پرەزيدەنت مۇراعاتى: تاريح پەن تاعلىم

الداعى 5 ناۋرىز كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى ەرەكشە قۇندى قۇجاتتاردىڭ بىرەگەي كورمەسىن اشۋعا ازىرلەنۋدە. ۇجىم ءۇشىن ەرتەڭ دە ايرىقشا ءماندى كۇن. ولار شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ەلباسى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەت-ماسەلەلەردى ءسوز ەتەتىن “دوڭگەلەك ۇستەل” وتكىزبەكشى. وسىعان وراي ءبىز كورمە ماتەريالدارىمەن الدىن الا تانىسىپ, ودان سوڭ مۇراعات ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ۆلاديمير شەپەلمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – قۇرمەتتى ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, ءوزىڭىز بىلەسىز, وسىدان ەكى اي عانا بۇرىن 90 جىلدىعىن تويلاعان “ەگە­مەن قازاقستاننىڭ” وقىرماندارى گازەت بەت­تەرىندە پرەزيدەنت مۇراعاتىنىڭ جۇمىسىمەن جانە ءارتۇرلى تاريحي تاقىرىپتار بويىنشا ءوزىڭىز جاريالاعان ماقالالاردا كەلتىرىلگەن جەكەلەگەن قۇجاتتارمەن تانىسۋعا بۇدان بۇرىن تالاي رەت مۇمكىندىك العان بولاتىن. ول ءۇشىن سىزگە راحمەتىمىزدى ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنت مۇراعاتىنىڭ باسقا مۇراعاتتاردان ايىرماشىلىعى نەدە ەكەنىن بىلگىمىز كەلەر ەدى. ەستۋىمىزشە, مۇنداي مۇراعاتتار الەمدە سونشالىقتى كوپ تە ەمەس كورىنەدى. – ءيا, پرەزيدەنت مۇراعاتى شىن مانىسىندە دە بىرەگەي. مارتەبەسى جاعىنان دا جانە مۇندا ساقتا­لىپ وتىرعان قۇجاتتار ورايىندا دا. ارينە, مى­سالى, اقش-تاعى سياقتى, باسقا ەلدەر پرەزيدەنت­تەرىنىڭ ارحيۆتەرى بار. بىراق ولار كوبىنە-كوپ جەكە ادامداردىكى بولىپ كەلەدى جانە قايىر-جاردەم ەسەبىنەن ۇستالادى. ءارى ولارعا قالىڭ كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە دە بەرمەيدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى اۋەل باستان مەملەكەتتىك مارتەبە يەلەندى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ “ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇ­را­عاتتار تۋرالى” زاڭعا سايكەس جۇمىس ىستەۋىن قام­تاماسىز ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا مۇراعات قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ, ونىڭ اكىمشىلىگىنىڭ جانە مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىنىشتى ءھام ەسەپ بەرۋگە مىندەتتى باسقا دا مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ قىزمەتىن اقپاراتتىق-مۇراعاتتىق قام­تاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى نەگىزگى مىندەتتەردى ورىن­دايتىن, تەحنيكالىق تۇرعىدان جاقسى جاراقتانعان زاماناۋي كەشەن بولىپ تابىلادى. بىراق زاڭدى نەگىزدەگى قوعامدىق پايدالانۋ ءۇشىن اشىق قۇجاتتار ناق ءبىر كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ قۇجات­تارى سياقتى قولجەتىمدى ەكەنىن ايتپاقپىن. بۇعان مىسال ءۇشىن كەيبىر ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى كەلتىرەيىن. 2009 جىلى مۇراعاتتىڭ وقۋ زالىندا 350 زەرتتەۋشى عىلىمي ىزدەنىستەرمەن اينالىستى, سونىڭ ىشىندە تورتەۋى اقش, فرانتسيا, گەرمانيا جانە يتاليادان ەدى. ءبىر ايتارلىعى, مۇراعاتتا قازىر 734369 ءىس مەم­لەكەتتىك ساقتاۋدا تۇر. بۇل دەگەنىڭىز – 150 ميلليون پاراقتان استام قۇندى قازىنا. – قازىر مۇراعات “قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى مۇراعاتىنىڭ ەرەكشە قۇندى قۇجاتتارى” اتتى تاريحي-قۇجاتتىق كورمە ازىرلەۋ ۇستىندە ەكەن. كوپشىلىك قاۋىم نازارىنا شىن مانىندەگى بىرەگەي قۇجاتتار تارتىلماق. سول جايىندا ايتىڭىزشى. – مۇنداي كورمەنى ءبىز ءبىرىنشى رەت ۇيىم­داستىرىپ وتىرمىز. مۇراعات بىرقاتار جىلداردان بەرى تاريحي داۋىرلەردىڭ اقيقات ءمانىن, ەرەكشەلىك سيپاتىن ايعاقتايتىن ءارى سول سەبەپتەن دە ەرەكشە قۇندىلار ساناتىنا جاتاتىن نەعۇرلىم جارقىن اقپاراتتىق قۇجاتتاردى اشۋمەن كەلەدى. كوكپ-نىڭ بۇرىنعى مۇراعاتتىق قورىن قۇپياسىزداندىرۋ ناتيجەسىندە زەرتتەۋشىلەردىڭ, سونداي-اق وتاندىق تاريحقا قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاي ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارعا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى تۋدى. كورمەگە 1917 – 2000 جىلدار ارالىعىنداعى بارلىعى 166 قۇجات قويىلماق, بۇلاردىڭ كوپشىلىگى العاش رەت كورسەتىلمەكشى. مىسالى, ەرتەرەكتەگى قۇجاتتاردىڭ بىرەۋى, مىنە, قۇرىلتاي جينالىسىنا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا سايلاۋ جونىندەگى نۇسقاۋ­شى­لار كۋرسىن بىتىرگەنى تۋرالى الي-بەي دجانگيل­دين­گە (كەيىننەن دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميس­سارى, قىرعىز ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى) جۇمىسشى جانە شارۋا دەپۋ­تات­تارى كەڭەسىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كو­ميتەتى بەرگەن كۋالىك. كۋالىكتە 1917 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگى (ەسكى كۇنتىزبە بويىنشا) تاڭبالانعان, ياعني قازان توڭكەرىسىنەن ءبىر اي بۇرىن. ول كەزدە ءا.جانگەلدين پەتروگراد كەڭەسىنىڭ تورعاي وبلى­سىندا كەڭەستەر قۇرۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋشى-نۇسقاۋشىسى بولاتىن. ايتقانداي, 2009 جىلى مۇراعات ءالىبي جانگەلديننىڭ 125 جىلدىعىنا وراي “توتەنشە كوميسسار” اتتى قۇجاتتار جيناعىن شى­عاردى. جيناقتى كوپتەگەن قىزعىلىقتى قۇجاتتار مەن سيرەك فوتوسۋرەتتەر تارتىمدى ەتە تۇسكەن. وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرەمىن. بۇدان باسقا ەكى قۇجاتقا كەلەيىك. ولار – ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ.لەنين ءوزى قول قويعان, 1919 جىلعى 24 شىلدەدە س.مەڭدەشەۆتى قىرعىز ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى ماندات جانە قازاقستان كپ(ب) ورتالىق كوميتەتى بيۋرو وتىرىسىنىڭ س.مەڭ­دە­شەۆ­تى حالىق جاۋى رەتىندە جۇمىستان الىپ, پار­تيا­دان شىعارۋ تۋرالى 1937 جىلعى 1 قازانداعى №17 حاتتاماسىنان كوشىرمە. ول ءبىراز جىل كيرتسيك توراعاسى بولعان ەدى. تاعدىردىڭ قۇبىلۋى مىناداي قاسىرەتكە سوقتىردى. كورمەدە قازاق كسر مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋ­لارىنا جەتەلەيتىن باسقا دا بىرەگەي قۇجاتتار بار­شى­لىق. بۇل, ەڭ الدىمەن, ركفسر قۇرامىندا قىر­عىز (قازاق) اۆتونوميالىق كسر-ءىن قۇرۋ تۋ­رالى 1920 جىلعى 26 تامىزداعى بۇكىلوداقتىق ور­تالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ركفسر حالىق كوميس­سارلارى كەڭەسىنىڭ دەكرەتى. بۇل قۇجاتتا رەسپۋب­ليكانىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق شەكارالارى, وبلىس­تاردىڭ قۇرامى رەسمي تۇردە ايقىندالعان, باسقارۋ ورگاندارى, قارجى جانە تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى بەلگىلەنگەن. ۆ.لەنيننىڭ 3-ءشى كومينتەرننىڭ 2-ءشى كونگرەسىندە سويلەيتىن ءسوزىنىڭ تەزيستەرىنە 1920 جىلدىڭ مامىر, ماۋسىمىندا ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, يۋما­گۋلوۆ, ا.ۆاليدوۆ دايىنداعان قوسىمشالار اي­رىقشا نازار اۋدارارلىق. لەنينگە جازعان حات­تا­رىن­دا ولار: ء“بىز ۇلتتىق جانە وتارشىلدىق ماسە­لەلەرى جونىندەگى ءسىزدىڭ تەزيستەرىڭىزدىڭ 11-ءشى, 12-ءشى تارماقتارىن وزگەرتىپ, 13-ءشى تارماقتى قوستىق” دەپ تىكەسىنەن اتاپ كورسەتەدى. بۇل قوسىمشالاردا ولار پروبلەما حاقىنداعى ءوز پايىمدارىن بايانداپ, ونى شىعىستا شەشۋدىڭ ساياساتى مەن ءتاسىلىنىڭ قيىن­دىعىنا ءھام ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋداردى. ۇلتشىلدىقپەن, كەيىنىرەك تروتسكيشىلدىكپەن, سولشىل جانە وڭشىل اۋىتقۋشىلىقتارمەن كۇرەس سول كەزەڭنىڭ بارلىق دەرلىك قۇجاتتارىنىڭ وزەگىنە تارتىلعان. مىنەكي, 1922 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا ورتالىق كوميتەت حاتشىسى ي.ستالين قول قويعان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى كوممۋنيستەرىنە پارتيانىڭ ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى 10-شى سەزى تۋرالى ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ تسيركۋليارلىق حاتى. وندا, اتاپ ايتقاندا: “قىرعىزيا پارتيا ۇيىمدارى ۇلت­تىق ساياسات نەگىزدەرىن جەتە مەڭگەرمەگەن جانە ونى پراكتيكادا بۇرمالايدى. وتارشىلدار تاراپىنان دا, ۇلتشىلدىق كوڭىل كۇيدەگى ەلەمەنتتەردىڭ كۇشى كەم ەمەس توبى تاراپىنان دا كۇرەس جالعاسۋدا” – دەپ كورسەتتى. ودان ءارى وسى جانە باسقا باعالار تو­تاليتارلىق ءتارتىپتىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنىنە نەگىز ەتىلىپ الىندى. 1923 جىلدىڭ اقپانىندا-اق گپۋ-ءدىڭ شىعىس بولىمىنە, يا.پەتەرسكە الاش-وردانىڭ جاي-كۇيى مەن قىزمەتى تۋرالى قكسر بويىنشا گپۋ بايانحاتى ءتۇستى. وسى ارادا پرەزي­دەنت مۇراعاتى “الاش” قوزعالىسىنىڭ تاريحى بوي­ىن­شا 5 تومدىق قۇجاتتار جيناقتارىن شىعارعانىن ايتقانىمىز ءلازىم. – ەرەكشە قۇپيا اقپاراتتى باۋىرىنا باسقان, بىلايشا ايتقاندا, “ەرەكشە پاپكالارداعى” قۇجاتتار كورمەدەن ورىن الا ما؟ جالپى, وسى “ەرەكشە پاپكا” دەگەنىمىز نە؟ – ءيا, ولار مىندەتتى تۇردە كورمەگە قويىلادى. ۇكىمەت كوميسسياسى “ەرەكشە پاپكالارداعى” كوپتەگەن قۇجاتتاردى قۇپيالىلىق قاماۋىنان بوساتىپ, قازىردە قۇجاتتار جيناقتارىن دايىنداۋ بارىسىندا عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋدە. كەيبىر ادامدار “ەرەكشە پاپكالاردى” تەمىردەن نەمەسە باسقا قاتتى ماتەريالداردان جاسالعان, قۇ­پيا بەلگىلى ق ۇلىپتارمەن قورعالعان, قاعازدار ساق­تالاتىن الدەبىر قوبدي-قوراپ دەپ ويلايتىن شىعار. مۇلدەم دە ولاي ەمەس. ولار قاتىرعى قاعاز مۇقا­بالى ىستەرگە تىگىلگەن. راس, ولارعا تەك قۇپيالىلىعى اسا جوعارى دارەجەدەگى قۇجاتتارمەن تانىسۋعا ارنايى رۇقساتى بار ساناۋلى باسشى ادامدار عانا جىبەرىلىپ, بۇل ىستەر بروندالعان سيگناليزاتسيالى سەيفتەردە ساقتالدى. مىنا ءبىر قۇجات قىسقا ءارى قاراپايىم بول­عانىمەن, شىن مانىندە مازمۇنى جانتۇرشىگەرلىك. بۇل قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى بيۋرو­سىنىڭ 1937 جىلعى 19 قاراشاداعى “انتيسوۆەتتىك ەلەمەنتتەر تۋرالى”, بيۋرو مۇشەلەرى قول قويعان (ساۋالداما جولىمەن) شەشىمى. وندا ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ 17 قاراشاداعى شەشىمى نەگىزىندە بارلىق 8 وبلىس بويىنشا جازالاناتىن انتيسوۆەتتىك ەلەمەنتتەر سانىن قوسىمشا كوبەيتۋ كەرەكتىگى ايتىلادى. ماشىڭكەدە باسىلعان ساندار 1-ءشى (كونتسلاگەرگە قاماۋ) جانە 2-ءشى (الىسقا جەر اۋدارۋ) ساناتتار بويىنشا ءبىرشاما ازايتۋ جاعىنا قاراي قارىنداشپەن تۇزەتىلگەن. بىراق, سوعان قاراماستان, 750 ادام “رەزەرۆ” باعانىندا تۇر. بىرقاتار قۇجاتتار ف.گولوششەكين جاريالاعان, قاسىرەتتى زارداپتارعا سوقتىرعان “كىشى قازانعا” بايلانىستى زورلاپ ۇجىمداستىرۋ مەن اشارشىلىق تاريحىن, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتاردىڭ قازاقستانعا دەپورتاتسيالانۋىن پاش ەتەدى. وتە ءبىر ماڭىزدى ءبولىم – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا “ەرەكشە پاپكالارعا” تۇزىلگەن بۇرىنعى قاتاڭ قۇپيا قۇجاتتار. ولاردىڭ ءبىر بولىگى ۇلى جەڭىستىڭ الداعى 65 جىلدىعىنا ارنالعان كورمەدە تانىستىرىلادى. سولاردىڭ ىشىندە اعا سەرجانت م.كالاشنيكوۆتىڭ ءوزىنىڭ پيستولەت-پۋلەمەت ويلاپ تاپقاندىعى تۋرالى 1942 جىلعى 25 مامىرداعى حاتىن, قازاقستان كپ (ب) ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى اسكەري ونەر­تا­بىستار جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا ءماجى­لى­سىنىڭ م.كالاشنيكوۆ قۇراستىرعان پيستولەت-پۋ­لەمەت تۋرالى 1942 جىلعى 26 ماۋسىمداعى حاتتاما­سىن, قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى مەن حالكوم­كەڭەسىنىڭ اۆتوماتتىڭ 5 تاجىريبەلىك ۇلگىسىن جاساۋ تۋرالى 17 تامىزداعى قاۋلىسىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. قارۋ-جاراق تاريحى بويىنشا باسقا دا قۇجات بار. بۇل 1943 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جازىلعان قا­زاق كسر حالكومكەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.زاگوۆەلەۆتىڭ ۆكپ(ب) وك حاتشىسى گ.مالەنكوۆ پەن كسرو حالكومكەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ل.بەرياعا قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى جانىنداعى بۋمەن جۇرەتىن “كۆ” ءتيپتى تانك جاساۋ جونىندەگى ەرەكشە كونسترۋكتورلىق توبىنىڭ جۇمىسى تۋرالى حاتى. حاتتان بەلگىلى بولعانىنداي, قىزىل ارميانىڭ برونەتانك باسقارماسى تانك جاساۋعا كىرىسۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. قورعانىس زاۋىتتارىندا وق-ءدارى جاساۋ جايىنداعى تاپسىرمالارعا بايلانىستى قۇجاتتار دا از ەمەس. بۇرىنعى قۇپيا قۇجاتتارمەن قاتار, كورمەگە قۇپيا ەمەس سيپاتتاعى ءارتۇرلى پارتيالىق قاۋلى-قا­رارلار, حاتتار, ۇندەۋلەر, ت.ب. دايىندالۋدا. مى­سالى, پانفيلوۆ اتىنداعى 8-ءشى گۆارديالىق دي­ۆيزيا جاۋىنگەرلەرى ميتينگىسىنىڭ قارارى, ماقا­لالاردىڭ قولجازبالارى: “ۇمىتىلماس كۇندەر” – كسرو حالىق ءارتىسى ك.بايسەيىتوۆانىڭ مايدانعا ساپارى جايلى, “قازاقستان ايەلدەرى” – سوۆين­فورمبيۋرودان بەرىلگەن, شەتەل باسپاسوزىنە ارنال­عان گ.ءشارىپوۆانىڭ ماقالاسى, قازاقستان كوم­سومولى وك حاتشىسى ۆ.ياكۋپوۆتىڭ مايدانداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.عابدۋللينگە حاتى, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى پارتيا ۇيى­مىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنىڭ ق.ءسات­باەۆتىڭ قازاقستان كپ(ب)-نا كانديداتتىققا كىرۋى تۋرالى 1942 جىلعى 2 ساۋىردەگى حاتتاماسى, قولباسشى ك.روكوسسوۆسكيدىڭ قازاقستان كپ(ب) وك ءبىرىنشى حاتشىسى ن.سكۆورتسوۆ پەن قازاق كسر حالكومكەڭەس توراعاسى ن.وڭداسىنوۆقا نەمىس اسكەرلەرىنىڭ ستالينگراد تۇبىندە تالقاندالۋى تۋ­رالى حاتى. سونداي-اق كادرلار ەسەبى جونىندەگى جەكە پاراقشالار, س.مۇقانوۆتىڭ, ك.پاۋستوۆسكيدىڭ, م.زوششەنكونىڭ سوعىس كەزەڭىندە ءوز قولدارىمەن جازىلعان ءومىرباياندارى بار. – ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, مەن قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋ, تىڭ يگەرۋ ورايىنداعى بىرقاتار قىزعىلىقتى قۇجاتتاردى كورىپ تۇرمىن. سولاردىڭ ىشىنەن بولە-جارا اتايتىندارىڭىز قايسىسى؟ – يندۋستريالاندىرۋ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار قاتپارلارىنىڭ قالىڭدىعى سونشا, ودان كورمەگە ارناپ نەعۇرلىم جارقىن قۇجاتتاردى تاڭ­داپ الۋ دا وڭايعا سوققان جوق. سوعان قاراماستان, يندۋستريالاندىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭى تۇركىستان-ءسىبىر تەمىر جولىنىڭ قۇرىلىسى (1928-1932 ج.ج.) جونىندەگى قۇجاتتار, قوڭىرات مىس كەن ورنىنىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ پارتياسى (1931 ج.) مەن ريددەر قورعاسىن زاۋىتى (1939 ج.) ماماندارى مەن جۇمىس­شىلارىنىڭ سيرەك فوتوسۋرەتتەرى, گەولوگ ق.ءسات­باەۆتىڭ كسرو اۋىر ونەركاسىپ حالىق كوميسسارى ل.كاگانوۆيچكە, قازاقستان كپ(ب) وك حاتشىسى ل.ميرزويانعا جەزقازعان كەنىشىنىڭ نەگىزىندە (1938 ج.) جاڭا مىس قورىتۋ كومبيناتىن سالۋ جونىندەگى بايانحاتى ارقىلى كورىنىس تاپقان. تەكەلى قورعاسىن-مىرىش رۋدنيگىنىڭ, الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى جاڭا تسەحىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى دە وسىندا. تىڭ يگەرۋ جايىنا كەلەر بولساق, ن.حرۋششەۆتىڭ, ل.برەجنەۆتىڭ, د.قوناەۆتىڭ, م.شولوحوۆتىڭ تىڭ كەڭشارلارىنا بارعان كەزدەگى قىزىقتى فوتوسۋرەت­تەرى مىنەكي. العاشقى تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ ەرلىگى مەن تاباندىلىعى جايلى سىر شەرتەتىن قۇجاتتار كوپ-اق. 60-شى جىلداردىڭ باسىنداعى ەرەكشە قۇندى قۇجاتتار ىشىندە 1961-1968 جىلدار ارالىعىندا كگب-نىڭ قۇپيا باقىلاۋىمەن ەكىباستۇز قالاسىندا رەسمي ەمەس قۋعىندا جۇرگەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى گ.م.مالەنكوۆتى كوكپ قاتارىنان شىعارۋ تۋرالى پاۆلودار وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورتالىق كوميتەتكە حابارلاماسىن اتاپ وتپەكپىن. جالپى, كسرو مەن كوكپ قۇلاعانعا دەيىنگى بۇكىل سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ دە ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ تۇرعان وتە تارتىمدى, قاتپارى قالىڭ تاريح. – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭى, ونداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ءرولى اسا قىزعىلىقتى ءارى ماڭىزدى ەكەنى كۇمانسىز. كورمە اياسىندا وسى تۇرعىدا نە نارسەلەر ۇسىنىلعان؟ – الداعى كورمەدە بىرقاتار قۇجاتتار نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قىزمەتىن پاش ەتەدى. ونىڭ 1962 جىلعى 27 اقپانداعى – سول كەزدەگى قا­راعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتى دومنا پەشى كورىك­شى­سى­نىڭ قازاقستان لكجو ح سەزىندە ءبىرىنشى قازاقستاندىق شويىن, كوكس جانە سينتەتيكالىق كاۋ­شىك شىعارىلۋى جايىنداعى, تەمىرتاۋ قالالىق كومسومول كوميتەتى ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ 13-ءشى قالالىق پارتيا كونفەرەنتسياسىندا (1971 ج.), قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ 3-ءشى سەزىندە (1990 ج.) باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك ۇلگىسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا, كوكپ وك پلەنۋمىندا (1991 ج.) سىرت­قى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالدى باعامداي كەلە, ەلدى داعدارىستان الىپ شىعۋ جونىندەگى شۇعىل شارالاردى جەدەل قابىلداۋعا شاقىرعان, قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا (1991 جىلعى تامىز) دەموكراتيالىق كۇشتەردى قورعاعان, جاڭا وداقتىق شارتتى قولداعان, الەمدىك ەكونوميكاعا كىرىگۋ جانە ءبىزدىڭ قوعامدى جاڭارتۋ باعىتىن ويلاستىرىپ جاساۋ تۋرالى سويلەگەن سوزدەرىنىڭ ماتىندەرى قويىلادى. ونىڭ تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىز­مەتتەگى قازاق كسر-ءىنىڭ ءىس-قيمىل ەركىندىگى تۋرالى كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆكە 1990 جىل­عى 15 مامىردا جولداعان حاتى نازار اۋدارارلىق. اتاپ ايتقاندا, ن.نازارباەۆ: “قازاق كسر-ءىنىڭ پرەزيدەنتى قۇقىعىن پايدالانا وتىرىپ, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1989 جىلعى 7 ناۋرىزداعى №203 “سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى مەملەكەت­تىك رەتتەستىرۋ شارالارى تۋرالى” قاۋلىسىنا نارازىلىق ءبىلدىرۋدى قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل پروب­لەمالاردى مەن تالاي رەت كوتەرگەن بولاتىن­مىن, بىراق ولار ءتيىستى شەشىمىن تاپقان جوق”, – دەپ جازدى. ول 1991 جىلدىڭ 31 مامىرىندا كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆ قاتىسقان الماتىداعى رەسپۋبليكا اكتيۆىنىڭ جينالىسىندا بۇدان دا باتىلىراق سويلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: ء“ىس ءجۇ­زىندە ءبىز ۇنەمى ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ كەلەشەگى جوق, ءوز بەدەلىنەن اقىر-تاقىر ايرىلعان اكىم­شىل­دىك-امىرشىلدىك جۇيەسىن ءجانتاسىلىم ەتكىزبەي ساۋىق­تىرۋعا ارەكەتتەنىپ كەلدىك. بۇل ماسەلەدەگى ءبىزدىڭ تۇعىرىمىز ايقىن: باسقا رەسپۋبليكالار سياقتى, قازاقستان دا اقىل-كەڭەسكە, اسىرەسە ءوز ءىس-ارە­كەتتەرىنىڭ ماقۇلدانۋىنا نەمەسە ماقۇلدانباۋىنا مۇقتاج ەمەس”, دەپ اتاپ كورسەتتى. كورمە ەكسپوزيتسياسىنا سەمەي يادرولىق پولي­گونى بويىنشا بەس قۇجات كىردى. ەڭ الدىمەن, وقي­عالاردىڭ مەرزىمدىك رەتىمەن العاندا, قازاقستان كپ وك حاتشىسى ن.نازارباەۆتىڭ 1990 جىلعى 20 ماۋ­سىمداعى سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋ سى­نا­عىن تولىق توقتاتۋ جانە ونى حالىق شارۋاشىلىعى مۇددەلەرىنە ساي قايتادان باعدارلاۋ تۋرالى كسرو جوعارعى كەڭەسىنە, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنە, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە حاتىن اتاپ ايتار ەدىم. ودان سوڭ رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆوارالىق كوميس­سيانىڭ پوليگون توڭىرەگىندەگى جاعداي تۋرالى 1990 جىلعى 12 قىركۇيەكتەگى قورىتىندىسى جانە كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى راديولوگيا ديس­پانسەرىنىڭ باس دارىگەرى ب.گۋسەۆتىڭ يادرولىق پوليگون ماڭىنداعى رادياتسيالىق-گيگيەنالىق جاعداي جانە جەر بەتىندەگى ءھام اۋەدەگى يادرولىق جارىلىستار كەزىندەگى (1949-1965 جج.) يونداۋشى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراعان ادامدار دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى حابارلاماسى تۇر. توپتامانى ەلباسىنىڭ 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنداعى №409 “سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى” جارلىعى تۇيىندەيدى. تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك الۋ كە­زەڭى شىن مانىسىندە تاريحتىڭ دەرەكتى جادىگەرلە­رى­نە, قاستەرلى ەسكەرتكىشتەرىنە اينالعان 29 قۇجات­پەن ورنەكتەلگەن. بۇلار – قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جوعارعى كەڭەس سەسسياسىنداعى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى قابىلداۋ تۋرالى تاريحي ءسوزى, 1995 جىلعى اتا زاڭىمىز جانە 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت انتى. كورمەدە سىزدەر تۇپنۇسقاداعى 10 كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭمەن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزۋ تۋرالى, ۇكىمەت تۋرالى, قازاقستان حا­لىقتارى (حالقى) اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى, پار­لامەنت تۋرالى جارلىقتارىمەن تانىسا الاسىزدار. 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت ن.نا­زارباەۆ, پرەمەر-مينيستر ن.بالعىمباەۆ, پار­لامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ءو.بايگەلدي, پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى م.وسپانوۆ قول قوي­عان قازاقستان حالقىنا ۇندەۋدە بىلاي دەپ ايتىل­عان: “بۇگىن ءبىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بيلىگىنىڭ جوعارعى ورگاندارى, 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوق­سا­نىنان باستاپ اقمولا مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى بو­لىپ تابىلاتىنىن سالتاناتتى تۇردە كۋالان­دىرامىز. بۇگىننەن باستاپ جانە ماڭگى-باقي وسى ارادا, ۇلان-بايتاق ەلدىڭ كىندىگىندە حالىق تاعدىرىن ايقىندايتىن شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى”. بارشاڭىزعا بەلگىلى, 1998 جىلعى 6 مامىرداعى №3941 پرەزيدەنت جارلىعىمەن اقمولا قالاسىنىڭ اتاۋى استانا دەپ وزگەرتىلدى. بۇل جارلىق تا كورمەدەن ورىن الماق. كورمەگە سونداي-اق اقش پرەزيدەنتى د.بۋشتىڭ (1991 ج. 27 جەلتوقسان) جانە ۇلىبريتانيا پرە­مەر-ءمينيسترى د.مەيدجوردىڭ (1991 ج. 31 جەل­توقسان) قازاقستاندى تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ تانۋ تۋرالى رەسمي جولداۋلارى جادىگەر رەتىندە قويىل­عان. ءوزىنىڭ جولداۋ-حاتىندا د.مەيدجور: “مەن ءسىزدىڭ ساياساتىڭىزدى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارىڭىزدى ءبىزدىڭ نىق قولدايتىنىمىزعا ءسىزدى سەندىرەمىن”, دەپ اتاپ كورسەتتى. – مۇراعاتتا جەكە ادامداردىڭ دا ايتارلىقتاي قورى بار دەپ ەستىپ ەدىك. – ءيا, ءبىز 1998 جىلدان بەرى مەملەكەت قايرات­كەر­لەرىنىڭ جەكە قورلارىنىڭ قۇجاتتارىن مۇراعات اينالىمىنا قوسۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. قازىرگە دەيىن وسىنداي 79 قور ساقتاۋعا قابىلداندى. كولەمى جونىنەن پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى م.وسپانوۆتىڭ قورى وتە اۋقىمدى. كورمەگە قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋ ناتيجەلەرى تۋرالى مالىمدەمە جوباسىمەن قوسا, ونىڭ سويلەگەن ءسوزىنىڭ ءماتىنى, بىرقاتار فوتو­سۋرەتتەر قويىلماقشى. مازمۇنى جاعىنان ءا.ءالىمجانوۆتىڭ دا جەكە قورىنىڭ قۇندىلىعى ەشبىر كەم ەمەس. وندا راسۋل عامزاتوۆپەن, اتاقتى پاكستاندىق اقىن فايز احماد فايزبەن, ا.ۆوزنەسەنسكيمەن, يۋ.ەل-سيبايمەن جانە باسقالارمەن تۇسكەن سيرەك تە قىزعىلىقتى فوتوسۋرەتتەر بار. قوردا كسرو جوعارعى كەڭەسى رەس­پۋبليكالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءا.ءالىم­جا­نوۆتىڭ قولتاڭباسى قالعان, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى جاريا ەتىلگەن كسرو جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكالار كەڭەسى دەكلارا­تسياسىنىڭ ءبىر داناسى, سونداي-اق 1991 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سوڭعى وتىرىسىندا ءا.ءالىمجانوۆتىڭ سويلەگەن ءسوزى ءماتىنىنىڭ قولجازباسى ساقتالعان. ال, م.ەسەناليەۆتىڭ قورىندا ودان 1974 جىلى “جازۋشى” باسپاسىندا “از ي يا” كىتابىن باسىپ شىعارۋ ماسەلەسىن تەزدەتۋدى وتىنگەن و.سۇلەي­مەنوۆ حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسى, 1982 جىلدىڭ قاراشاسىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 37-ءشى سەسسياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ءوزى ءسوز سويلەيتىن كۇنگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىس زالىنداعى م.ەسەناليەۆتىڭ فوتوسۋرەتى نازار اۋدارارلىق. البەتتە, بۇل ايتقاندار پرەزيدەنت مۇراعاتىندا ساقتالعان ەرەكشە قۇندى قۇجاتتاردىڭ از عانا بولىگى. “تەڭىز ءدامى تامشىدان بىلىنەدى” دەسەك, پرەزيدەنت مۇراعاتى ۇسىنار تاريح پەن تاعىلىم ۇشان-تەڭىز. تەك “ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى” زاڭعا سايكەس, بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستان بويىنشا 1991-1992 جىلدار اشىق ەكەندىگىن عانا اتاپ وتپەكپىن. زەرتتەۋشىلەردىڭ, تاريح اۋەسقويلارىنىڭ قالىڭ قاۋىمى ءۇشىن نەعۇرلىم كەيىنگى جىلدار الداعى ۋاقىتتا زاڭناماعا سايكەس بىرتىندەپ اشىلا بەرمەك. – مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن كوپتەن-كوپ راحمەت. اۆتورى: اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.