ساكەڭ قىلمىستىق زاڭناما سالاسىنداعى كورنەكتى مامان-عالىم رەتىندە ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەردە دە كەڭىنەن تانىمال بولدى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءارتۇرلى عىلىمي فورۋمداردا, قارا تەڭىز-كاسپي ءوڭىرى حالىقارالىق زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىندا قازاق ەلىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتۋ مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. مۇنداي قۇرمەتتى ميسسياعا ءوزىنىڭ بەرىك ۇستانىمىنىڭ, تياناقتى عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن تەرەڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىر.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قاجىرلى جۇمىسى بارىسىندا ءومىرلىك تاجىريبەسى مەن كاسىبي شەبەرلىگىن ۇشتاستىرا ءبىلگەن ونىڭ اناليتيكالىق ۇشقىر اقىل-ويى, قۇقىق سالاسىن جەتىلدىرۋگە دەگەن تولاسسىز ۇمتىلىسى قازىرگى جانە بولاشاقتاعى جەتىستىكتەرىنىڭ مىزعىماس تۇعىرىنا اينالىپ, قوعامعا قاجەتتىگىن دالەلدەپ بەردى. ساكەڭ وسى قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى زاڭگەرلەر بۋىنى ەلىكتەپ, ءۇلگى تۇتاتىن تانىمال تۇلعاعا اينالدى.
ساتتار مۇقان ۇلى ءوزىنىڭ قۇقىق سالاسىنداعى ءومىر جولىن سوناۋ 1973 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە سول كەزدەگى رەسپۋبليكادا زاڭگەرلەر دايىندايتىن جالعىز وقۋ ورنى – س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق ماملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىر – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ) زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇسۋ ءۇشىن قۇجات تاپسىرۋدان باستاعان ەدى.
كيەلى ارقا توسىندەگى «العاباس» كەنتىندە (قاراعاندى وبلىسى) شاحتەر مۇقان راحمەتوۆ پەن ءۇي شارۋاسىنداعى ءماستۋرانىڭ قاراپايىم كوپ بالالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ساكەڭ سوناۋ بالا كەزىندە, ورتا مەكتەپتىڭ 6-سىنىبىندا وقىپ جۇرگەندە ادام جانىنا اراشا ءتۇسۋدى ماقسات ەتىپ, حيرۋرگ بولۋدى ارمانداعان ەكەن. ول كەزدە شالعايداعى اۋىلدا بىلىكتى دارىگەردىڭ جەتىسپەيتىنىن بايقاپ جۇرگەن ەلگەزەك بالاسىنىڭ ارمانىنا اتا-اناسى دا قارسى بولماعان. الايدا, ساتتار جالعىز اعاسى مۇحتار قىرشىن جاسىندا جول اپاتىنان كوز جۇمىپ, ورنى تولماس قايعىنى باستان كەشكەندە, سوعان كىنالى ادام لايىقتى ءتۇردە جازالانباعان ءادىلەتسىز احۋالدى جۇرەگىمەن سەزىنەدى. ءدال وسى قايعىلى وقيعا ونىڭ باستاپقى ارمانىنان باس تارتىپ, ادىلدىك جولىنا تۇسۋىنە, ياعني جوعارى بىلىكتى زاڭگەر ماماندىعان تاڭداۋىنا سەبەپكەر بولىپتى.
ۋنيۆەرسيتەتكە قۇجات تاپسىرعاندا دا قيىندىقتار كەزدەسىپ, جۇمىس ءوتىلى بولماعاندىقتان, قۇجاتى كۇندىزگى بولىمگە قابىلدانبادى. العان بەتىنەن قايتپاعان قايسار جاس ەندى كەشكى بولىمدە ءبىلىم الۋمەن قاتار, الماتى قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ كاۆالەريالىق ديۆيزيونىندا ميليتسيونەر بولىپ ورنالاسادى. الايدا, جۇمىس كەستەسى قولايسىزدىق تۋدىرعان بۇل قىزمەتتى وقۋمەن قاتار الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, باسقا جۇمىس ورنىن قاراستىرۋعا بەل بۋادى. ءسويتىپ جۇرگەندە, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنان لابورانتتىق قىزمەت تابىلىپ, جاڭا جۇمىسىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتەدى.
عىلىمعا دەگەن شەكسىز ءسۇيىسپەنشىلىگى وسى قاراشاڭىراقتان باستاۋ الدى. سول كەزدە اكادەميادا وتاندىق زاڭ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان, زاماناۋي عالىمدار مەن پراكتيكتەردىڭ قۇقىقتىق وي-ساناسىن قالىپتاستىرۋعا زور ىقپال ەتكەن قازاقستاندىق قۇقىق ساردارلارى (كوريفەيلەرى) – س.زيمانوۆ, ع.ساپارعاليەۆ, م.بايماحانوۆ, ۆ.كيم, ءو.جەكەباەۆ, ە.قايىرجانوۆ جانە باسقا دا عالىمدار جۇمىس ءىستەيتىن. س.راحمەتوۆ ولاردى عىلىم جولىندا اداستىرمايتىن باعدارشامىم دەپ ەسەپتەيدى, ولاردىڭ كوپ قىرلى عىلىمي جۇمىسىن, كەز كەلگەن اۋديتوريادا ىركىلمەي سويلەي بىلەتىن قابىلەتىن ەرەكشە شابىتپەن, جىلى لەبىزبەن ەسكە الىپ وتىرادى. وسىندا ءجۇرىپ بويىنا ءسىڭىرگەن ءبىلىم مەن ونەگەلى داعدىلار ءساكەڭنىڭ كەيىنگى ءومىر-تاعدىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتكەنى انىق.
ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعاننان كەيىن كاسىبي قىزمەتىن پروكۋراتۋرادان باستادى. قاداعالاۋ ورگانىنداعى تەرگەۋ جۇمىسى كوڭىلىنەن شىعىپ, تەرگەۋشى ماماندىعىنىڭ سەرپىندىلىگى, كۇردەلىلىگى مەن الۋان قىرلارى جاس ماماندى قىزىقتىرا ءتۇستى. ونىڭ تۋابىتكەن ماقساتكەرلىگى مەن ەڭبەكقورلىعى, تۇپكى ناتيجەنى وبەكتيۆتى تۇردە سارالاۋعا دەگەن ۇمتىلىسى باسشىلىقتىڭ نازارىنا بىردەن ىلىگىپ, قاراعاندى وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ قىلمىستىق-سوت ءبولىمىنىڭ پروكۋرورى لاۋازىمىنا جوعارىلاتىلدى, ال وسى سالاداعى ۇزدىك قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا وعان جوعارى وفيتسەرلىك «پولكوۆنيك» شەنى بەرىلدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنداعى جۇمىسىنان كەيىن ول قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءماجيت يماشەۆتىڭ شاقىرۋىمەن وقىتۋشىلىق جۇمىسقا بىردەن كىرىسىپ كەتەدى. عالىم-پەداگوگ بۇل قىزمەتىن ءالى دە جالعاستىرۋدا. قاي سالادا جۇرسە دە ءوزىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمىنان اينىمايتىن ساكەڭنىڭ پەداگوگتىك قىرلارى دا جارقىراپ اشىلىپ, وڭ ناتيجەسىن بەرە باستادى. ماسەلەن, 2008 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «جوو-نىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» گرانتىنا يە بولدى.
ساتتار مۇقان ۇلى كوپ جىلدان بەرى جوعارعى سوتتىڭ عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ, ءادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ءبولىگىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى ءجونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولدى, الماتى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكادەمياسىنىڭ Ph.D ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جونىندەگى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقارۋدا. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 14 اسپيرانت زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 3 شاكىرتى Ph.D دوكتورى عىلىمي اتاعىن الدى. بۇگىنگى تاڭدا ەكى Ph.D دوكتورانتىنا عىلىمي جەتەكشى بولىپ ءجۇر.
س.راحمەتوۆ 1997, 2014 جىلدارداعى قىلمىستىق كودەكستەردى ازىرلەۋ بويىنشا پارلامەنت, باس پروكۋراتۋرا, ادىلەت مينيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان جۇمىس توپتارى مەن ۆەدومستۆوارالىق ساراپتاما توپتارىنىڭ قۇرامىندا بولعاندا, ونىڭ قۇندى پىكىرلەرىن اكادەميك-زاڭگەرلەردىڭ ءبىراۋىزدان قولداعانى ەسىمىزدە. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايىندالعان قىلمىستىق كودەكسكە كوممەنتاريلەر ءتورت رەت قايتا باسىلىپ, زاڭ جوبالاۋ, پراكتيكالىق جانە عىلىمي قىزمەتتە ومىرشەڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەدى. زاڭناما ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن قىلمىستىق قۇقىق بويىنشا ەكى وقۋلىق جازىپ, بىرقاتار وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋگە قاتىستى. سونىمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جانە ءارتۇرلى ساليقالى باسقوسۋلاردا كەلەلى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, حالىق اراسىندا قۇقىقتىق ناسيحاتتى قاجىماي-تالماي ورىستەتىپ كەلەدى.
ساكەڭ تەك عىلىممەن عانا شەكتەلىپ قالماي, قوعام ومىرىنە, جۇرتقا پايدالى شارالارعا بەلسەنە قاتىسىپ, زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ باي تاجىريبەسىمەن بولىسەدى. سونداي-اق Nur Otan پارتياسى جانىنداعى قۇقىقتىق كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولعانىنا جەتى جىلدان اسىپتى.
ساكەڭ «مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىن دامىتۋعا ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن», «ادىلەت ورگاندارى جۇيەسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» توسبەلگىلەرىن ومىراۋىنا تاقتى, كسرو ءىىم-ءنىڭ مەرەيتويلىق مەدالىمەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى پوليتسياسىنا 15 جىل» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
زاڭناما ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وزىق عىلىمي جانە پراكتيكالىق تاجىريبەسى, زاڭ جوبالاۋ جۇمىسىنداعى جەمىستى ەڭبەگى ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىق جانە زاڭناما جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ءوزىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. وسى ساپتاعى ءىرى عالىم س.راحمەتوۆ ءارتۇرلى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ءازىرلەۋگە قاتىسىپ, سونى ۇسىنىستارىمەن كەيىنگى زاڭگەر جاستارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتۋدە.
ساتتار مۇقان ۇلى نەگىزگى جۇمىسىنان قولى قالت ەتكەندە بولاشاق زاڭگەرلەرگە قوماقتى عىلىمي مۇرا قالدىرۋ ماقساتىندا تىنباي ەڭبەك ەتۋدەن جالىققان ەمەس. ساكەڭ 232 عىلىمي باسىلىمنىڭ اۆتورى. ونىڭ ۇشقىر قالامىنان تۋىنداعان 11 مونوگرافيا, 73 وقۋلىق, كومەنتاري, عىلىمي-پراكتيكالىق وقۋ قۇرالدارى, 114 عىلىمي ماقالا اسا وزەكتى ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتكەندىكتەن, زاڭ شىعارۋ, قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىندا جانە عىلىمي-پەداگوگيكالىق ءتاجىريبەدە ۇنەمى سۇرانىسقا يە بولىپ كەلەدى.
جان-جاقتى قادىر-قاسيەتىمەن, ىسكەرلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن ادامدى «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەپ جاتامىز عوي. وسى سيپاتقا ساكەڭ دە لايىق ادام. ەڭبەكقورلىق پەن زەرتتەۋشىلىك تالانت, ماقساتكەرلىك پەن العىرلىق, اشىقتىق پەن سىپايىلىق ونىڭ اجىراماس سەرىكتەرى ىسپەتتى. سونىمەن قاتار ول كۇندەلىكتى ومىردە ءوزىن وتە قاراپايىم ۇستايدى, قامقور جار, ۇلگىلى اكە, مەيىرىمدى اتا اتانىپ, ادامي قالپىنا داق تۇسىرگەن ەمەس. ءساكەڭنىڭ زايىبى, باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى وكسانا بوريسوۆنا وتباسىن ۇيىتىپ وتىرعان انا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە عىلىمي ورتانى قالىپتاستىرىپ, جۇبايىنىڭ جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە جاعداي جاساپ جۇرگەن سۇيىكتى جار. ساتتار مۇقان ۇلى ءوزىنىڭ بويىنداعى قاسيەتتەرىن بالالارىنا دا دارىتىپ, ولاردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ۇشتاي ءتۇستى.
«ساتتار» دەگەن ءسوزدىڭ ارابشا ماعىناسى «كەشىرىمدى», «قايىرىمدى», «جاناشىر» دەگەندى ءبىلدىرەدى ەكەن. ياعني, بۇل ەسىم ءوز ورتاسىندا سەنىمگە يە بولعان ەڭبەكقور, بايسالدى مىنەز-قۇلقىمەن دارالاناتىن, قاجەت كەزىندە جولداستارىنا كومەك قولىن سوزۋعا دايار تۇراتىن ادامدارعا ءتان دەپ باعالانادى. ال ساتتار مۇقان ۇلىنىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى بار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ونى اتا-اناسىنىڭ سەنىمى مەن ەڭبەگىن اقتاعان, ۇلكەن-كىشىگە, اعايىن-تۋىسىنا قامقور بولىپ جۇرگەن, ءوز ەسىمىنە لايىقتى ورەلى ازامات دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
رامازان سارپەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناما ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
