بىزگە ەرتەدەگى ماڭىزدى وقيعالار مەن قۇندى دەرەكتەر اتادان بالاعا اۋىزشا جەتكىزىلىپ كەلگەنى ءمالىم. قىز تامى, نياز قوجا قورىمى, قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ سورە تاسى, ەدىگە ءبيدىڭ – بيلىك تاسى ت.ب... وسىنداي كيەلى ورىنداردىڭ تاريحى سونىڭ ايعاعىنداي. باتىر, بيلەر, ابىز, اۋليەلەر جايلى ناقتى دەرەكتەر سونى اڭعارتادى. دالبا ءوڭىرىندەگى ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن نىسانداردىڭ ءبىرى قىز تامى. ەل اۋزىنداعى اڭىز اڭگىمەدە قىز تامى شامامەن XVIII عاسىردىڭ ورتا كەزىندە تۇرعىزىلعان. كوشىپ بارا جاتقان ءبىر بايدىڭ بويجەتىپ قالعان قىزى كەنەتتەن قايتىس بولىپ, وسى جەردە جەرلەنگەن دەسەدى. تامنىڭ بيىكتىگى – 6,2 مەتر, ىشكى ديامەترى – 3,3 مەتر. قابىرعاسىنىڭ قالىندىعى – 0,48 مەتر. قۇرىلىس ماتەريالدارىنا قىش كىرپىشتەر قولدانىلعان. كىرپىشتىڭ قۇرامىنا جىلقىنىڭ قىلى قوسىلىپ, بيەنىڭ سۇتىمەن يلەنگەنى ايتىلادى. ونىڭ كولەمى تومەندەگىدەي: ۇزىندىعى – 0,27 م., ەنى – 0,21., قالىڭدىعى – 0,05م. ەكىنشى كىرپىشتىڭ ۇزىندىعى – 0,37م., ەنى – 0,20م., قالىڭدىعى – 0,20م. تامنىڭ ەسىگى كۇنباتىسقا قاراتىلعان. بيىكتىگى – 1,2 م., ەنى – 0,8 مەتر. قىز تامىنىڭ ءپىشىنى دوڭگەلەك, ارحيتەكتۋرالىق كورىنىسى ەرەكشە سيپاتتاعى ەسكەرتكىش. وسىنداي كەسەنەلەردىڭ قالىپتاسۋى كونە كەزەڭدەردەن باستاۋ الادى. ءىشىنە تابيعي تاستان قۇلپىتاس قويىلعان. تاستاعى قاشالعان ارعىن تاڭباسى ءمۇجىلىپ ابدەن توزىعى جەتكەندىكتەن ارەڭ كورىنەدى. قازاق-قالماق تولاسسىز ۇرىستارىنىڭ بىرىندە ابىلاي حان قالدان سەرەنگە ەلشىلىككە ءبىر توپ ادامدارىن جىبەرىپتى. سوندا قالدان سەرەن قاراباس حانىمعا: – قازاقتان ەلشىلىككە كەلگەندەردىڭ ىشىندە ءبىتىم جاساسۋعا تۇرارلىق ادامدارى بار ما ەكەن, بولسا ماعان الىپ كەل. ەگەر ءبىتىم جاساسۋعا تۇرمايتىن كىسىلەر بولسا ەلىنە قايتارىپ ءجىبەر. ءجونى ءتۇزۋ ءسوز بىلەرلىك ءبىرەۋىن جىبەرسىن! دەگەن سوڭ قاراباس حانىم كەلگەن ەلشىلەردىڭ ءىشىنەن ءتورت كىسىنى تاڭداپ الىپ كەلىپ:
– مىناۋ قازىبەك – ۇيىقتاعاندا ەكى قولىن ەكى جاققا, ەكى اياعىن ەكى جاققا جىبەرىپ جاتادى ەكەن. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تىرەي تۋعان ۇل ەكەن. قارا باقايىنا دەيىن تۇنعان قۇت ەكەن. ولگەندە ارۋلاعان جەرىن باسقان ەل باي بولار! مىناۋ تايگەلتىر – ءتىلىنىڭ ۇشى ەكى ايىرىلا بىتكەن ەكەن. ونەرى قاراسانىنان كەلەدى ەكەن. ايىر كومەي, تەمىر جاقتىڭ ءوزى ەكەن! بالتا كەرەي تۇرسىنباي – قۇلاعى جوق شۇناق, قۇيرىعى جوق شولاق ەكەن, ەرلىگىنەن دە ءمىنى جوق, ەڭبەكشىلىگىنەن دە ءمىنى جوق. جالعىز ايىبى جاۋى جەلكەسىندە ەكەن, ودان باسقا قورقاتىنى جوق ەكەن! شاقشاق جانىبەك – ەكى اياقتى ءبىر باستىنىڭ سىرتتانى ەكەن. ءوزىنىڭ وققاعارى بار ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە ىڭعىرشاعىندى وتقا جاعىپ, باقايشاعىڭنىڭ مايىن شاعاتۇعىن وسى بولار! – دەپ, قاز داۋىستى قازىبەكتى, ايدابول تايگەلتىر ءبيدى, بالتا كەرەي تۇرسىنباي باتىردى, شاقشاق جانىبەك باتىردى قالدان سەرەنگە تانىستىرعان ەكەن. تاۋكە, سامەكە, ابىلمامبەت, ابىلاي حانداردىڭ تۇسىندا مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە ورنالاسقان ءىرى تۇلعا. ابىلاي حاندى جوڭعارلاردان تۇتقىننان بوساتقان قاز داۋىستى قازىبەك بي ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن قازىرگى جاڭاتىلەك ەلدى مەكەنىنە قاراستى سەڭكىباي دەگەن جەردە وتكىزگەن.
اق جاۋىپ ارۋلاپ, امانات ايتىپ قويعان جەرى وسى جەر.
مۇحامەت-قايىر ءشارىپوۆ
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
