گ.يسيمباەۆا بۇل ماسەلەنىڭ وتە وزەكتى ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وسى دەرتكە قارسى كۇرەستىڭ 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى باعدارلاماسى جاسالىپ, قازىر ول ىسكە اسىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى اۋرۋلاردىڭ اراسىندا ەڭ اۋىر دەرت – ونكولوگيالىق اۋرۋلار. 2018 جىلى ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ بارلىق سانى 180 مىڭنان استى. اۋرۋعا شالدىققانداردىڭ 60 پايىزى ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدار», دەي كەلىپ, ول جىل سايىن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان قايتىس بولاتىن ادامدار سانى 14 مىڭعا جەتىپ, قاتەرلى ىسىكتەردەن بولاتىن كىسى ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 78,3 بولىپ وتىرعانىن ءمالىم ەتتى. بۇل كورسەتكىش اقمولا, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەرگە قاراعاندا ءبىر جارىم ەسە جوعارى ەكەن.
گ.يسيمباەۆا ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ ەم العاننان كەيىن بەس جىلدان ارتىق ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى نەبارى 51 پايىزدى قۇراپ وتىرعانىن دا جەتكىزدى. «ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 65 پايىزدان 80 پايىزعا دەيىن جەتىپ وتىر. وسى ينديكاتور ونكولوگيالىق كومەك كورسەتۋ تيىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى», دەدى ول. بىزدە بۇرىن ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەسكە قارسى 2-3 باعدارلاما قابىلدانىپ, ولارعا 80 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنسە دە ناتيجە كوڭىلدەگىدەي بولماي وتىر. ونىڭ سەبەپتەرى قاتارىنا قاتەرلى ىسىكتەردى ەرتە انىقتايتىن دياگنوستيكالىق شارالار ساپاسىنىڭ تومەندىگى, حالىقتى سكرينينگپەن قامتۋ 60 پايىز عانا ەكەندىگى, ءدارى-دارمەكتىڭ قىمباتتىعى جانە بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە ت.ب. ايتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ونكولوگيا سالاسىندا 126 دارىگەر تاپشى ەكەن. بارلىق دارىگەردىڭ 36 پايىزى ءوز جۇمىسىمەن قاتار, باسقا مەكەمەلەردە قوسالقى قىزمەت اتقاراتىندىعى بەلگىلى بولعان. «بۇل جۇمىس ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز», دەدى گ.يسيمباەۆا.
قارالىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ 2019 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا قاتەرلى ىسىك دياگنوزىمەن ديسپانسەرلىك بايقاۋعا 181 مىڭنان استام پاتسيەنتتىڭ تىركەلگەنىن ايتتى. سىرقاتتار اراسىندا ءسۇت بەزىنىڭ وبىرى, وكپە, اسقازان, جاتىر موينى جانە توق ىشەك وبىرلارى كوبىرەك. ءولىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وكپە, اسقازان جانە ءسۇت بەزىنىڭ وبىرى ەكەن. وسىلارعا قارسى كۇرەس تۋرالى ايتقاندا ە.ءبىرتانوۆ الدىمەن 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ونكولوگيالىق كومەكتى دامىتۋدىڭ 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» ىسكە اسىرىلعانىن ايتتى.
«اتالعان باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسىندە ءولىمدى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 102,4-تەن 95,8-گە دەيىن تومەندەتۋگە, ەرتە ساتىدا انىقتاۋدى 50,1 پايىزدان 53,5 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك جاسالدى. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ءولىم كورسەتكىشى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 92,8-دەن 80,96-عا تومەندەدى», دەدى ول. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىسىمەن ەرتە دياگنوستيكالاۋ بارىنشا سەزىمتال ينديكاتورعا وزگەرتىلگەن. ەم العاننان كەيىن بەس جانە ودان دا كوپ جىل ءومىر سۇرەتىن پاتسيەنتتەردىڭ ۇلەسى 50,2-دەن 51 پايىزعا ارتىپتى.
مينيستر «ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس جونىندەگى 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار» ءتورت باعىتتان تۇراتىنىن اتادى. ولار قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ پروفيلاكتيكاسى جانە باسقارۋ, تيىمدىلىگى جوعارى ەرتە دياگنوستيكا, ونكولوگيالىق كومەك كورسەتۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان مودەلىن ەنگىزۋ, كادر الەۋەتى مەن عىلىمدى دامىتۋ. كەشەندى جوسپارمەن جىل سايىن تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى شەڭبەرىندە قىزمەتتەردى, سكرينينگتەر, مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق تەستىلەۋ, ساۋلەلىك تەراپيا قىزمەتتەرىن كەڭەيتۋگە 8 ملرد تەڭگەدەن اسا قوسىمشا قارجى كوزدەلگەن. سونداي-اق 3,2 ملرد تەڭگە سوماسىندا مەديتسينالىق تەحنيكامەن جابدىقتاۋ جوسپارلانعان. ونكولوگيالىق دەرتتەردى ەرتە انىقتاۋ ماقساتىمەن قازاقستاندا قوسىمشا 6 پوزيتورلىق-ەميسسيالىق توموگرافيا ورتالىعى اشىلماق. 2019 جىلدان باستاپ مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جاساۋعا قوسىمشا 309 ملن تەڭگە بولىنگەن. ەرتە دياگنوستيكا جاساۋعا جالپى كولەمى 1,6 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپتى.
ۇكىمەت ساعاتىندا ءسوز العان ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلنار ىقسانوۆا ماسەلەنى شەشۋدى كەشەندى تۇردە قاراستىرۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. دارىگەر-ونكولوگتاردىڭ جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاسى جوق, ويتكەنى ولار ەڭبەكاقىنى قاتارداعى ۋچاسكەلىك تەراپەۆتپەن بىردەي عانا الادى. بۇل دەرتتىڭ قاۋىپتىلىگىن ەسكەرىپ, ونىمەن اينالىساتىن بارلىق مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ تاريفتىك كەستەلەرىن قايتا قاراۋ كەرەك. ونكولوگتار ەمحانالارعا قىزمەت ەتۋگە دە بارۋعا قۇلىقسىز, ويتكەنى ولارعا قوسىمشا اقى ارناۋلى كلينيكالاردا عانا تولەنەدى.
«الدىمەن وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك», دەدى گ.ىقسانوۆا. سونىمەن قاتار ول كادرلار دايىنداۋ ماسەلەسىنە دە توقتالىپ, مەديتسينالىق جوو-لاردا ونكولوگ تەراپەۆتتەر مەن جالپى حيرۋرگتار عانا دايىندالاتىنىن, ال حيرۋرگ-ونكولوگ بولۋ ءۇشىن تەك ءۇش-اق اي دايىندىقتان ءوتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. دەپۋتات بۇل مەرزىمنىڭ بىلىكتى حيرۋرگ بولۋعا از ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «سوندىقتان ونكوحيرۋرگتاردى ارنايى دايىندايتىن توپتار اشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ول. الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ماسەلەنى تۇبەگەيلى زەرتتەگەنى بايانداماشىنىڭ سوزىنەن انىق كورىنىپ تۇردى.
بۇكىل ەلىمىزدە ساۋلەلىك تەراپيا بويىنشا تەك 5 قانا وسى زامانعى جوعارى تەحنولوگيالى اپپاراتتار بار ەكەن. قالعاندارىنىڭ ءبارى مورالدىق تۇرعىدان نەمەسە توزعاندىقتان ەسكىرگەن. وسىنىڭ كەسىرىنەن جىلىنا 10 مىڭداي سىرقات ساۋلەلىك تەراپياعا قول جەتكىزە المايدى. ەلىمىزدىڭ 8 ايماعىندا دياگنوستيكالىق جابدىقتار تولىقتاي ەسكىرگەن, ال 4-ەۋىندە جانە استانا قالاسىندا مامموگرافتاردىڭ ەسكىرۋى 70 پايىزدى قۇرايدى. وسى فاكتىلەردى ايتا وتىرىپ, شەشەن جابدىقتار پاركىن تولىقتاي جاڭارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ول دياگنوستيكالىق جابدىقتاردى جوندەۋ مەن جۇمىستارىن باقىلاۋ بويىنشا ورتالىقتاندىرىلعان قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار مينيسترگە كوپتەگەن سۇراق قويىپ, وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرگە جاۋاپ الدى جانە بىلىكتى ۇسىنىستار جاسادى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات ايزادا قۇرمانوۆا ۇزاق جىلدان بەرى سەمەي قالاسىندا ونكولوگيالىق دەرتتەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋگە ءتيىستى يادرولىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ نەگە ءالى كۇنگە اشىلماي جاتقان سەبەبىن سۇرادى. قازىر بۇل نىسان كونسەرۆاتسياعا جابىلىپ, قىمبات جابدىقتار قوراپتارى دا اشىلماعان كۇيىندە ەسكىرىپ نەمەسە توزىپ بارا جاتقان كورىنەدى. ال قۇرىلىس جۇرگىزۋ مەن جابدىقتار الۋعا 6 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن.
بۇل سۇراققا ۇكىمەت ساعاتىنا قاتىسىپ وتىرعان شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءا.ءنۇسىپوۆا جاۋاپ بەرىپ, بۇرىنعى ورىنداۋشىمەن ءالى دە سوت پروتسەسى تولىق اياقتالماعانىن, ال بالاما قۇرىلىستىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن (جسق) جاساۋعا 80 ملن تەڭگە بولىنگەنىن جەتكىزدى. الايدا, ماسەلەنىڭ قوسالقى تۇستارىنا تەرەڭ بويلاپ, كوبىرەك سويلەگەن ونىڭ جاۋابى دەپۋتاتتاردى قاناعاتتاندىرمادى. سوندىقتان گ.يسيمباەۆا وعان قۇرىلىس قايتادان قاشان جۇرگىزىلەتىنىن جانە وعان قاراجاتتى كىم تولەيتىنىن ناقتى ايتىڭىز دەپ قوسىمشا سۇراق بەردى. وعان ءا.ءنۇسىپوۆا جسق اياقتالىپ, ول مەملەكەتتىك ساراپتان وتكەن سوڭ عانا جۇمىس باستالادى, قانشا قاراجات كەرەكتىگى دە سول كەزدە بەلگىلى بولادى دەپ جاۋاپ بەردى جانە بۇل قاراجاتتىڭ مينيسترلىك تاراپىنان بولىنەتىنىنەن ءۇمىتتى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.
باسقا دا دەپۋتاتتار وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىپ, قاتەرلى ىسىكتىڭ حالقىمىزعا تيگىزىپ وتىرعان قاسىرەتىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ونكولوگيا جانە ترانسپلانتولوگيا عىلىمي ورتالىعىن بىلىكتى كادرلارمەن تولىقتىرۋ, اۋرۋعا ەم بولاتىن ءدارى-دارمەك باعالارىن ارزانداتۋ تەتىكتەرىن جاساۋ, قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋ بويىنشا اقپاراتتىق جۇمىستار جۇرگىزۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر قامتىلدى.
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»
