كوسەگەنى كوگەرتەر “كوكتەم شۋاعى”

ءسىز­دەرمەن بۇگىنگى كەزدەسۋدى “كوكتەم شۋاعى” دەپ اتادىم, دەدى مەملەكەت باسشىسى ءوز ءسوزىنىڭ باسىندا. الداعى ۋاقىتتاعى كەزدەسۋلەر وسىن­داي اتاۋمەن اتالاتىن بولسىن. ءبىزدىڭ اسەم استانانىڭ توڭىرەگىندە اق قار جاتىر. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندە قار جاتسا, وڭتۇستىگىندە بايشەشەك شىعىپ, جەر گۇلدەنۋ ۇستىندە. سىزدەردىڭ مەرەكەلەرىڭىز وسى­عان تۇسپا-تۇس كەلەدى. حالقىمىزدا: “كۇل­لى تىرشىلىك, ىزگىلىك اتاۋلى كۇننىڭ نۇرىمەن, انانىڭ اق سۇتىمەن كەلەدى”, دەگەن ءسوز بار. ار­داقتى انا, اسىل جار, اياۋلى قارىن­داس­تىڭ ورتاق مەيرامى – 8 ناۋرىز شىنىندا دا بارشانىڭ جانىنا جىلۋ سىيلايدى. سوندىقتان دا مەن وسى كۇندى كوكتەمنىڭ شىنايى شۋاعىنا بالادىم. وسى جەردە ايتا كەتەيىك, قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر نيدەرلاندى كورولدىگىنەن قازاقستانعا 160 ميلليون دوللارعا گۇل سا­تىپ الماقشى ەكەن. سول گۇلدەردى ءوز جە­رى­مىزدە وسىرسەك, وسىنشاما قارجى وزىمىزدە قا­لار ەدى. بيزنەسمەندەر سونى نەگە ويلا­مايدى؟ ەلباسى كەزدەسۋ بارىسىندا وسىنى بيزنەسمەندەرگە قۇلاققاعىس رەتىندە اتاپ ءوتتى. ال ءبىزدىڭ بۇعان قوسارىمىز, نيدەر­لان­دى ەكونوميكاسىنا قىرۋار قارجى ءتۇسىرىپ وتىرعان قىزعالداق گ ۇلىنىڭ تۇقىمى كەزىندە قازاقستاننان اپارىلعان بولاتىن. شىعىستا: “ايەل ءبىر قولىمەن بەسىكتى تەر­بەتسە, ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەر­بە­تە­دى”, دەگەن ماعىنالى ءسوز بار, دەپ جال­عاس­تىردى ءسوزىن پرەزيدەنت. سىزدەر وتباسىندا, قوعام­دا, ساياساتتا, بيزنەستە – ءومىردىڭ ءار سالا­سىن­دا ازاماتتارمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كە­لە­سىزدەر. وسى ورايلى ساتتە سىزدەرگە ەلى­مىز­دىڭ دامۋىنىڭ بارلىق سالاسىندا ىستەپ جاتقان جۇمىستارىڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇل-قىزدارىن ءتار­بيەلەپ, ازاماتتارعا سەنىمدى تىرەك بولۋ­مەن قاتار, قوعام ىسىنە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, قيىن-قىستاۋ كەزدە دە بىرگە بولدىڭىزدار. سول ءۇشىن دە ايەل قاۋىمىنا العىس ايتامىن. ايەلدەر قاۋىمىنا شىنايى العىسىن وسىلايشا بىلدىرگەن مەملەكەت باسشىسى بۇ­دان سوڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, قازاقستان بۇگىندە حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ وتىر. بۇل – قازاقستان تاريحىندا بۇرىن-سوڭ­دى بولىپ كورمەگەن ۇلكەن وقيعا. وسى­نىڭ ارقاسىندا قازاقستاندى تورتكۇل دۇنيە قازىرگىدەن دە جاقسى تانىپ بىلەتىن بولادى. حالقىمىزدا انانىڭ بالاسىنا دەگەن مەيىرىمىن قاپىسىز اڭعارتاتىن: “بالانىڭ بىلەگى اۋىرسا, انانىڭ جۇرەگى اۋىرادى”, دە­گەن ءسوز بار, دەدى پرەزيدەنت. انا ءوز بالا­سى­نىڭ تاعدىرىنا, بۇگىنى مەن بولاشاعىنا ەشقاشان نەمقۇرايدى قاراي المايدى. مەملەكەت باسشىسى وسىعان بايلانىستى اقىل-پاراساتىمەن, اقىلگويلىگىمەن تاريحتا قالعان دومالاق انا جانە قايراتكەرلىگىمەن بەلگىلى ايعانىم انالاردىڭ ەسىمدەرىن اتاپ ءوتتى. ءبىز “بالا – بولاشاعىمىز” دەگەندى ءجيى ايتامىز, دەدى ەلباسى ءارى قاراي. ال و.بال­زاكتىڭ: “ۇلتتىڭ بولاشاعى – انا­لار­دىڭ قولىندا”, دەگەن ءسوزى بار. بۇل ءسىز­دەرگە ارتىلاتىن سەنىم جۇگىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان بۇگىن سىزدەردى كوكتەم مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاۋعا جانە سىزدەرمەن اڭگىمەلەسىپ, جاعدايدى بىلۋگە مۇمكىنشىلىك تۋىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزدەسۋدە, سونداي-اق انا مەن بالانى قورعاۋدا مەم­لەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قام­قور­لىق جايىنان دا حاباردار ەتتى. پرەزي­دەنت­تىڭ اتاپ وتكەنىندەي, انا مەن بالا ۇنەمى مەم­لەكەتتىڭ نازارىندا. مەملەكەت تارا­پى­نان انا مەن بالاعا كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقى مولشەرى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. بۇرىن ون بالا تۋعان انا “التىن القا” الاتىن بولسا, ەندى جەتى بالا تۋعان انا “التىن القا” يەسى اتانادى. ال التى بالا تۋعان اناعا “كۇمىس القا” بەرىلەتىن بول­دى. وتكەن جىلى عانا 350 مىڭنان استام اناعا نارەستەلى بولعانى ءۇشىن ءبىر جولعى جاردەماقى بەرىلدى. سونىمەن قاتار, ەلباسى بيىلعى جىلدان باستاپ بالالار جاردەم­اقىسىنىڭ ەداۋىر ۇلعايتىلعانىن اتاپ ءوتتى. مەرەكەلىك كەزدەسۋدە بىرقاتار ايەل-انا­لار دا ءسوز الىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى, جاسالىپ جاتقان قولداۋ-كومەككە ري­زا­شىلىقتارىن ءبىلدىردى. ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسى­لىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءار ادام­نىڭ, ءار وتباسىنىڭ, بۇكىل حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ءارى قاراي جاقسارتۋ جونىندە ىزگى ءىس-شارالار ناقتى كورسەتىلگەن. “كىمنىڭ ءىسى كوپ بولسا, سونىڭ كۇشى كوپ بولادى”. جولداۋدا بۇكىل قازاقستاندىقتاردى ەڭبەككە, وتان­سۇي­گىشتىككە شاقىراتىن جەرلەرى وتە كوپ. وعان ەلىمىزدەگى ايەل-انالار دا ءوز ۇلەستەرىن قوساتىن بولادى. جازۋشى, “كاۋسار بۇلاق” باعدارلا­ما­سى­نىڭ اۆتورى زەينەپ احمەتوۆا ءسوزىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نىڭ كەزىندە جازعان: “قادىرىن بىلمەپپىز عوي ءتىرى كەزدە, دەپ جىلار قالىڭ قازاق مەن ءول­گەن­دە, سەكسەن مەن جۇزدىگىمدى ۇرپاق اتار, تاريحتىڭ تۇكپىرىنەن ءسوز كەلگەندە”, دەگەن ولەڭ جولدارىن وقۋدان باستادى. “اتانىڭ 80 جىلدىعىنا ساناۋلى كۇندەر قالعاندا, – دەدى ءارى قاراي زەينەپ احمەتوۆا, – بۇكىل ەلىمىزدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, قۋانىشقا بولەگەن كەرەمەت جاڭالىق جاريا بولدى. ول ءماس­كەۋ­دىڭ تەمىر قۇرساۋىندا ەلۋ جىل جاتقان اتا­نىڭ “التىن جۇلدىزىن” ەلباسى الىپ شى­عىپ, حالىقتىڭ كەۋدەسىنە تاقتى. باتى­رىمىز قاشان جۇلدىزىن الار ەكەن, ادىلەت­تى­لىك قاشان ورنار ەكەن دەگەن تىلەك حالىق­تىكى بولسا, ەرلىك پەن ەڭبەك ەلباسىنىكى بولدى”. كەزدەسۋگە قازاق اتىن, قازاقستان اتىن شەتەلدە تانىتىپ جۇرگەن قانداسىمىز – چەح رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى تەڭ مۇمكىندىكتەر ماسەلەلەرى جونىندەگى قو­عام­دىق كەڭەس ءتورايىمى, سپيد-كە قارسى كۇ­رەس تۋرالى ۇلتتىق باعدارلاما ديرەكتورى ءجاميلا ستەگليكوۆا دا ارنايى شاقى­رىلعان ەكەن. ول ەلگە دەگەن ساعىنىشىن, قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن بى­لاي جەتكىزدى: “جيىرما جىلدان استام ۋا­قىت­تان بەرى شەتەلدە ءجۇرمىن, – دەدى ءجا­ميلا الماسقىزى. – تاريحي وتانىما كەل­گەن سايىن تۋعان ەلىمدەگى تىڭ وزگەرىستەردى كورىپ, مەنى قۋانىش سەزىمى بيلەيدى. ەۋروپا تورىندە ەڭبەك ەتىپ, ابىرويعا بولەنىپ جۇرگەنىم, ماعان انا سۇتىنەن, اتا-انا ءتار­بيەسىنەن دارىدى. ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە چەح ازاماتىنا تۇرمىسقا شىقتىم, چەحيا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى – مينيستر بولدىم. ون­داعى ماقساتىم – قازاق حالقىن, قازاق­ستان­دى الەمگە تانىتۋ, قازاق قىزىنىڭ دا قو­لى­نان جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارۋ كەلەتىنىن دالەلدەۋ بولدى. سول ماقساتىما جەتتىم دەپ ويلايمىن”. ال ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سالتانات بايقوشقاروۆا مەدي­تسينا سالاسىنا بايلانىستى ويىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى مەديتسينا سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارى­لىپ كەلەدى. بۇدان كەيىن ول ءوزى باسقاراتىن ينستيتۋتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇ­مىس­تارمەن تانىستىردى. “قازاقستاندا بە­دەۋ­لىك قاسىرەتىنە ۇشىراعان وتباسىلاردىڭ سانى 350 مىڭنان اسادى, – دەدى سالتانات بەردەنقىزى. – جاڭا بيوتەحنولوگيالاردى ەنگىزۋىمىزدىڭ ارقاسىندا ادام اعزاسىنان قوسا ۇرىقتاندىرعاننان دۇنيەگە كەلگەن بالا بيىل 14 جاسقا تولادى. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا وسى تاجىريبەنى قولدانۋ ارقى­لى دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ قاتارى 5 مىڭعا جۋىقتادى. ەلىمىزدە ادام ۇرپاعىن ءور­بىتۋ سالاسىن دامىتۋعا بارلىق مۇمكىن­دىكتەر بار. بۇعان بۇگىندە وسىنداي 8 ورتا­لىق­تىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانى دالەل بولادى”. سالتانات بايقوشقاروۆا مەديتسينا سالاسىن دامىتۋدا كەيبىر قيىندىقتاردىڭ بار ەكەندىگىن دە جاسىرمادى. نەگىزىنەن ول مەديتسينا سالاسىن, ونىڭ ىشىندە مەدي­تسينالىق ءبىلىم بەرۋدى رەفورمالاۋعا باي­لانىستى. سالتانات بەردەنقىزىنىڭ اي­تۋىنشا, ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەر جاڭا تەحنولوگيالارمەن كەڭىنەن جابدىق­تالۋدا. وكىنىشكە قاراي, مەديتسينا مامان­دارى ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك كەزەڭدەگى وقۋ قۇرالدارىن پايدالانادى. سونىڭ سالدارى­نان, اسىرەسە, ايەل دارىگەرلەر مەن ماماندار جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋدا قيىن­دىقتارعا كەزىگۋدە. ال ۆانكۋۆەر وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى ەلەنا حرۋستالەۆا بۇل كۇمىس مە­دال بۇكىل قازاقستاندىقتارعا ورتاق ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, ول سپورتقا بارىنشا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنا العىس ايتتى. كەزدەسۋدە, سونداي-اق بەلگىلى ايتىس اقى­نى اينۇر تۇرسىنباەۆا, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ازيا جانە افريكا ەلدەرى ينستيتۋتى دي­رەكتورىنىڭ ورىنباسارى جىبەك سىزدىقوۆا جانە “زەردە” ۇلتتىق ينفوكوممۋ­ني­كا­تسيالىق حولدينگى” اق باسقارما توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى ءازيزا شوجەەۆا ءسوز الىپ, ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ. ارنايمىن العىسىمدى تەك وزىڭە ەلورداداعى كونگرەسس-حولدا حالىقارالىق ايەلدەر كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىن ءوتتى. “ارنايمىن العىسىمدى تەك وزىڭە” اتتى مەرەكەلىك كونتسەرتتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى كەلىپ, تاماشالادى. ءابدىراحمان قىدىربەك. كونتسەرت الدىندا قىز-كەلىن­شەك­تەردى قۇتتىقتاعان استانا قا­لاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاس­ما­عانبەتوۆ: “بۇل مەيرام — ەڭ قاس­تەرلى سەزىمگە تولى مەيرام , ءبىز قاشاندا ايەل-انانى قادىرلەگەن ەلمىز. بۇگىنگى مەرەكەلەرىڭىز سىزدەرگە بار جاقسىلىعىن الىپ كەلسىن ”دەگەن يگى تىلەگىن بىلدىرە كەلە بارشا نازىك جاندىلارعا دەگەن العىسىن ءبىلدىردى . قىز-كەلىنشەكتەر مەن اق جاۋ­لىق­تى انالار الدىنا شىققان ەس­ترا­دانىڭ تانىمال ورىن­داۋ­شى­لا­رى: قر حالىق ءارتىسى ءالى­بەك دىنىشەۆ جانە لاكي كەس­وگ­لۋ, قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مەدەۋ ارىنباەۆ, “ياللا” ءانسامبىلىنىڭ جەتەكشىسى فا­رۋح زاكيروۆ, حالىقارالىق باي­قاۋ­لار­دىڭ لاۋرەاتى يگور بلاگو­دار­نىي جانە ازامات جىلتىركوزوۆ, “ Super Star” جوباسىنىڭ جەڭىمپازى الماس كىشكەنباەۆ ونەر كورسەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى نۇرجامال ۇسەنباەۆا قا­زاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ ەر بالالار حورىمەن, ال جاس ورىن­داۋشى كارينا كاري­مو­ۆا “تۇمار” بي انسامبلىمەن بىرگە انا ماحابباتى تۋرالى ءان شىر­قادى. كونتسەرت با­رى­سىندا اباي­دىڭ “ايتتىم سالەم, قا­لامقاسى” مەن “كوزىمنىڭ قارا­سى”, د.تۋح­مانوۆتىڭ “سيبونەي”, “كلا­ۆەلي­توس”, “ەتي گلازا نا پرو­تيۆ”, ا.زا­تسەپيننىڭ “يششۋ تەبيا”, ش.قالداياقوۆتىڭ “باقىت قۇ­شا­عىندا” جانە “انا تۋرالى جىر”, ق.ءشىل­­دەباەۆتىڭ “جان انا”, ا.با­بادجانياننىڭ جانە ر.روج­دەس­تۆەنسكيدىڭ “ماما” اتتى اندەرى شىرقالدى. كەش سوڭىندا ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ بارشا ايەل قاۋىمىنا قۇتتىقتاۋى رەتىندە ارنايى گۇل شوعى اكەلىندى. تالبەسىكتى تەربەتكەندەر باقىتى سماعۇل ەلۋباي, جازۋشى. بۇگىندەرى جابىقتان كوپ كۇت­تىرگەن كوكتەم سۇلۋ سىعالادى. ءسى­رە­سىپ جاتقان سالقىن دۇنيە بۋ­ساندى. كوكتەم سۇلۋدىڭ ءومىرپاز شۋاعى جامىراپ دالا كەزدى. ۇلى دالا ءيسىنىپ جاتىر. قار ەرىپ, توڭ ءجىبىپ جاتىر. ساي-سالانى قۋالاپ اققان سۋ جىرى. التى اي قىس قار استىندا تۇنشىققان تىرشىلىك كىر­پىك قاعىپ, دۇرك كوتەرىلگەلى جا­تىر. جەر بەتىنە ۇلى جاراتۋشى تارتقان تەڭدەسى جوق سىي — ءومىر مەرەكەسى دۋىلداپ سالتانات قۇرا باستادى. ايەل-انا مەرەكەسى وسى جەر-انا مەرەكەسىمەن قاتار كە­لىپتى. قوس مەرەكە. باستاۋىندا مەيى­رىم, شۋاق, جىلۋلىق, نازىك­تىك, سۇلۋلىق جاتقان تىرشىلىك اتاۋ­لىنىڭ قوس قاينارى. بۇگىن­دەرى جارىق دۇنيەگە قا­راساڭ كوز تويمايدى. جاراتۋشى شە­بەرلىگىندە ءمىن جوق. جومارت­تىعىندا دا شەك جوق. اسپانعا, قار­لى شىڭدارعا, جازيرا جازىق­قا قاراڭىز! تەك تاڭ قالاسىز. اقىل­عا سىيمايتىن ادەمىلىك. كوكتەمدە ارۋلار قوسا قۇلپى­را­دى. بىزگە ونى كورسىن دەپ كوز, ءسۇيسىن دەپ جۇرەك بەرىپتى. قۇداي شەبەر وسىنشا كول-كوسىر سۇلۋ­لىق­تى كوز الدىمىزعا ءۇيىپ-توككەن. وسىنىڭ ءبارى اللا نۇرىنىڭ جەر بەتىنە تۇسكەن تەك جۇزدەن ءبىر عانا نىعمەتى دەيدى. ءبىر-اق پايىز! سو­نىڭ ءوزى-اق جەر بەتىندەگى تىرشىلىك وتىن جاعۋعا جەتىپ جاتىر. سول ءبىر پايىز نۇر ارقاسىندا جەر بەتىندە ءومىر شەرۋى توقتاۋسىز, تولاسسىز سالدىرتىپ كەلەدى. سول شەرۋ ءساندى-سالتاناتتى بولسىن دەپ, اللا تاعالا حاۋا انامىزدى جاراتقاندا ونىڭ ديدارىنا نازىك نۇر سۇيكەپتى. سودان حاۋا انا سۇ­لۋلىعىنا ادام اتامىزدان باس­تاپ ادام نازارى سۇقتانۋمەن كە­لەدى. اقىن بىتكەن سول سۇلۋلىقتى جىرلاپ تاۋىسا الماي كەلەدى. سو­نىڭ ارقاسىندا جەر بەتىندە ءومىر ارقاۋى بولعان اتام­زاماننان تارتىلعان ماحاببات ءجىبى ۇزىلمەي كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا ۇزدىكسىز ۇرپاق جالعاسىپ كەلەدى. اللا تاعالا سۇلۋلىقتان باسقا تاعى دا ايەل جۇرەگىنە مول مەيىرىم قۇيىپتى. سونىڭ ارقاسىندا ايەل بالاسى جەر بەتىندەگى قاتىگەزدىك اتاۋلىنى مەيىر-شافعاتىمەن ەمدەۋمەن كەلەدى. ناتيجەسىندە ادام اتادا جوقتى حاۋا انا تولتىرىپ, حاۋا انادا جوقتى ادام اتا تولتىرىپ, جەر بەتىندە ۇلى ۇيلەسىم سالتانات قۇرىپ كەلەدى. الەم­دەگى ءار وتباسىنىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, شامىن جاققان دا سول ۇيلەسىم. نەگىزىندە يمان جاتقان ول ۇيلەسىم اۆتورى, ارينە, اللانىڭ ءوزى. سوندىقتان ول ۇيلەسىمدى بۇزباق بولعاندار قاتەلەسەدى. جاراتۋشىنىڭ كارىنە ۇشىرايدى. كۇنى كەشە قۇدايسىز قوعامنان شىقتىق. سونىڭ زار­دابىن ءالى تارتىپ كە­لە­مىز. يمانى كەمشىن اتا-انا تاربيەلەگەن ۇل-قىزدار دۇنيەگە نەكەسىز بالا اكەلىپ, ونى ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا دالاعا تاستاپ كەتىپ جاتىر. ون­داي ۇل مەن قىز ودان كەيىنگى ومىرىندە قالاي باقىتتى بولادى!؟ شۇكىرشىلىك, يماندى انالار ارقاسىندا قازاق سانى بۇگىندە ەلىمىزدە 10 ميلليوننان استى. ۇلتىمىز ەس جيىپ, يمانعا بەت بۇردى. ءوز بالاسىن عانا ەمەس, پاناسىز قالعان ەل بالاسىن دا باۋىرىنا باساتىن اياۋلى انالار كوبەيدى. ءبىر عانا الماتى وبلىسى تالعار اۋدا­نى­نىڭ وزىندە سونداي ەكى ۇلى انا بار. ال­لا­نىڭ نۇرى جاۋسىن ولارعا! سول ەكى ۇلى انانىڭ ءبىرى 110 جەتىم بالا اسىراپ وتىر. ەكىنشىسى 30 جەتىم بالا اسىراپ وتىر. ءاري­نە, بىرىنشىدەن اللانىڭ جاردەمى, ەكىن­شىدەن جەرگىلىكتى بيلىك جاردەمى. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان بۇل ۇيلەردەگى بالالار ءبىر اتا-انا بالاسىنداي نامازعا جىعىلادى, قازاق تىلىندە تاربيە الادى. ناعىز ەرتەڭگى قازاقستان پاتريوتتارى! مىنەكي, ونەگەنىڭ كوكەسى! بۇدان اسقان ساۋاپتى ءىس بار ما! بۇن­داي قادامعا وسىناۋ انالار قالتا بايلى­عى­نان باردى ما؟ جوق. جۇرەگىندەگى يمان بايلىعىنان باردى. ءسىز ولاردىڭ, 110, 30 بالا اسىراپ وتىرعان انالاردىڭ ديدارىن كوردىڭىز بە؟ كوپ بالادان قينالدىق دەپ كۇ­ڭىرەنىپ وتىرعان ولار جوق. كەرىسىنشە, با­قى­تىن ايتادى, سول بالالاردىڭ پانا تاۋىپ, جىلۋ تاۋىپ, انا مەيىرىمىن تاۋىپ, قۋانعانداعى وزدەرى باستان كەشكەن باقىتتى ايتادى. ولار وزدەرىن شىن مانىندەگى باقىتتى جاندار دەپ بىلەدى. ويتكەنى, ولار ادامعا قۋانىش سىيلاعاندا عانا ادام باقىتتى بولا الاتىنىن ۇققان جاندار. وسىناۋ ۇلى شىندىققا جەتكەن جاندار. وسى ورايدا تۇرىك ەلىنىڭ: “دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى جاندار — وزگەگە باقىت سىيلاي بىلگەن جاندار” دەگەن اتالى ءسوزى ەسكە ءتۇ­سەدى. وسى ورايدا اللا تاعالانىڭ انالارعا بەرگەن ءبىر تاعى ءبىر عاجايىپ قاسيەتى ەسكە تۇسەدى. ول – ايەل ادامنىڭ جاقىنى ءۇشىن قۇرباندىققا بارا بىلەتىن قاسيەتى. ايۋپ پايعامبار تەرىسى ءجيدىپ, جيىرما جىل توسەك تارتىپ جاتىپ قالعاندا ونىڭ جانىنان جاقىن-جۋىقتىڭ ءبارى قاشتى, تەك جالعىز جارى قالدى. جيىرما جىل بويى جارى ايۋپ­تى اۋىزىنا قولىمەن اس بەرىپ اسى­رادى. قارجىسى بىتكەن ساتتە ۇزىن شاشىن كەسىپ ساتىپ, پايعامبارعا ازىق-ت ۇلىك الدى. جيىرما جىل وتكەندە ايۋپ جازىلىپ, قالعان ومىرىندە ەرلى-زايىپتى ەكەۋىن اللا جارىلقادى, باق-بەرەكەگە كەنەلتتى. مىنەكي, وسىنداي قۇرباندىققا بارا ءبىلۋ ايەل ءجۇ­رەگىنە اللا قۇيعان ۇلى قاسيەت, ۇلى مەيى­رىم. سول ۇلى مەيىرىم ارقاسىندا ميلليون­دا­عان انالار جارى ءۇشىن, بالا ءۇشىن كۇننىڭ اتىسى, ءتۇننىڭ باتىسى دەمەي ۇيدە دە, تۇزدە دە بەل جازباي ەڭبەك ەتەدى. اتىن شى­عارايىن دەمەيدى. جاماعاتىما, بالالارىما بولسا ەكەن دەيدى. وسى ماقساتقا عۇمىرىن ارنايدى. ياعني, جاقىنىم ءۇشىن جانىم قۇربان دەپ ءومىر سۇرەدى. سولاردىڭ باقىتىن كورىپ باقىتتى بولادى. ونداي انالار شىن­نان دا باقىتتى. ولار ەگويزم, ينديۆي­دۋا­ليزم سياقتى عاسىر ىندەتتەرىنەن ادا. ولار وزگەگە مەيىرىم سىيلاۋ ارقىلى ءوز باقىتىن تابادى. بۇل ءبىزدىڭ جۇرەك تەرەڭىمىزگە جاراتقان يە جاسىرعان ۇلى جۇمباق. ول جۇمباق سىرىن وزىمشىلدەر ءومىر بويى اشا الماي وتەدى. ادامعا باقىت سىيلاعاندا عانا باقىتتىڭ ءدامى ءجاننات ءشارباتىنداي بولاتىنىن بىلمەي وتەدى, ونى تەك تاتقاندار بىلەدى. ولار يماندى جاندار. قازاق انا­لارىنىڭ دەنى سونداي. ولار ءوز باقىتىن جاس نارەستەنىڭ جۇپار يىسىنەن تابادى. ەر ادامنىڭ دەنى نارەستەدەن الىس جۇرەدى, دەمەك شىن باقىت ءدامىن بىلمەيدى. ال انا بولسا كۇنىنە نارەستەسىن ءجۇز يىسكەيدى. كۇنىنە ءجان­نات ءشارباتىن ءجۇز رەت تاتادى. ودان اسقان باقىت بار ما؟! ونىڭ قادىرىن تاتقان بىلەر. جاڭا تۋعان نارەستە ءيىسى! اللا نۇرىنىڭ ءيىسى. انا سودان تىنىمسىز تىنىس الادى. سودان جۇرەگى شاتتىققا تولادى. ءجۇزى نۇرلانادى. سودان جان دۇنيەسى ءلاززات تابادى. ءار بالا تاپقان سايىن نارەستەمەن قوسا كەلەتىن جاراتقان يەنىڭ وسى ءبىر عاجايىپ نىعمەتىنە بولە­نە­دى. ءسويتىپ, كوپ بالالى انا تاڭ اتقاننان كەش باتقانعا دەيىن ەسىك پەن بەسىك اراسىندا ۇلى انالىق ماحابباتقا شو­مىلادى. ياعني, باقىت قۇشاعىندا بولادى. ءۇزىلىسسىز بالا تاپقان ايەل اللا ريزىعىنىڭ ءۇزىلىسسىز قۇشاعىندا بولادى. ءوزى بالا تۋ جاسىنان وتكەندە ەسەيگەن بالالارىنان ءۇزىلىسسىز نەمەرە سۇيەدى, ءسويتىپ, ءول-ولگەنشە باقىت قۇشاعىندا بولادى. بۇدان وتكەن باقىت بار ما؟! بۇ جول – جاراتقان يە­نىڭ و باستان ايەل بول­مىسىنا جازعان جولى. بۇل — كەشەگى ءداستۇرلى قا­زاق ايەلىنىڭ جولى. سولاردىڭ ارقاسىندا مىڭ ولسەك تە ءبارىبىر مىڭ ءتىرىلىپپىز. بۇگىندە نە ىستەپ ءجۇرمىز؟ تىك­با­قايلانىپ الىپ, تاس كو­شە­نى تىق-تىق باسىپ, بالا تۋدان باسقا جول­دىڭ ءبارىن قۋىپ ءجۇرمىز. سول جولدار ايەل بول­مىسىنا جاز­عان الگى ءداستۇرلى انالىق جولدان اۋىت­قىتىپ الىستاتىپ, اكەتىپ بارا جاتقان جوق پا؟! سول جولداردىڭ ءبارى كو­شەنى تىق-تىق باسقان قا­زاق قىزدارىن باقىتقا باستاپ بارا جاتىر ما؟! كۇمانىمىز بار. ال, ەلى­مىزدەگى ەتەك-جەڭى شولاق دەموگرافيالىق احۋال بولسا بۇگىندە ۇلتتىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن ۇلتتىق مۇڭعا اينالدى. پايعامبارىمىز مۇ­حاممەد ع.س. “ۇيلەنىڭدەر, كوبەيىڭدەر, مەن ۇمبە­تىم­نىڭ كوپ بولعانىن قالايمىن” دەدى. دەمەك, ۇيلەنۋ, ءۇي بولۋ, كوبەيۋ – پايعامبار سۇننەتى. “ال, تۋدىق دەيىك شۇ­بىر­تىپ, ونى كىم اسىرايدى؟ اقشا قايدا؟” دەگەن تا­قىلداق, تىكباقاي سۇراق تاعى ەستىلەدى. زاڭدى سۇ­راق. ويلانساق ونىڭ دا شەشىمى بار. تەك سايا­سات­كەرلەرىمىز سابىلىپ ءىز­دەسە ەكەن دەيمىز. سونىڭ ءبىر جولى 5 بالا تاپقان انالاردى ايلىققا قويۋ, نە زەينەتكە شىعارۋ. نەگە زەينەتكە شىعار­ماس­قا؟ كەيدە اسكەر نە­مە­سە اسكەريلەندىرىلگەن سالادا جۇمىس ىستەيتىن جىگىتتەردىڭ 45-كە كەلمەي زەينەتكە شىعىپ جات­قا­نىن كورەمىز. كوپ بالا تاپ­قان انالاردى نەگە سول سالاعا تەڭەس­تىر­مەس­كە؟! كوپ بالالى ءۇي بول­ماسا كوك جاعالى اسكەر قايدان شىعادى؟ ءسوز جوق, وسىلايشا ءبىز, كوپ بالالى انالار ءۇشىن ارنايى ايلىق نەمەسە زەينەتاقى بەلگىلەۋ ارقىلى ادام سا­نى جونىنەن ەلباسى قويعان 20 ميلليوندىق مەجەنى ەرتەلەتە ەڭسەرگەن بولار ەدىك. 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى. ادەمى مەرەكە! حانىمدارعا, قىزدارعا قۇ­شاق-قۇشاق گۇل سىيلايىق! حانىمدار مەن قىزدارىمىزدىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا دەپ وسى كۇن ءبىز بەسىك تەربەتكەندەر تۋرالى ايت­تىق, تۇپتەپ كەلگەندە تاۋەلسىزدىك تاعدىرى بۇل. سوندىقتان بۇگىن... بەسىك تەربەتكەندەرگە تاعزىم! قۇرمەتتى ارۋلار! “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ساياسي كەڭەسى سىزدەردى كوكتەمنىڭ ەڭ شۋاقتى مەرەكەسى 8 ناۋرىز مەيرامىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايدى! سىزدەر ءبىر وتباسىن ەمەس, بۇكىل الەمدى ايالى الاقاندارىڭىزبەن تەربەتە الاتىن, ادامزات بالاسىنىڭ ارى, رۋحى, جىگەرىسىزدەر. تاۋەلسىز قازاقستانىمىزداعى بەيبىت تىرلىك پەن بىرلىكتىڭ, جارقىن بو­لا­شاققا دەگەن سەنىمنىڭ, ىزگىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ ۇيىتقىسى دا وزدەرىڭىز. ەل پرەزيدەنتى, “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ ءتور­اعا­سى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ىسكەر, تالانتتى, دارىندى جاندارعا بارىنشا قولداۋ تانىتىپ, ۇرپاق ساباقتاستىعى سانالاتىن انا مەن بالا ءما­سەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ ايرىقشا قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا سىزدەر وتباسىنىڭ, مەملەكەتتىڭ, وتانىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا ايانباي تەر توگىپ, ەلدىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, رۋحاني ومىرىندە تابىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەسىزدەر. سىزدەردى بۇگىنگە مەرەيلى مەرەكەلەرىڭىزبەن تاعى ءبىر مارتە قۇتتىقتاي وتىرىپ, دەندەرىڭىزگە ساۋلىق, شاڭىراقتارىڭىزعا شاتتىق, ىرىس-قۇت تىلەيمىز. ءار تاڭدارىڭىز ارايلاپ اتىپ, كۇندەرىڭىز نۇرعا تولسىن! سەزىم تولقىنى ەرتىسكە  قاراي اسىعادى ءۇلبى, الدەبىر سىردى جاسىرادى ءۇلبى, قادىم زاماننان... باعزى ۋاقىتتان ەرتىس-جىگىتكە عاشىق ءالى ءۇلبى. تەنتەك ەرتىسكە تەلمىرەدى ءۇلبى, تولقىن-ورامال بوپ جەلبىرەدى ءۇلبى, ەشكىم ەستىمەس تەرەڭىنە تۇنعان ءۇلبى جۇرەگىندەگى جەل بىلەدى مۇڭدى. بۇلتقا سىر شەرتىپ, تۇنجىرادى ءۇلبى, ىنتىعى جانىن ۇقپاي قىنجىلادى ءۇلبى, اساۋ جىگىت  ارىنى القىمىنا جەتپەي كۇن شىققاندا ك ۇلىپ, ءتۇن جىلادى ءۇلبى. ۇنسىزدىككە شومىپ, ۇلبىرەگەن كەزىن, باعىپ تۇرار ءتىلسىز شىن جۇدەگەن سەزىم. ەرتىس جايلى سىردى ايتىپ قايتەم تەككە, تولقىپ اققان ەلتىپ, ءۇلبى دەگەن - ءوزىم... جانات اسكەربەكقىزى. مايدانگەر اجە ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعاندا نەبارى 18 جاستا عانا ەدى كۇمىسجان بايجان. جاماندىق اتاۋلى ادامعا قاسىرەت پەن قايعى اكەلەدى. قۇداي ەلىمىزدى وسىندايدان ساقتاسىن. ال, “سو­عىس” دەگەن سۋىق سوزدە نە ءبىر الاپات جات­قا­نىن باسىنان وتكەر­گەن بۇگىنگى اعا بۋىن ار­داگەرلەر عانا بىلە­دى. وق پەن وتتىڭ ور­تا­سىنان قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا  تا­تاتىن ءدام-تۇزى بارلار عانا ءتىرى قالىپ, بۇگىندە ارامىزدا ءجۇر. اي ەمەس, كۇن سا­ناپ قاتارى سيرەگەندەر ارا­سىنداعى التىناي اپانىڭ ءومىر دەرەگى كوڭىل تەرەزەمىزگە ساۋلە ءتۇسىرىپ,  پىكىرلەسسەم دەگەن نيەتى­مە جول اشتى. توقسانعا تاياعان كەيۋانا ءومىردىڭ كەرمەك ءدامىن ەرتە تاتىپتى. ءيا, شارانانىڭ ماڭدايىنا اكە-شەشە مەيىرىمى مەن سۇيىسپەنشىلىگىن كورۋ باقىتى جازىلماپتى. جىلدىڭ ءتورت مەز­گىلىندە تەمىرجولدىڭ توڭىن ءجىبى­تىپ,  قولىنان قايلاسى مەن كۇرەگى تۇسپەگەن اكەسى ومىردەن ەرتە وتسە,  اناسى دا باقيلىق بولىپ, ءبىر شا­ڭىراقتا وڭى مەن سولىن تا­نى­ماعان بەيكۇنا ءسابي تاعدىرى تالقىعا تۇسەدى. قورعانسىز قىز ماتايداعى جاقىندارىن پانا­لايدى. مەكتەپتىڭ جەتىنشى سىنى­بىن بىتىرگەن جاستىڭ كورگەن قيىن­دىعى ونىڭ جىگەرىن جانىپ, ەڭبەككە بەل شەشىپ كىرىسۋىنە جول سىلتەيدى. شويىن جولدىڭ بويىن­دا تۇرىپ, وسى كاسىپتىڭ بار ءتۇيت­كىلىن كورىپ ەسەيگەندىكتەن تاڭ­داۋى وسى سالاعا اۋادى. ءۇمىتىن وسى­لاي ناقتىلاعان قىز ادام بو­لامىن دەگەن ساناداعى ساۋلەسىنە قول سوزىپ, ستانسا باستىعىنىڭ الدىنا يمەنە بارعانى بۇگىنگىدەي ەسىندە. ماتايداعى تەمىرجول – اۋىل­دىڭ كۇرە تامىرىنداي تۇرعىن­داردىڭ كۇنكورىس كوزى بولعان­دىقتان, جۇمىس كۇشى قاجەتتىگى انىق. جاس قىز ساياسي ءبولىمنىڭ ىرىك­تەۋىنەن وتكەننەن سوڭ پا­رو­ۆوزعا وت جاعۋشى بولىپ جۇمىسقا الىنادى. قارا جۇمىستى قايىس­پاي كوتەرىپ, توسەلگەن التىناي كوچەگار بولا ءجۇرىپ, پاروۆوز ما­شيناسىن مەڭگەرۋگە دەن قويادى. باسشىلار قاعىلەز, ىلدىم-جىلدىم قيمىلدايتىن ونى جاۋاپتى كوندۋكتورلىق جۇمىسقا دا باۋليدى. تاجىريبەسىن بىلىممەن تولىقتىرۋعا دەن قويعان ول اياگوزدەگى بەكەت كەزەكشىسىنىڭ وقۋ­ىن دا ءتامامدايدى. ءومىر­دەگى تۇرمىستىق قيىندىق پەن كەدەر­گى­لەردى جەڭگەن التىناي الدا بۇدان دا  ۇلكەن الا­­پاتتىڭ كۇتىپ تۇر­عا­نىن سەزىنب­ەيدى. “جاس­تىق­تىڭ اسەرىنەن ءوز قولىم ءوز اۋ­زى­ما جەتەدى-اۋ دەپ ءجۇر­گەندە سۇراپىل سوعىسقا دايىن­دالىپ­پىن. مايداندا ۇيرەنگەنىم مەن وقى­عانىمنىڭ پايداسى ءتيدى. ءويت­كەنى, اسكەري پاروۆوزدىڭ ءىر­كىلىسسىز جۇرۋىنە مەن دە ءوز ۇلە­سىمدى قوستىم”, دەيدى ول وتكەنىنە باعا بەرىپ. نەمىستەردىڭ بەيبىت ەلگە كە­نەت­تەن سوعىس اشۋى تالاي وتبا­سىنىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇ­سىرىپ, بالانى جەتىم, ايەلدى جەسىر ەتىپ, قايعى-مۇڭ اكەلگەنى انىق. قاندى قىرعىن جالعاسقان 1942 جىلعى قاڭتاردا جاس قىز سوعىس كەڭەسىنىڭ بۇيرىعىمەن №34 پاروۆوز كولونناسى قۇرامىندا ستالينگراد باعىتىنداعى ۇرىسقا اتتانادى. ستالينگراد قالاسىن قال­پىنا كەلتىرۋگە قازاقستاننان اتتانعاندار قاتارىندا بولعان 18 جاستاعى تالدىرماش التىناي بۇگىندە جاۋىنگەرلەردىڭ قالا ءۇشىن باستارىن ولىمگە تىككەن ساتتەرىن كوزىنە جاس الماي ايتا المايدى. وتان دەگەن ىستىق سە­زىم­نىڭ جاۋىنگەرلەرگە كۇش بەرگەنىن دە ۇمىتپايدى. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا تەمىرجولشىلاردىڭ جەڭىسكە قوسقان ەڭبەكتەرى وراسان بولسا, جەتىسۋلىق قازاق قىزى التىناي ەسبولاتوۆا دا قولىنا اۆتومات ۇستاپ, رەزەرۆتەگى پويىزدىڭ ىر­عاقتان اۋىتقىماي, مايدانعا قارۋ-جاراق, ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كە­شەك­تىڭ ۇزدىكسىز جەتكىزىلۋىن قام­تاماسىز ەتكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. جاسى كەلگەنىمەن ءوت­كەندى جادىندا جاتتاعان جاننىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋدىڭ ءوزى عانيبەت. ءومىردىڭ نەبىر قيىن وتكەلىن كور­گەنىن ونىڭ اڭگىمەلەرىنەن ايقىن ۇعاسىز. سىن ساعاتتاردا بري­گا­داداعى ءار جاۋىنگەردى الماستىرا الاتىن التىنايعا كەرەك كەزىندە ەشالون باستىعىنىڭ جۇمىسى دا سەنىپ تاپسىرىلىپتى. ستالين­گراد­تاعى شايقاس ونىڭ ماڭگى ەسىن­دە. ول كەزدى ەسىنە السا, اردا­گەر تولقي تۇسەدى. اپايدىڭ سول قولىنداعى جازۋلار سول سۇراپىل سوعىستىڭ بەلگىسىندەي. – ستالينگراد قالاسىنداعى جاۋمەن شايقاستىڭ شەگىنە جەتكەن تۇسى. ولىكتەر توبە بولىپ ءۇيىلىپ, بىرەۋدىڭ با­سى, بىرەۋدىڭ اياعى, ەندى بىرەۋدىڭ كەۋدەسى جاتادى... سونداي جاع­دايدا بەلگىسىز قالمايىن دەپ قو­لى­ما قازاقشا “التى­ناي” ورىسشا “انيا” دەپ جازىپ الدىم. كىم بىلەدى, سونداي كۇن تۋعاندا تىم بول­ماسا نىسپىمدى بىلۋگە مۇمكىندىك تۋسىن دەگەنىم بولار. ويتكەنى, ءومىر مەن ءولىم كۇندە قاتار ءجۇردى عوي. قىناداي قىرىلعان ادام. ونى كورگەندە ۇرەي­ىڭ ۇشادى. بۇل پا­روۆوز قوزعالىسىنا كەدەرگى كەلتىرگەندىك­تەن التىناي ەڭبەك ەتكەن بريگاداعا جول­دى اشۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. جۇرەك­تەرى شايلىققان ءورىم­دەي جاستارعا لەنينگرادتىق تە­مىرجول شەبەرى الەك­سەي ءدورونيننىڭ “بالالارىم, ءولى دەنەدەن قورىقپاڭدار, ءتىرى جاۋ­دان ساقتانىڭدار” دەگەنى عانا ەسىندە. بۇل كورىنىسكە دە ەتى ءولىپ, داعدىلانادى. – 1942 جىلى اقپان ايىندا تۇتقىنعا تۇسكەن نەمىس ارمياسىن, ونىڭ فەلدمارشالى پاۋلەستى جانە ونىڭ اسكەرىن ماسكەۋگە دەيىن ەشالونمەن الىپ جۇردىك. 1942-1943 جىلعا دەيىن 4-ۋكراين مايدانىندا قىرىم باعىتىمەن دنەپردى ازات ەتۋ ءۇشىن جاۋىن­گەرلەردى وق-دارىمەن, قارۋ-جاراق­پەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردىق. كەيىننەن اسكەري مىندەتتى بە­لورۋس مايدانى ارقىلى ليتۆا, لاتۆيا, پولشانى ازات ەتۋ با­عىتىندا جالعاستىرۋعا تۋرا كەلدى دەگەن مايدانگەر جەڭىستى فرانك­فۋردتەگى ماينە قالاسىندا قارسى العانىن دا ماقتانىشپەن ەسكە ءتۇسىردى. جەڭىسكە قول جەتكىزگەنشە ەكى جارىم جىل قاندى قىرعىننىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن التىناي حاركوۆ قالاسىنىڭ تۇبىندەگى شايقاستىڭ اۋىرلىعىن ۇمىتا المايدى. وسى باعىتتا شەگىنگەن نەمىستەر ارتىنا قوپارعىش زاتتار كومىپ, كوپ قيىندىق تۋعىزعان. ساپەرلەر ىزدەپ تاۋىپ, كوزىن جويعانشا, جاۋ كۇش جيناپ, قارسىلىق ۇيىمداستىرىپ وتى­رادى. باس شتابتىڭ بۇيرىعىمەن ولارعا دنەپردىڭ سول جاعالاۋىنا ءوتۋ جۇكتەلىپ, كورەيكا ارالىنا كوپىر سالۋ ارعى جاعاعا شىعۋ قا­جەتتىگى مىندەتتەلەدى. ەگەر كەشىك­سەك, ونداعى جاۋىنگەرلەر قاۋىپتى جاعدايدا قالاتىنى انىق. جۇ­مىس كۇندىز-ءتۇنى تولاسسىز ءجۇر­گىزىلىپ, كوپىر قۇرىلىسى قىسقا مەرزىمدە اياقتالدى. وسى جەڭىس­تەگى ەڭبەگى ءۇشىن التىناي ەس­بولاتوۆا بولعان بريگادا “ستا­ليندىك شاقىرۋدىڭ ەكپىندىسى” بەلگىسىمەن ماراپاتتالىپ, ۇي­قى­سىز كۇن مەن ءتۇننىڭ وتەۋىن كورەدى. – جاۋىنگەرلەردى جەڭىسكە جىگەرلەندىرىپ, ازىق-ت ۇلىك, قارۋ-جاراق جەتكىزۋمەن بىرگە, كەرى قايت­قاندا وتانىن ساتقان وپا­سىزداردى دا تاسۋعا تۋرا كەلدى, دەيدى. ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىستەن كەيىن كەڭەس اسكەرى قورعانىستان شابۋىلعا كوشىپ, گيتلەردىڭ جوسپارى كۇل-تالقان بولىپ, كەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. ەشالون دۇشپاننىڭ سو­ڭىنا تۇسكەن كەڭەس اسكەرلەرىمەن بىرگە جىلجىپ, استراحان ما­ڭىن­داعى اەرودرومداردى, دون­داعى روستوۆتى, ءىىى بەلارۋس ماي­دانى ارقىلى باسقا دا قالالاردى جاۋدان تازارتىپ, ۇلى جەڭىسكە ۇلەسىن قوسادى. جاستاي جەتىم قالىپ, 18-گە تول­ماستان تولارساقتان قان كەش­كەن قازاق قىزى 1946 جىلى ما­تايعا ومىراۋىن وردەن, مەدال­دارعا تولتىرىپ ورالادى. باتىر قىزدىڭ ەرلىگىن اۋىلداستارى جو­عارى باعالاپ, ستانسا باسشىلى­عىنا قايتادان كوندۋكتورلىقتى ۇسىنادى. سودان بەرگى كەزەڭدە بەيبىت ەلدەگى شويىن جولداعى جۇمىستىڭ ۇزدىكسىز جالعاسۋىنا ادال قىزمەت ەتىپ, دانابەكپەن شاڭىراق كوتەرەدى. باقىتتى وتباسىندا جىبەك, سۇلتانعازى, سۇل­تانبەك, زامزاگۇل ءتارىزدى ءبۇل­دىرشىندەر ءوسىپ, بۇگىندە ولاردان تاراعان نەمەرەلەر اجە باقىتىن تولىقتىرا تۇسكەن. قاراپايىم قازاق قىزىنىڭ ەڭبەگىنىڭ بەلگىسىندەي وڭىرىندە ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى, “ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن”, “گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن”, “ۋكراينانى ازات ەتكەنى ءۇشىن”, “1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن”, “ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مە­دالدارى جارقىرايدى. قازىرگى كەزدە تالدىقورعان قالاسىنداعى قاراتال ىقشام اۋدانىنداعى ارداگەرلەرگە ارنال­عان ۇيدە وزگە دە مايدانداس­تارىمەن ءبىر شاڭىراق استىندا عۇمىر كەشكەن كەيۋانا كۇن سايىن ولارمەن كەزدەسىپ, وتكەن كۇندەردەن ەستەلىك ايتىپ, شاح­مات, دويبى ويناپ, ءجيى باس قوسا­دى. سوعىس ارداگەرلەرى ءجانادىل ساحاريەۆ, يمانبەردى داندىباەۆ, جاعىپار كارىباەۆ جانە باس­قالار باس قوسىپ, ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن كەزدەرىن ءجيى ەسكە الاتىنىن دا مايدانگەر ءسوز اراسىندا ايتىپ قالدى. توردەگى مەملەكەت باس­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتىنە قاراعان سايىن وزدەرىنە جاسالعان قام­قورلىققا العىسىن دا جاسىر­مايدى. – بۇگىنگى جاستار باقىتتى. ويتكەنى, ولار ەگەمەن ەلدىڭ ۇر­پاعى. انالىق تىلەگىم, ەندى سوعىس بولماسىن, اسپانىمىزدا كوگىل­دىر تۋىمىز بەن ءانۇرانىمىز بيىكتەي بەرسىن دەپ تىلەيمىن, دەيدى مايدانگەر انا. الماتى وبلىسى. قارىنداستىڭ سيپاڭدار ماڭدايىنان ءبىر باسىلىپ, ىلەزدە, ءبىر تۇتىگىپ, اعا وتىر كورسەتىپ ءتۇرپى قىلىق. قايمىعا ما, قايتەدى... قارىنداستىڭ قاباعىندا كەلەدى مۇڭ تۇتىلىپ. قىزىعىنسىز قىز-سىندى ولقى ءۇي ءانى, ونىڭ ورنىن كىم قالاي تولتىرادى؟ اعا وتىر ايبارىن ايعا بىلەپ, قارىنداستىڭ ەرىنى تومپيادى... كىم بولجاعان كۇنىڭنىڭ كەلتە ەمەسىن, تەڭەلمەستى تىرلىكتە ­ جەر تەڭەسىن. ەركەلەيتىن كەزى عوي ەلىگىڭنىڭ, ەركەلەسىن از عانا... ەركەلەسىن. قىزىن سىيلار قىرداعى ەل, نەتكەن ۇعىم! وزگەلەردىڭ الدىندا وكتەم ءۇنىڭ, وڭمەنىنەن وتكىر ءسوز بارادى ءوتىپ, وسكەنى مە باقشاڭدا تەككە گ ۇلىڭ؟ “قىزى قوناق” ­ قازاقتىڭ ىرىمىندا, ءبىرى اندا, سوندىقتان, ءبىرى مۇندا. قوس ءومىرى, اعاسى, جاتقان جوق پا ­­­– قىز بىتكەننىڭ قوس ءورىم بۇرىمىندا!؟ ساياسىنا جەتەلەپ سان عايىر ءان, سارى ورامال سىيلايدى قانداي ۇلان؟ سان تاراۋلى تىرلىكتە سۇرىنبەسىن سيپاي قويشى ودان دا ماڭدايىنان! جاننا عالام. ايالى الاقان تاستاندى بالالاردى باۋىرىنا باسقان جاس وتباسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جان جادىراتادى ايقىن نەسىپباي. جۇرەگىنەن مەيى­رىمدىلىك شۋاعى توگىلگەن جاندار ارامىزدا از ەمەس. ءبىرىن بىلەسىڭ, ءبىرىن ءبىل­مەيسىڭ. ءبىزدىڭ كەيىپكە­رى­مىز دە بىلايشا جۇرت كو­زىنە ونشالىقتى تۇسە بەر­­مەيدى. ۇياڭ, ارتىق ءسوز­گە جوق كەلىنشەك. كە­لىنشەك بولعاندا جۇزىنە قاراساڭ, وقۋ ورىندارى شاكىر­تى­نەن ايىرعىسىز. ال وسى مولدىرەگەن جان بەس بالانىڭ اناسى دەگەنگە سەنەر-سەنبەستەي. ءبىز دە باستاپقىدا تا­ڭىرقاپ قالىپ, شاعىن پاتەردە ونى قاۋ­ما­لاعان وسكىندەردى كورگەندە بارىپ كوز سۇيسىندىرگەمىز. يىق تىرەستىرە, ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ورەندەردىڭ ۇلكەنى سەگىزدە, كىشىسى ۇشتە. انالىق ايالى الاقان, ىستىق پەيىلدىڭ ارقاسىندا ءبۇلدىر­شىندەردىڭ كوڭىلى شات, قاي-قايسىسى دا اسا ءسۇي­كىمدى. كوپ بالالى ءۇي ادەتتە ۋ-شۋ, ابىر-سابىر ەمەس پە. مۇن­دا باسقاشا ءتارتىپ. 1-ءشى جانە 2-ءشى سى­نىپ­تاعى قوس كاتيا سا­باق دايىنداپ وت­ىر­سا, 5 جاستاعى كسە­نيا مەن يليا, 3 جاس­تاعى داشانىڭ ىڭ-شىڭسىز سۋرەت سالعان, قۋىرشاق جاساندىرعان, ۇشاق قۇراستىرعان ويىن قىزىقتارى بولەك. بەسەۋى ءۇيىرىلىپ, ايمالاعان شاڭىراق ۇيىتقىسى ۆلادلەنا ناي نەبارى 29 جاستا ەكەن. ونىمەن سويلەسە كەلە ءبىر سىر اشىلدى. جەتكىنشەكتەردىڭ ۇشەۋى ءوز كىندىگىنەن وربىگەندەر بولسا, ەكەۋىن اسىراپ العانىن بىلدىك. 7 جانە 5 جاسار كاتيا, كسەنيا شپرۋتتاردىڭ ورتالارىنا قوسىلعانىنا كوپ بولا قويماپتى. وسى ۋاقىتتا ۆلادلەناعا تۋعان انالارىنداي باۋىر باسىپ كەتكەندەرى وعان جاڭا باۋىرلارىمەن تالاسا-تارماسا ۇمتىلۋلارىنان, ەركەلەي قۇشاعىنا تالپىنۋلارىنان اڭعارىلدى. بۇعان دەيىنگى ءۇش بالاعا قوسا بوتەن ەكى قىز­دى تاربيەلەۋگە بەل بۋعان جاس وتباسىنىڭ بۇل شەشىمى اۋەلدە تامىر-تانىستارى, كورشى-كولاڭ­دارىن تاڭىرقاتقان. قازىر ءسۇيسىنىس باسىم. قا­را­عاندىنىڭ مايقۇدىق اتالاتىن ايماعىنىڭ شەتكى جاعىنداعى ۇيدە تۇراتىن ولاردىڭ پاتەرىن ىزدەستىرە, جولاي جولىققانداردان سۇراۋ سالىپ كەلگەنىمىزدە ريزالىق جىلى لەبىزدەر ءجيى ەستىلدى. شاڭىراق تىرەگى ۆلاديمير ناي مەتالل كونسترۋكتسيالارى زاۋىتىنىڭ جۇمىسشىسى. ال ۆلادلەنا بالالارعا باس-كوز. قالاداعى بالالار ۇيلەرى ءىس-قىزمەتىنە بەلسەنە ارالاساتىن ول “ماحاببات” قوعامدىق ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى مىندەتتى دە ۇمىتپايدى. قولى قالت ەتكەندە نيەتتەستەرىمەن بىرگە ءاردايىم وزدەرىن كۇتىپ وتىراتىن جانى جارالى ورەندەر جانىنان تابىلىپ, كوڭىلدەرىن جادىراتىپ جۇرەدى. مىنە, باۋىرىنا باسقان كاتيا, كسەنيا شپرۋتتارمەن سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە كەزدەسكەن بولاتىن. اكە-شەشەسى تاستاپ كەتىپ, قامقورلىقتان ايرىلعان اپالى-ءسىڭلىلى كىشكەنە قىزدار تاعدىرى كەزىندە ءوزى دە اكە مەيىرىمىن كورە الماعان ونى بەيجاي قالدىرا الماپتى. – اقىرى ناقتى توقتامعا كەلىپ, كەۋدەمدى مازالاعان ويدى كۇيەۋىممەن اقىلداسقانىمدا, ول بىردەن قولدادى. قارسىلىق بىلدىرە مە دەپ قاي­مى­عىپ ءجۇرۋشى ەدىم, سونداعى قۋانىشىم جول­داسىما قۇرمەتىمدى ارتتىرا ءتۇستى. ويلا­رى­مىزدىڭ ءبىر جەردەن شىعۋى نىق شەشىمگە بەل بۋدىردى. كسە­نيا مەن كاتيانى زاڭدى جولمەن باۋىرعا باستىق. ەكەۋى كامەلەتتىك جاسقا جەتكەنشە ءبىزدىڭ ءتار­بيە­مىزدە بولادى. بىلتىر 1-شى سىنىپ ەسىگىن اشقان كا­تيانىڭ وقۋ ۇلگىرىمى جاقسى. جاقىندا كسە­نيا­نىڭ 5 جاسقا تولعانىن اتاپ وتتىك. ونى اجەلەرى قۇتتىقتاپ, كاتيا, يليا, داشالار تاقپاق وق­ىپ, ولەڭ ايتىپ, بي بيلەپ باسقوسۋدى جاراستىردى. وتباسى بەرەكەسى بالا كوڭىلىنە ۇمىتىل­ماس­تاي بولىپ قالار تاربيە ۇلگىسى دەسەك, ءبىز سونى ساقتاۋعا تىرىسامىز. ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرباندىعى كەز كەلگەن قيىندىقتى جەڭدىرەدى. بالالاردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرت­پالىقتى سەزدىرمەي ءوسىرىپ, ەلىمىزدىڭ ۇمىتىنە لايىق ازا­ماتتار بولىپ قالىپتاستىرۋ باستى ارمان-ماق­ساتىمىز, – دەيدى ۆلادلەنا ۆيكتوروۆنا. بالالار جەتىلىپ كەلەدى. وسى ورايدا جەتى جان سيىسقان ءۇيدىڭ تارلىعى ەلەنبەي قالمادى. بار بولعانى 44 شارشى مەترلىك پاتەر اينالىپ جۇرگىسىز بولعانىمەن, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەش رەنىشى جوق. “كوڭىل سىيسا ءبارى سىيادىعا” سايعان وتباسى يەلەرى بۇل تۋرالى ەشتەڭە ايتپاسا دا اتالعان جايدى اينالىپ وتە المادىق. ايتپاقشى, ۆلادلەنانىڭ تاستاندى بالا­لار­عا باۋىرمالدىعىنىڭ ءبىر سەبەپ-سىرىن ما­مان­دى­عىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ول جوعارى ءبىلىمدى پەداگوگ. سونىڭ ارقاسىندا سانالى ءتار­بيە بەرۋدىڭ, ونەگەلى قىلىقتارعا باۋلۋدىڭ قىر-سىرلارىنا قانىق. بىراق بىلە تۇسسەم دەگەن وي ءاردايىم كوكەيىندە. بۇل رەتتە مىناداي ۇسىنىس-پىكىرىن ىرىكپەي ورتاعا سالىپ وتكەن ول قالادا اكە-شەشەلەرى تاستاپ كەتكەن بالالارعا قام­قور­شى بولۋشىلاردىڭ قوعامدىق ۇيىمى قۇرىل­عانىن ءجون كورەدى. سول ارقىلى تاعدىرى قيىن بالالارعا شاپاعات نۇرىن شاشقان وتباسىلار ماسەلەسىن بىرلەسىپ شەشۋگە, تاجىريبە الماسۋعا, ىزگىلىكتى ءىستى وربىتۋگە مۇمكىندىك كەڭەيۋىن قالاي­دى. وسىنداي ۇيىمنىڭ قۇ­رى­لۋىنا ءوزى مۇرىندىق تانىتۋعا تالپىنىسى بار. ۆلادلەنا مەن ۆلاديمير ناي, مىنە, ءبىر-ءبىرىن جۇرەكپەن ءتۇسىنىپ, اينالاسىنا جاقسىلىق ءساۋ­لەسىن توگۋدى مۇرات ەتكەن جاندار. مىنا ومىردە وعان جول كوپ. سونىڭ ەڭ ءبىر ىزگى ءتۇرىن قالاعان جاس وتباسىنىڭ وزگە بالالاردى ءوز بالالارىنداي كورىپ, ماپەلەپ ءوسىرىپ وتىرۋى تۋىسقاندىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىز ەلدىگىنىڭ جارقىن ءبىر مىسالى. قاراعاندى.