بۇلاردىڭ ارالارى, ياعني اعايىندىلاردىڭ ءبىر-بىرىنەن اراقاشىقتىعى تۇستىك جەر. ءبىر كۇنى وگىزى شولدەگەن سوڭ ءۇش جىگىت ونى و شەتى مەن بۇ شەتىنە كوز جەتپەيتىن ايدىن كولگە سۋارۋعا الىپ بارادى. شولدەگەن وگىز كولدىڭ سۋىن تاۋىسۋعا تاقاعان تۇستا, ايدىننىڭ ءتۇپسىز تەرەڭىندە شوگىپ جاتقان الىپ جايىن اشۋلانىپ, وگىزدى جۇتىپ جىبەرىپتى. سول مەزەتتە الاپات داۋىل تۇرىپ, اسپانداي ۇشىپ جەتكەن قاراقۇس كولدىڭ تابانىندا قايراڭداپ قالعان بالىقتى ءىلىپ الىپ, شىرقاۋ كوككە كوتەرىلىپ جوق بولادى...
ەكىنشى ءبىر جەردە قويشى جىگىت بيىك تاۋدىڭ بوكتەرىندە قويىن جايىپ جۇرسە كەرەك. سودان نوسەر جاڭبىر قۇيىپ كەتىپ, ساسقالاقتاعان شوپان قوي باستار ۇلكەن سەركەنىڭ باۋىرىنا تىعىلادى. جوعارىداعى الىپ قاراقۇس اۋزىنا تىستەگەن بالىقتى جاۋكەمدەۋ ءۇشىن وتە بيىك شىڭنىڭ ۇشار باسىنا بارىپ قونىپ, بالىقتى ىشىندەگى وگىزىمەن قوسا بورشالايدى. قۇس قونعان بيىك تاۋ قويشى تىعىلعان سەركە ءمۇيىزىنىڭ ۇشى ەكەن.
سودان الگى سەركەنىڭ باۋىرىنا تىعىلعان جىگىت «اسپان اشىلدى ما ەكەن» دەپ, كوككە قاراي بەرگەندە كوزىنە ۇساق قيقىم ءتۇسىپ كەتىپتى. ول قيقىم ماناعى الىپ وگىزدىڭ جاۋىرىنى ەكەن. قويشى كوزىن ۋقالاپ, «قيقىمدى» ءبىر تامشى جاسپەن دالاعا شىعارىپ تاستايدى. قىزىق بولعاندا قويشىنىڭ كوزىنەن اققان تامشى جاس ۇلكەن كولگە اينالىپ, مۇز بولىپ قاتىپ, وعان الگى سەركە جۇرە الماي تايىپ جىعىلىپ مەرتىگىپتى. قويشى بولسا قالعان قويىن ايداپ ءوز جونىنە كەتەدى. وسى وقيعادان كەيىن:
«قويشى قويىن كەلەدى,
تاۋعا جايىپ,
كوك سەركەسى قالىپتى
مۇزعا تايىپ,
كوزدىڭ جاسىن ءبىر تامشى
اعىزعاندا,
قۋ جاۋىرىن اقىردا
بولدى عايىپ» – دەيتىن ولەڭ قالعان دەسەدى.
سودان جاز بولىپ, شىلدەنىڭ ىستىعى كوتەرىلگەن زاماتتا, قىرىق توعاناعى بار كەرۋەن جولعا شىعادى. ولار ىستىقتا جۇرە الماي تۇنگى سالقىنمەن ءجۇرىپ وتىرادى. كەنەت تاپ-تاقىر جازىق جەردە ۇلكەن تاۋ پايدا بولىپ, بۇعان تاڭدانعان 40 كەرۋەنشى تۇيەلەرىن شوگەرىپ, تاڭنىڭ اتۋىن كۇتەدى. تاڭ راۋانداعان تۇستا قاتتى جەر سىلكىنىپ, بارلىعى ۇيقىسىنان شوشىپ ويانادى. قاراسا, ولاردىڭ تاۋ دەپ توقتاعانى انا قويشىنىڭ كوزىنەن اعىپ تۇسكەن وگىزدىڭ جاۋىرىنى ەكەن دە, ونىڭ باسىن تۇلكىنىڭ كۇشىگى دىرىلدەتىپ كەمىرىپ جاتىر. ونى كەرۋەنشىلەر جەر سىلكىندى دەپ ويلاعان.
سودان بارلىعى قاپتاپ ءجۇرىپ تۇلكىنى سوعىپ الادى. ونىڭ ۇستىنە قاراعان بولىگىنىڭ تەرىسىن سىپىرعاندا, ءار ادامعا ءبىر ىشىك, ءبىر تىماق ۇلەس تيەدى. تەرىنىڭ استىڭعى بولىگىن الۋعا ارەكەت ەتكەنىمەن بارلىعى جابىلىپ, تۇلكىنى اۋدارا الماي, اقىرى قويادى. بۇلار وسىلاي الەكتەنىپ جاتقاندا, قولىندا كوتەرگەن جاس بالاسى بار ءبىر ايەل كەلىپ, ولگەن تۇلكىنى ءبىر ساۋساعىمەن اۋدارادى دا, جارتى تەرىسىن سىپىرىپ الىپ, بالاسىنىڭ باسىنا ولشەپ كورسە, ول جارتى شەكەسىنە دە جەتپەيدى. ايەل ايتادى:
– سىزدەر العان تەرىلەرىڭىزدى ماعان بەرىڭىزدەر, مەن بالاما تىماق تىگىپ بەرەيىن. ەرتەڭ ول قىرقىنان شىعۋى ءتيىس ەدى, سونىڭ تويى, بارلىعىڭىز ۇيگە جۇرىڭىزدەر, – دەيدى. بۇل ايەل ماناعى قويشىنىڭ قاتىنى ەكەن.
سۇراق: وسى الىپتاردىڭ قايسىسى ۇلكەن؟
بۇل ەرتەگى-جۇمباق عۇلاما عالىم اعجان ماشانيدىڭ (ماشانوۆ) 1970 جىلى جارىق كورگەن ء«ال-فارابي» اتتى ەڭبەگىنەن الىنىپ وتىر. عالىم اتامىز اتالمىش جۇمباقتىڭ جاۋابىن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىز ءوزى شەشكەن دەپتى. ياعني, وسىنداعى الىپتار – وگىز, جايىن (بالىق), قاراقۇس, سەركە, شوپان اتا, تۇلكى, ايەل. بۇلاردىڭ ءبارى ەجەلگى جۇلدىز اتتارى. ناقتىراق ايتقاندا, الىپ جۇلدىزدار. وگىزدىڭ اشىعىپ شولدەۋى – سۋ ازايعان قىستىڭ باسى. وگىزدى قۇستىڭ كوككە كوتەرىپ اكەتۋى – قىستىڭ ورتاسى, ياعني ۇركەردىڭ كوتەرىلۋى. وگىز, سەركە, سامۇرىق ۇشەۋىنىڭ ءبىر جەرگە ءتۇيىسۋى – جىلدىڭ توعىس امالى, ناقتىراق ايتقاندا ناۋرىز. وگىزدىڭ جەرگە تۇسكەن جاۋىرىنى – ۇركەردىڭ جەرگە قۇلاۋى. ياعني, ۇركەر-جاۋىرىن 40 جولاۋشىنىڭ استىنا توسەلۋى, ۇركەر كوكتەن كورىنبەيتىن 40 كۇن شىلدە. شىلدەدەن كەيىن ءشوپ شابۋ, ەگىن وراعى سياقتى قاربالاس باستالادى. بۇل قارابالاس – تۇلكى تەرىسىنىڭ سىپىرىلۋى ەكەن.
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
