرلى وسى ءبىر ازاماتتى ءبىراز جىلداردان بەرى بىلەمىن. ونىڭ جان جارى قاي قيىندىقتى دا قابىرعاسى قايىسپاي, ءومىردىڭ تالاي سىنىندا مايىسپاي, سىنباي ونەگەلى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ سابىرلى دا سالماقتى, قايراتتى دا قايسار قىزى – گۇلبارشىنمەن دە, بايعوجا مەن گۇلبارشىننىڭ ۇياعا قوندىرعان ۇلدارى داۋرەنمەن دە, رۋسلانمەن دە, قياعا ۇشىرعان قىزى بوتامەن دە, كۇيەۋ بالاسى ايدارمەن دە تانىسپىن. اياق-تاباق ارالاسقان ەتجاقىن تۋىس-تۋعان بولماساق تا وسى ءبىر ءجۇزى جىلى, جانى جومارت جاندار جانىما جاقىن. الىس جاقىن شەت ەلدەردى شارلاپ, تۋ سوناۋ افريكاعا دەيىن بارعانىمدا الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى كەگەنگە جول تۇسپەپتى. سالەمنىڭ دە ءساتى بار. جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ كەرميىق قارقاراسىنا بارۋدىڭ ءساتى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ءتۇستى. بايعوجا نۇرعوجا ۇلىمەن العاش سول جولى تانىستىم. ول كەزدە ول كەگەن اۋدانىنىڭ اكىمى ەكەن. مۇزبالاق اقىن مۇقاعاليدىڭ اۋىلىندا كەزدەسۋ وتكىزىپ, قاراسازدا قونىپ قالعان بايعوجا ەكەۋمىز ءبىر بولمەدە بىرگە جاتىپ, ءتۇنى بويى اڭگىمەلەستىك. بۇل ومىردە قالتارىسى كوپ, قاتپارى قالىڭ ادامنىڭ جان دۇنيەسىنەن كۇردەلى نە بار؟ قىزىق قۇبىلىس. پالەن جىل ارالاس-قۇرالاس بولعان ەمەس, بىرگە جۇمىس ءىستەگەن ادامدارمەن دە كوسىلە سويلەپ, كوپ سىر اشىسا بەرمەيسىڭ. ال, بايعوجا بولسا بىرەر كۇن جولسەرىك بولا سالىپ اڭگىمە تيەگىن اعىتتى. جاي اشەيىن اعىتىپ قانا قويعان جوق, جان سىرىن جايىپ سالدى. كەيىن ءبىلدىم, ول ۇناتپاعان اداممەن سالقىن, رەسمي, قىسقا عانا ءتىل قاتىسىپ, جان دۇنيەسى قابىلداعان كىسىمەن اعىل-تەگىل اقتارىلا ءاڭگىمەلەسەدى ەكەن. مەنىڭ مىنەزىمنىڭ دە وسىنداي ءبىر قىرى بار. سول جاعىنان ەكەۋمىز تۋماي تۋىسادى ەكەنبىز. سودان بولار تاڭ اتقانشا سىرلاستىق. سول سىرلاسۋ ەرتەسىندە جول ءۇستىندە, ودان مەن قاشان كەتەر كەتكەنشە تاعى جالعاستى. سونداعى كوكەيىمە تۇيگەنىم, بايعوجا نۇرعوجا ۇلىنىڭ بارى مەن نارى, ارى مەن جانى ءوزى تۋىپ-وسكەن ەلى مەن جەرى, سول جەردى مەكەندەگەن حالقى ەكەن. كەيىنىرەك ونى جاڭا ءبىر قىرىنان تانىدىم. بايعوجا ءىستىڭ رەتىن بىلەتىن, ادامدارمەن ءتىل تابىسا الاتىن بىلىكتى باسشى عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن ادەبيەت پەن ونەردىڭ دە بىلگىرى, جاناشىرى, قامقورشىسى ەكەن. وعان ونىڭ الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە اۋدانىندا جىلدار بويى ءبىرىنشى باسشى بولىپ ءجۇرىپ ارتىنا قالدىرعان ءىزى ايقىن ايعاق. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن سول ىزگىلىكتى ىزدەردىڭ ءبىر پاراسىن عانا, وندا دا ءبىر عانا رايىمبەك اۋدانىندا جۇزەگە اسىرعان ونەگەلى ىستەرىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى مىنانداي. ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ جاس شاعى جايلى كوركەم فيلم تۇسىرگەن تالانتتى كينورەجيسسەر قانىبەك قاسىمبەكوۆكە كورسەتكەن بايعوجانىڭ كومەگىن, 1926 جىلى وراز جاندوسوۆ ىرگەتاسىن قالاعان ەرەۋىلتوبەنىڭ 80 جىلدىعىندا سول توبەنى اسقاقتاتقان ازاماتتىعىن, ۇزاق باتىردىڭ 90, رايىمبەك بابامىزدىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋ كەزىندەگى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جان سالا جاساعان جەمىستى دە جەڭىستى جۇمىسىن, ماقاتاەۆ مۇراجايىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەن, مەشىت تۇرعىزۋداعى ەرەن ەڭبەگىن, ەركىن ءىبىتانوۆ باستاعان باس اقىندار مەن قاراسازدا وتكەن جاس اقىنداردىڭ وبلىستىق ءمۇشايراسىنىڭ باس جۇلدەگەرى, شالكودەدە تۋعان, تۇزباستاۋ اۋىلىندا تۇراتىن جاس اقىن ارمان وكتيابروۆكە دەيىنگى تالانتتار مەن كوركەمونەرپازدار ءۇيىرمەسىنە قاتىسۋشىلارعا جاسالعان قامقورلىعىن, سوعىس ارداگەرى, جازۋشى-جۋرناليست ءالنۇر مەيىربەكوۆ پەن ەرەجەسىز جەكپە-جەكتەن الەم چەمپيونى ارداق نازاروۆقا, قاتارداعى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن ءىلتيپاتىن, ەڭ ارعىسى امازون توتىسى مەن تىرنالارىن ساقتاۋعا دەيىنگى سەرگەكتىگىن, كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن بايعوجانىڭ ءوزى ەمەس, ونى جاقسى ءبىلەتىن وزگەلەر سىر عىپ, جىر عىپ ايتادى... بايعوجا نۇرعوجا ۇلى شەرتكەن كوپ سىردىڭ ءبىرى مىناۋ: “وي – ادامنىڭ سەرىگى. وزىمە ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ, كوتەرەر جۇگىم دە اۋىرلاپ, ەل مەن جەر ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ جۇرگەنىمدە قىزمەت بابىنداعى جولساپارلار ءجيى جالعاسادى. ۇزاق جولداردا تەرەڭ-تەرەڭ ويلاردىڭ تەڭىزىن كەشەمىن. جانارىم جازىلىپ جاتقان ۇزاق سونار جولدا بولسا, كوڭىلىم ارعى-بەرگى جاعى ءۇش ءجۇز شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتاتىن اۋدانىمنىڭ اۋماعىندا جۇرەدى. سوناۋ قىتايمەن شەكارا بويىنداعى ءسۇمبە مەن ەكىنشى ءبىر قيىر – قىرعىز ەلىمەن شەكتەسەتىن ساتىنىڭ جاعدايى ويىما ورالدى. بۇرىننان دا مەرەيى مەن مارتەبەسى, اتى مەن اتاعى الىس كەتكەن تاۋلى اۋداننىڭ ءالى دە ەڭسەسىن بيىك, شاڭىراعىنىڭ تۇلعالى, جۇلدىزىنىڭ جارىق, ەڭبەگىنىڭ ەرەن بولىپ تۇرعانىن بار جانىممەن قالايمىن. ارقانى كەڭگە سالىپ, الاڭسىز ۇيىقتايتىن كەزىم از. ايتەۋىر مازالاعان ويلار كوپ. “باتىر بابا اۋىلىنىڭ وتتارىنا” جىلىنا وتىرىپ ايتىلعان سىرلار وسىلاي جالعاسا بەرەدى. سول سىرلاردان جانى جومارت, جالى بيىك, اقيىق ازامات – بايعوجا نۇرعوجا ۇلىنىڭ جالتاڭى جوق جان دۇنيەسىن جازباي تانيسىڭ. تانيسىڭ دا: “شىركىن-اي, باسشى بولساڭ وسىنداي بول!” دەپ سۇيسىنەسىڭ. بايعوجانىڭ حالىق قويعان ەكىنشى اتى – اقان. ەلى بىلەتىن, جاقىندارى سۇيسىنە ايتاتىن بۇل ەسىمدە دە ءبىر سىر بولۋى كەرەك. ول سىر ونىڭ اقان سەرىدەي سال-سەرىلىگىنە ەمەس, ونەردى جانىنداي سۇيەتىن, وعان ۇنەمى قامقورشى بولىپ ءجۇرەتىن, قاجەت بولسا ءوز قالتاسىن قاعىپ بەرەتىن ەرلىگىنە بايلانىستى بولار. نە دە بولسا, جامان ەمەس, جاقسى ات. الپىستان اسسا دا اتتان تۇسپەي وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان, وبلىستىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە اۋدانىن باسقارعان, جاي باسقارىپ قويماي باعىن جاندىرعان بايعوجا نۇرعوجا ۇلى تاۋلى اۋداننىڭ تاۋ تۇلعالى ازاماتى! ازامات ارقالاعان جۇك قاشان جەڭىل بولىپ ەدى؟ ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, حالقىنىڭ قاجەتىنە جاراۋدان اسقان باقىت بار ما؟ سول باقىتىڭ باياندى بولسىن, بايعوجا! ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, م.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى وبلىسى.
