ماڭگى ەل مۇراتى – موعولستان
اتا تاريحتىڭ كەرۋەنىن ۋاقىت پەن كەڭىستىك توعىسىندا تۇيىسكەن تۇتاستىقتا قاراساق, ارعى باستاۋىن سوناۋ ساق, عۇن, تۇرك قاعاناتى سىندى الىپ يمپەريالاردان الاتىن قازاق حاندىعىنىڭ ودان بەرىدە جوشى ۇلىسى مەن موعولستان مەملەكەتتەرىنىڭ نەگىزدەرىن ارقاۋ ەتىپ, ءداستۇر ساباقتاستىعى اياسىندا قالىپتاسقانى ايقىن بولادى. بۇل رەتتە ءبىز كوبىنە قازاق حاندىعىنىڭ التىن وردامەن بايلانىسىن ايتامىز دا, ال قونىس بەرىپ, كەيىن ونىمەن تۇتاسىپ كەتكەن موعولستاننىڭ مۇراسى جايىندا ءسوز قوزعاي بەرمەيمىز. بۇل تاقىرىپتىڭ ۆ.ۆ.بارتولد, ۆ.پ.يۋدين, ك.ا.پيششۋلينا سياقتى عالىمداردان وزگە جەتكىلىكتى دارەجەدە زەردەلەنە قويماعانى تاعى انىق. سوندىقتان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن ارقاۋ ەتكەن «الماس قىلىش» سىندى كوركەم ءفيلمنىڭ ءوزىندە موعولستان مەن ونىڭ استاناسى المالىقتىڭ تۇرعىندارىن «سارت» ەتىپ كورسەتىپ, ورەسكەل قاتەلىككە جول بەرگەن.
بۇل ورايدا, مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ايگىلى «تاريح-ي راشيدي» تۋىندىسىندا قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋى مەن موعولستان بيلەۋشىسى ەسەنبۇعا جايىندا بىلاي دەيدى: «ەسەنبۇعا حاننىڭ اسكەرىنىڭ كوپتىگىنەن سۇلتان ءابۋ سايد ء(امىر تەمىردىڭ ۇرپاعى) امىرلەرى ولارعا قارسىلاسۋعا شاماسى كەلمەيتىن ەدى... حاننان ءبولىنىپ ارقايسىسى ءوز بەتىنشە كەتىپ, قورعان تۇرعىزعان موعول امىرلەرى حانعا دا باعىنبايتىن. حان دا ولارعا تيىسپەي جۇرگەن سەبەبى – ءبىر كۇندەرى وزىنە قايتىپ ورالار دەگەن ءۇمىتى بار ەدى. سول زاماندا ابىلقايىر حاننىڭ دەشتى قىپشاق دالاسىنا تۇگەلدەي بيلىگىن جۇرگىزىپ وتىرعان كەزى ەدى. جوشى ۇرپاعىنىڭ سۇلتاندارى جورىق جاساپ, جانىبەك پەن كەرەي حان موعولستانعا كەتىپ قالعان ەدى. ەسەنبۇعا حان ولاردى قۇرمەتپەن قارسى الىپ, قونىستانۋعا موعولستاننىڭ باتىس جاعىنداعى شۋ وزەنى القابىنداعى قوزىباسىنى بەردى». دەمەك, كەرەي مەن ءجانىبەك حاندار شۋ وڭىرىندە شاڭىراق كوتەرگەندە موعولستان قازاق حاندىعىنىڭ كەرەگەسىن كەڭىتەتىن, ىرگەسىن بەكىتەتىن اتامەكەن ايماعىن بەرىپ قانا قويماي, بايراعىن بىرگە كوتەرىسەتىن باۋىرلاس ەل رەتىندە تابيعي قولداۋ بىلدىرگەن دەۋگە بولادى.
موعولستان اتاۋىنا نەگىز بولعان «موعول» ءسوزى ورتالىق ازيادا XV عاسىردان باستاپ تۇرك, موڭعول كوشپەلىلەردىڭ ەتنوپوليتونيمى رەتىندە جالپىلاما اتالا باستادى. وزىنەن بۇرىنعى قاراحان مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا ورنالاسقان موعولستان شىعىستا قاشعاردان باستالىپ, جەتىسۋمەن جالعاسىپ, شۋ, تالاس, قاراتاۋ ءوڭىرىمەن تۇتاسىپ, سىرعا دەيىنگى ايماقتى تۇگەل قامتىدى. شاعاتاي ۇلىسىنىڭ ءبىر بولىگى دە ءحىV-XV عاسىرلاردا «ماملاكات-ي موعولستان, موعول ۇلىسى, موعوليا» بولىپ اتالدى. وسى ايماقتا تۋىپ, اۋعانستان اسىپ, ۇندىستانعا تابان تىرەگەن زاحير اد-دين مۇحاممەد بابىردىڭ ەلى دە كەيىن «موعول مەملەكەتى» دەپ اتالا باستادى.
عاسىرلار بەدەرىندە قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ تۇلعالانىپ سومدالۋىنا موعولستان مەملەكەتىنىڭ ايرىقشا ۇلەس قوسقانىن وسى ەلدىڭ تۇپكىلىكتى قونىستانعان رۋ-تايپالاردىڭ شەجىرەسىن زەردەلەپ سالىستىرعاندا ايقىن كورىنەتىنى تاعى بار. شىعىستانۋشى ۆ.پ.يۋدين «موعول – تۇرك ءتىلدى قىپشاق توبىنىڭ وكىلدەرى, قۇرامىندا كەرەيت, قاڭلى, دۇعلات سىندى رۋ-تايپالار بولعان» دەگەن پىكىر ايتادى. قىرعىز عالىمى و.كاراەۆ «موعولستان قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىندا نەگىزگى ۇيىتقى بولعان» دەپ اتاپ وتەدى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ايگىلى كىتابىندا «موعول مەن قىرعىز ءبىر حالىق» دەگەندى ايتادى.
ءسويتىپ, XIV عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان «موعول» اتالعان جاڭا ەتنيكالىق ۇدەرىستىڭ نەگىزى قالاندى. موعولستان مەملەكەتى ەتنوگەنەزدىك تۇرعىدان ورتالىق ازياداعى ەتنوستاردىڭ بايىرعى جانە بۇگىنگى قۇرامىنىڭ جاڭاشا ءتۇزىلۋىنە ايرىقشا ىقپال ەتتى, قۇدىرەت-كۇشى تاسىعان بۇل مەملەكەتتە تۇركىلىك داستۇرگە نەگىزدەلىنگەن يسلام مادەنيەتى ورنىعىپ, قالىپتاستى.
قۇدىرەتتى حان قايدۋ بەك
موعولستان مەملەكەتى ءسوز بولعاندا, شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا ەرەكشە داڭققا بولەنىپ, تاريحتىڭ دوڭعالاعىن جاڭا باعىتقا بۇرعان, قۇبىلاي قاعان ەل استاناسىن كايپينفۇگە كوشىرگەندە وعان قارسى شىعىپ, ورتالىق ازياداعى تۇرك قاۋىمىنىڭ ىنتىماعىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان تەگەۋرىندى بيلەۋشى قايدۋ تۋرالى ەرەكشە توقتالۋ قاجەت. وگەدەي (وگەتاي) حاننىڭ بەسىنشى ۇلى قاشىننان تۋعان, موعولستان ۇلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كوكجال قولباسى قايدۋ تۋرالى راشيد اد-دين, جامال قارشي, ۆاسساف سەكىلدى تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى مەن «يۋان شي» جىلناماسىندا ء بىرشاما مالىمەتتەر ساقتالعان. يزرايلدىك عالىم ميحال بيران «قايدۋ جانە ورتالىق ازياداعى تاۋەلسىز موعول مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى» دەگەن ەڭبەگىندە قايدۋدىڭ ورتالىق ازيادا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدا وراسان زور قىزمەت اتقارعاندىعىن بىرقاتار جازبا دەرەكتەر نەگىزىندە دايەكتى دالەلدەيدى.
ۇلى قاعان وگەدەيدىڭ قولىندا تاربيەلەنگەن قايدۋ مەملەكەت ىسىنە ەرتە ارالاستى. موڭكە قاعان 1251 جىلى تاققا وتىرعاندا وردا بيلىگىنە تالاستى دەگەن كۇدىكپەن, قابىلەتتى قايدۋدى وزىنەن الىس ۇستاۋ ءۇشىن تارباعاتايعا جەر اۋدارىپ جىبەردى. بىراق بۇل جاس ءبورىنى جاسىتپادى. ول بەركە حاننىڭ قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ ەمىل-تارباعاتاي مەن قارا ەرتىستىڭ بويىنا يەلىك ەتىپ, كۇش جيناي باستادى. مامىلەگەر ديپلومات ءارى قابىلەتتى قولباسى بوپ قالىپتاسقان قايدۋدان قايمىققان قۇبىلاي ونى بىرنەشە مارتە قوناققا شاقىردى. بىراق باستى قارسىلاسى قۇبىلايدىڭ قىرىق قۇبىلعان كانىگى ايلاسىن بىلگەن قايدۋ قىتايعا بارماي, جوشى ۇرپاقتارىنا جاقىنداي بەردى. قايدۋ حانمەن ەكى رەت كەزدەسكەن جامال قارشي ونى اسا اقىلدى, پاراساتتى, دانا حان دەپ جازادى. ال راشيد اد-دين «ول وتە اقىلدى, قابىلەتتى جانە ايلاكەر كىسى بولاتىن. بارلىق ىستەرىن اقىل-ايلامەن ۇيىمداستىراتىن» دەپ سيپاتتايدى. قالاي بولعاندا, قايدۋ حان تاريحتا 1236-1301 جىلدارى شاعاتاي ۇلىسىنىڭ اۋماعىندا, قازىرگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى, شىعىس تۇركىستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان جانە اۋعانستان وڭىرىندە 65 جىل بويى بەكەم بيلىك جۇرگىزىپ, قۇبىلاي قاعانعا قارسى قاراقورىمداعى وردانى باسىپ الۋ جورىقتارىن ۇيىمداستىرىپ, كوشپەلىلەردىڭ ءداستۇرلى بيلىك ءتۇزىمىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا جوشى, شاعاتاي, ءتىپتى قۇلاعۋ اۋلەتتەرىنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋگە وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا رەتىندە قالدى.
قايدۋدىڭ ماقساتى دالالىق كوشپەلىلەردىڭ مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىن جاڭعىرتۋ, اتاسى شىڭعىستان قالعان « ۇلى ياسانى» قۋاتتاپ, پارمەندى بيلىك جۇرگىزۋ بولدى. سول زامانداردا ونىڭ بۇل اتا جولىنا اماناتىن قولداعان ۇلى دالادا بۋىرقانىپ جوڭكىگەن ەركىن كوشپەندىلەر بىرلەستىگىنەن قۇرالعان قۋاتتى وداقتار قايدۋدىڭ قول استىنا شوعىرلانعان ەدى. ايگىلى ماركو پولو ءوز جازباسىندا قايدۋ بيلىگىندە 100 مىڭنان استام سالت اتتى ساربازدار بولعانىن ايتادى. تۇرك تەكتەس دۇعلات, ارۋلات, قورۇلات, جالايىر, قونقوتان, بارلاس, كەرەي, نايمان, مەركىت, قوڭىرات, قاتاعان سياقتى رۋ-تايپالاردىڭ بيلەۋشىلەرى قايدۋدى ۇدايى قولداپ كەلدى.
قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن ارقاۋ ەتكەن «الماس قىلىش» سىندى كوركەم ءفيلمنىڭ ءوزىندە موعولستان مەن ونىڭ استاناسى المالىقتىڭ تۇرعىندارىن «سارت» ەتىپ كورسەتىپ, ورەسكەل قاتەلىككە جول بەرگەن.
اتا-بابا جولىن بۇلجىتپاي ساقتاۋدى ماقسات ەتكەن قايدۋ 1269 جىلى ايگىلى تالاس قۇرىلتايىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قۇبىلايعا تۇبەگەيلى قارسىلىق تانىتىپ, تۇرك قاعاناتى تۇرپاتىنداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ نەگىزىن قالادى. شىن مانىندە وسى تاريحي وقيعادان كەيىن قايدۋدىڭ ساياسي ۇستانىمى مەن تىكەلەي بيلىگى ارقاسىندا جوشى, شاعاتاي, موعولستان ۇلىسى قۇبىلاي باسقارعان يۋان مەملەكەتىنەن دەربەس ءومىر سۇرە باستادى. وسى قادامدارى ارقىلى قايدۋ – اتاسى شىڭعىس قاعاننىڭ ماڭگىلىك ەلدى مۇرات ەتكەن ءداستۇرلى مەملەكەتشىلدىك ساياساتىن قولداۋشى, قۇبىلايدىڭ يمپەريا ورتالىعىن كوشىرۋگە تۇبەگەيلى قارسىلىق كورسەتكەن, دالالىق كوشپەلىلەردىڭ ەركىن, تاۋەلسىز قۇرىلىمىن جاساقتاۋشى تۇلعا ەكەنىن اينالاسىنا كورسەتە ءبىلدى. ول قۇبىلايدىڭ بيلىگىنە قارسى اسكەري جورىقتار ۇيىمداستىرىپ, قاراقورىمدى باسىپ الۋعا بار كۇشىن سالدى.
وسىلايشا, شىعىستا قۇبىلاي باسقارعان ءبىر قانات بولسا, باتىستا جوشى, شاعاتاي, قۇلاعۋ اۋلەتىمەن وداقتاسقان قايدۋ باسقارعان جاڭا قانات پايدا بولىپ, يمپەريانىڭ بيلىگى دەربەس مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ۇلىستاردىڭ بيلىگى اياسىندا دارا جۇرگىزىلە باستادى. بۇل قاقتىعىستار 1294 جىلى قۇبىلاي قايتىس بولعانعا دەيىن وتىز جىل بويى جالعاستى. قۇبىلاي حان قايدۋدى جەڭە الماي, ونى باس يگىزە الماي ومىردەن وتەدى.
وسى كەزەڭدەردە تاراز, قايالىق, المالىق, قاشعار, حوتان, بۇحارا, سامارقان سەكىلدى ون التىدان استام قالادا قايدۋدىڭ تاڭباسىمەن كاليما جانە «ءال-حاھان ءال-ءادىل ءال-اعزام» دەگەن جازۋلى كۇمىس ديرحەمدەر سوعىلىپ, اقشا اينالىمىندا كەڭىنەن قولدانىلدى. قايدۋ زامانىنىڭ وزىندە اقشا اينالىمى دامىعاندىعىن, ساۋدا-ساتتىق جولدارى قارقىن الىپ, سالتاناتتى قالالار گۇلدەنگەنى ايقىن. مۇنىڭ بارلىعى بولاشاق موعولستان مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, دەربەس دامۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى.
تاريحي تالاس قۇرىلتايى
قايدۋدىڭ شاقىرۋىمەن تالاس وزەنى بويىندا شاعاتاي, وگەدەي, جوشى اۋلەتىنىڭ حانزادا, نوياندارى جينالىپ, ورتالىق ازياداعى العاش ۇلى قۇرىلتاي وتكىزەدى. بۇل تاريحتا 1269 جىلعى تالاس قۇرىلتايى دەپ اتالادى.
قۇرىلتاي وتەتىن جەر رەتىندە تاريحي تالاس جەرىنىڭ تاڭداپ الىنۋى تەگىن ەمەس ەدى. قادىم زاماننان قۇتتى قونىس بولىپ سانالاتىن بۇل وڭىردە وعىز حاننىڭ ورداسى ورنالاستى, تۇرك قاعاناتىنىڭ ءتۇپ قازىعى قاعىلدى, 751 جىلعى تالاس سوعىسى ارقىلى تاڭ يمپەرياسىنا كۇيرەتە سوققى بەرگەن تۇركىلەر العاش رەت يسلام ءدىنىن قابىلدادى, ودان كەيىن بالاساعۇن, سۋياب, تاراز سىندى قالالارى بار قاراحان مەملەكەتى قانات جايدى. سوندىقتان ماحمۇت قاشقاري كەزىندە « ۇلىع تالاس» دەپ اسپەتتەگەن, كيىز تۋىرلىقتى تۇركى جۇرتى ءۇشىن كيەلى مەكەندە قايدۋ قۇرىلتاي وتكىزدى. قايدۋ باسقارعان قۇرىلتايعا التىن وردادان بەركەچار مەن موڭكە-تەمىر, شاعاتاي ۇلىسىنان باراق قاتىستى. ۆ.ۆ.بارتولد تالاس قۇرىلتايىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, ونى قايدۋدىڭ ۇيىمداستىرعانىن اتاپ كورسەتەدى. قۇرىلتاي ورتالىق ازيا تاريحىندا شىڭعىس قاعان ورناتقان الىپ يمپەريادان كەيىن العاش رەت جەكە دەربەس مەملەكەتتىك بيلىك جۇرگىزۋدىڭ تاريحي باستاۋى بولىپ قالدى. قۇرىلتايدا شىڭعىس قاعاننىڭ «ياسا» زاڭى, اۋلەتتىڭ ساياسي ۇستانىمدارى مەن بايىرعى تۇركىلىك داستۇرلەردىڭ ساقتالۋى باعىتىندا, كوشپەلىلەر مۇددەسىن قورعاعان ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى. بۇل جايىندا «جاميع ات-تاۋاريح» بىلاي جازادى: «حيجرانىڭ 667 (1269 جىلى) جىلى كوكتەمىندە حانزادالاردىڭ بارلىعى تالاس پەن كەنجەكتىڭ جايلاۋىندا جينالدى, ءسويتىپ ءبىر اپتا تويلاتقان سوڭ, سەگىزىنشى كۇنى كەڭەس قۇرىلتاي وتكىزدى. اۋەلى قايدۋ سويلەدى: – ءبىزدىڭ داڭقتى اتامىز شىڭعىس قاعان الەمدى پاراساتتىلىعىمەن, اقىلمەن جانە قىلىش پەن وقتاردىڭ سوققىسىمەن باسىپ الىپ, تارتىپكە كەلتىردى, دايىنداپ ءوز اۋلەتىنە تاپسىردى. مىنە, ءبىزدىڭ ءبارىمىز اكەلەر جاعىنان ءبىر-بىرىمىزگە تۋىسقانبىز. وزگە حانزادالار بولسا, ءبىزدىڭ اعا-ىنىلەرىمىز, ولاردىڭ ورتاسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن الاۋىزدىق جوق. نە ءۇشىن كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن الاۋىزدىقتار ءبىزدىڭ ورتامىزدا بولۋى كەرەك؟! – دەدى. باراق: – ءيا, جاعداي وسىنداي. الايدا مەن دە سول اعاشتىڭ جەمىسىمىن عوي. ماعان دا جۇرت جانە ءومىر سۇرۋگە دۇنيە تاعايىندالۋى كەرەك قوي. شاعاتاي مەن وگەدەي شىڭعىس قاعاننىڭ ۇلدارى ەدى. وگەدەي قاعاننىڭ ەستەلىگى رەتىندە قايدۋ, ال شاعاتايدان مەن, ال ولاردىڭ ۇلكەن اعاسى بولعان جوشىدان بەركەچار مەن موڭكە-تەمىر. كەنجە ءىنى تولەدەن قۇبىلاي قاعان بولىپ قالدى. قازىر ول ولاردىڭ كەڭدىگىن ۇلى ءتاڭىرى عانا بىلەتىن قىتاي مەن حوتاننىڭ شىعىس ەلدەرىن باسىپ الدى. باتىس ەلدەرىن ءامۋداريادان شام مەن مىسىرعا دەيىن اكەسىنىڭ ۇلەسى رەتىندە اباقا حان مەن ونىڭ باۋىرلارى يەمدەنىپ الدى. ال ول ەكى ۇلىستاردىڭ ورتاسىندا سەندەردىڭ يەلىكتەرىڭ بولعان تۇركىستان مەن دەشتى قىپشاق ايماقتارى. سەندەر ماعان بىرىگىپ قارسى شىقتىڭدار. مەن قانشا ويلانسام دا, ءوزىمدى كۇنا جاساعانداي بولىپ ەسەپتەمەيمىن, – دەدى. ولار: – شىندىق سەنىڭ جاعىڭدا. شەشىم مىناداي: بۇدان بىلاي وتكەندى ەسكە المايىق, جايلاۋ مەن قىستاۋلاردى ادىلەتتى تۇردە ءبولىپ الىپ, تاۋلار مەن جازىقتى جەرلەرگە قونىستانايىق, سەبەبى بۇل ايماقتار قاتتى ويراندالعان ءارى وڭدەلمەگەن, – دەدى».
تالاس قۇرىلتايىنىڭ شەشىمىمەن ءۇش ۇلىستىڭ شەگاراسى ايقىندالدى. ماۋەرەنناھردىڭ ۇشتەن ەكىسىن باراق الدى, ۇشتەن ءبىرى قايدۋ مەن موڭكە-تەمىرگە تيەسىلى بولدى. قايدۋدىڭ بۇحارانىڭ توڭىرەگىنە دە بيلىگى ءجۇردى. شىڭعىس حاننىڭ ورتاق مۇراسى جولىندا بىرلەسكەن حاندار بۇدان بىلاي قالالارعا ەمەس, تاۋلار مەن دالالارعا, جازىق جەرلەرگە قونىستاناتىن بولىپ ۋاعدالاستى. قايدۋ مەن باراق ءبىرىن-ءبىرى «اندا» دەپ اتاپ, انتتاستى. قۇرىلتايدان كەيىن باراق اباقا حاننان جەڭىلىپ, وپات بولعاننان كەيىن قايدۋدىڭ بيلىگى ءتىپتى ارتا ءتۇستى. ول يراندا بيلىك جۇرگىزگەن اباقا حانمەن دە كەلىسىمگە كەلىپ, «اندا» بولدى. وسىلايشا داڭقى اسپانداپ, ىقپالى ارتقان قايدۋ شۋ دالاسىنا حان ورداسىن تىگەدى. ۇلى دالادا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ول 1301 جىلى قايتىس بولادى. راشيد اد-دين «ىلە مەن شۋ وزەنى بويىنداعى سۇڭقارلىق دەگەن بيىك تاۋدا قايدۋ جانە ونىڭ حانزادالارىنىڭ سۇيەگى قويىلعان جەرلەۋ ورىندارى بار», – دەيدى. سوندىقتان تاريحشىلاردىڭ ىلە مەن شۋ وزەندەرى اراسىنا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, قورىقتى تاۋىپ, زەرتتەگەنى ابزال بولار ەدى.
موعولستان مەملەكەتى كەرەي مەن جانىبەك قۇرعان قازاق حاندىعىنا ەنشى بەرىپ قانا قويعان جوق, وعان ساياسي قولداۋ كورسەتىپ, رەسمي تۇردە العاش تانىپ, مويىنداعان ەل بولدى.
وسىلايشا تالاس قۇرىلتايى ارقىلى شىڭعىس حان قۇرعان ۇلى يمپەريا ىدىراپ, ونىڭ ورنىنا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تۇرك-يسلام وركەنيەتىن تۋ ەتكەن جاڭا, دەربەس ءۇش مەملەكەت – جوشى ۇلىسى, شاعاتاي ۇلىسى جانە موعولستان بوي كوتەردى. قۇرىلتايدان كەيىن جوشى ۇلىسىنىڭ ءامىرشىسى موڭكە-تەمىر ءوزىن حان دەپ اتاپ, ءوز اتىنان تەڭگە باستىردى. بۇل – دەربەس مەملەكەتتىڭ بەلگىسى ەدى. سوندىقتان تالاس قۇرىلتايى التىن وردانىڭ دا باستاۋى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ەندەشە بيىل التىن وردانىڭ دا قۇرىلعانىنا 750 جىل تولىپ وتىر. ال ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ ءبىر مۇراگەرى قازاق حاندىعى ەكەنى بەلگىلى.
قازاق حاندىعىنىڭ بىر باستاۋى
قايدۋ بيلىك ەتكەن جەتىسۋ, تالاس, شۋ, قاراتاۋ, سىر جانە ماۋەرەنناھر اۋماعىندا ەجەلدەن مەكەندەگەن ءۇيسىن, دۇعلات, قارلۇق, ياعما, جالايىر سىندى بايىرعى تۇرك تايپالىق وداقتارى قازاق حاندىعىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋىنە ايرىقشا ۇلەس قوستى. سوندىقتان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى – جوشى ۇلىسىمەن قاتار, موعولستاننىڭ باي تاريحىمەن تىعىز بايلانىستا ءورىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, موعولستان – قازاق مەملەكەتىنىڭ قۋاتتى ءبىر باستاۋى بولدى. كوشپەلى مەملەكەتتىك ءداستۇر مەن دالا دانالىعىن ميراس ەتكەن قايدۋ ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا شۋ وڭىرىنەن جەر ەنشىلەپ بەرۋ ارقىلى ولارعا قامقورلىق جاسادى دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ تاريحنامادا بۇگىنگە دەيىن موعولستان قازاق سۇلتاندارىن قالماقتارعا قارسى قولدانۋ ءۇشىن ولارعا جەر بەردى دەگەن جاڭساق ۇعىم قالىپتاسقان. بىرىنشىدەن, شۋ, تالاس ءوڭىرى قالماقتىڭ وتىندە تۇرعان جوق. ەكىنشىدەن, ول كەزدە قالماق-ويرات قاۋپى مۇلدەم جوق ەدى. ۇشىنشىدەن, ەجەلدەن باتىس تۇرك قاعاناتى, قاراحان مەملەكەتى سياقتى يمپەريالاردىڭ بەسىگى بولعان, ءتىپتى, موعولستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى قۇدىرەتتى قايدۋ ماڭگىلىك تىنىس تاپقان قۇتتى قونىسىن وزدەرىنەن پانا سۇراپ كەلگەندەرگە جاي بەرە سالۋ – اقىلعا سىيمايدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, كەرەي مەن جانىبەك ەسەنبۇعاعا بارعاندا بەركە مەن قايدۋدىڭ دوستىعىن ارقاۋ ەتىپ, تالاس قۇرىلتايىنىڭ شەشىمدەرىن العا تارتتى. ال مىعىم موعولستاننان قولداۋ تاۋىپ, قونىس الىپ, مويىندالعان قازاق حاندىعى زاڭدى مارتەبەگە يە بولىپ, ابىلقايىردىڭ قىسىمىنان قۇتىلدى. سوندىقتان موعولستان مەملەكەتى كەرەي مەن جانىبەك قۇرعان قازاق حاندىعىنا ەنشى بەرىپ قانا قويعان جوق, وعان ساياسي قولداۋ كورسەتىپ, رەسمي تۇردە العاش تانىپ, مويىنداعان ەل بولدى.
جوشى ۇلىسىنىڭ مۇراسىن الا كەلگەن كەرەي مەن جانىبەك حاندار باسقارعان جورالى جۇرتتىڭ موعولستان يەلىگىندەگى تالاس, شۋ بويىندا دەربەس شاڭىراق كوتەرۋى – ورتالىق ازيا تاريحىندا «الاش» دەپ ۇران سالعان تۇرك حالىقتارى ءۇشىن جاڭا وقيعالاردىڭ ايشىقتالۋىن قامتاماسىز ەتتى.
ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراسپەن زەرتتەلىپ كەلگەنىن جازعان ەدى. قازىر وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, وتكەنىمىزدى جاڭاشا پايىمداۋعا ءتيىسپىز. بۇل ورايدا, موعولستان تاريحى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە جان-جاقتى, كەشەندى ءارى تياناقتى زەردەلەنۋگە ءتيىستى وزەكتى تاقىرىپتىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىز. موعولستاننىڭ بيلىك جۇيەسى, ەكونوميكا-شارۋاشىلىعى, ساياسي-اسكەري قۇرىلىمى, رۋ-تايپالار قۇرامى جانە قايدۋ, ەسەنبۇعا سىندى حاندار مەن بيلەۋشىلەرىن ارقاۋ ەتەتىن تاقىرىپتار بويىنشا تياناقتى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ونى قازاق حاندىعىنىڭ ءبىر باستاۋى رەتىندە مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزۋ قاجەت. تالاس قۇرىلتايى وتكەن جەرگە قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحي دوستىعىنا ارنايى ەسكەرتكىش قويىپ, ورتالىق ازيادا ءۇش ۇلىستىڭ قۇرىلعان مەرەيلى جىلىن باۋىرلاس ەلدەردە اتاپ ءوتۋ دە ۇلاعاتتى ءىس بولارى انىق. بۇل – بيىل 750 جىل تولىپ وتىرعان تالاس قۇرىلتايى, التىن وردا, شاعاتاي ۇلىسى جانە موعولستان مەملەكەتىن جاڭاشا زەردەلەۋدىڭ باسى بولادى دەپ سەنەمىز.
دارحان قىدىءرالى,
«Egemen Qazaqstan»
