قازاقستان ­– رۋمىنيانىڭ ءىرى ينۆەستورى

كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىلارى قا­زاق­ستان مەن رۋمىنيانىڭ ەكىجاقتى قا­تىناستارى ۇيلەسىمدى سيپاتتا دامىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتەردىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان قۇقىقتىق-كە­لى­سىمدىك بازا قۇرىلىپ جاتىر. ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ىن­تى­ماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كو­ميسسيا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. پارلا­مەنت­ارالىق بايلانىستار دا ورنىعىپ كەلەدى. رۋمىنيا باسشىلىعى قازاقستان­نىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق سالالارداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىك­تە­رىن جوعارى باعالايدى, سونداي-اق رۋ­مىنيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدى ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ارىپتەسى دەپ بىلەدى. رەسمي بۋحارەست قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن جانە بيىلعى جىلى ەقىۇ ءسامميتىن اس­تانادا وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن قول­دايدى. بۇگىندە قازاقستان مەن رۋمىنيا ارا­سىندا قانداي دا ءبىر ماسەلەدە ساياسي كەلىس­پەۋشىلىك جوق. بۇل ­مەملەكەت باسشىلارى­نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرىندە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتىڭ ارقاسى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە ەكى ەلدىڭ ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋماني­تار­لىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىعى ويدا­عى­داي دامىپ كەلەدى. قازاقستان مەن رۋ­مىنيا قاتىناستارى سونداي-اق بۇۇ, ەقىۇ, تاعى باسقا حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا دا ۇيلەسىمدىلىك تاۋىپ وتىر. رەسمي بۋحارەست قازاقستاندى ەرەكشە ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەس دەپ بىلەدى. بۇل تۋرالى رۋمىنيا پرەزيدەنتى ترايان باسەسكۋ 2008 جىلى ءوز ەلىندە تىركەلگەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋسپەن كەز­دەسۋىندە ارنايى توقتالىپ وتكەن بولاتىن. رۋمىنيا باسشىسى, سونىمەن قاتار, وتكەن جىلى ەۋروپا وداعىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان حالىقارالىق جوبالاردى ايقىنداۋدا قازاقستانمەن قاتىناستى نىعايتۋ اسا قاجەت جانە ماڭىزدى ەكەنىن اتاعان ەدى. قازاقستان مەن رۋمىنيانىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2007 جىلعى قاراشادا رۋمىنياعا جاساعان مەم­لەكەتتىك ساپارى تىڭ سەرپىن بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ بۇل ساپا­رى قازاقستان سىرتقى ساياساتىنداعى با­سىمدىقتاردىڭ ءبىرى ­– ەۋروپا وداعىمەن قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ ماقساتىن كوزدەگەنىمەن ەرەكشەلەندى. پرەزيدەنتتەردىڭ وڭاشا كەزدەسۋىنەن سوڭ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋى­مەن كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوز جال­عاس­تى. وندا ماڭىزدى تاقىرىپ بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق ارەناداعى ىنتى­ماق­تاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى. پرەزيدەنتتەردىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ەكى ەلدىڭ دە جاھاندىق جانە وڭىرلىك ساياساتتاعى وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى كوزقاراستارى ۇقساس. اۋعانستان مەن يراكتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ, حالىقارالىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ ماسە­لەلەرىندە دە ۇستانىمدارى بىردەي. قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, رۋمىنيا قازاق­ستاننىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋرو­پاداعى جەتەكشى ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. ەكى مەملەكەت اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى 878 ميلليون اقش دوللارى­نان استى. بۇگىندە قازاقستاندا رۋمىنيا­نىڭ قاتىسۋىمەن 35 بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ال رۋمىنيادا 11 رۋمىن­دىق-قازاقستاندىق كاسىپورىن تىركەلگەن. ولار نەگىزىنەن قۇرىلىس, ەلەكترتەحنيكا­سى, التىن ءوندىرۋ ونەركاسىبى, مەدي­تسينالىق ءدارى-دارمەك ءوندىرۋ سالالارىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, تاعى باسقا سالالارداعى ىنتىماق­تاستى­عىنىڭ پەرسپەكتيۆاسى ايتارلىقتاي ەكەن­دىگىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە قازاقستان مەن رۋمىنيانىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى ورنىقتى دامىپ كەلەدى. ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىن­دا ەنەرگەتيكا, ماشينە جاساۋ, مەتاللۋر­گيا, كولىك جانە لوگيستيكا, جەڭىل ونەر­كا­سىپ سالالارى نەگىزگى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇگىندە رۋمى­نيانىڭ ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ويتكەنى, 2007 جىلدىڭ قا­راشاسىندا “قازمۇنايگاز” كومپانيا­سى­نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى “قازمۇناي­گاز” ساۋدا ءۇيى” اق رۋمىنيانىڭ “روم­پەترول” مۇناي-گاز كومپانياسىنىڭ 75 پايىز اكتسياسىن, ال 2009 جىلدىڭ ءشىل­دەسىندە قالعان 25 پايىز اكتسياسىن ساتىپ الدى. “قازمۇنايگاز” كومپانياسىنىڭ تولىق يەلىگىنە وتكەن “رومپەترولدىڭ” ەۋرو­پانىڭ التى ەلىندە 900 اۆتومايقۇيۋ ستانساسى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاندىق نەگىزگى ينۆەستيتسيا “پەتروميديا” مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭ­عىر­تۋعا جانە اۆتومايقۇيۋ ستانسالارىن دامىتۋعا باعىتتالعان. بۇدان بولەك 2008 جىلى كونستانتسا پورتىندا جىلدىق قۋاتى 90-165 مىڭ توننانى قۇرايتىن تەڭىز تەرمينالىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جالپى, قازاقستان رۋمىنيادا بۇدان باسقا دا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى جەردە اتاپ وتەيىك, قازاقستاننىڭ جوعارىدا اتالعان “رومپەترول” كومپانياسىن ساتىپ الۋى ەۋروپا وداعى ەلدەرى اۋماعىنداعى العاشقى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوباسى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 3,5 ميلليارد دوللاردى قۇرا­دى. وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رۋمىنياعا مۇناي جەتكىزۋشى جەتەكشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. ويتكەنى, قازاقستان بۇل ەلدىڭ مۇنايعا قاجەتتىلىگىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدىڭ قو­رىتىندىسىندا قازاقستان مەن رۋمى­نيا­نىڭ ىنتىماقتاستىعىن ءارى قاراي تەرەڭ­دەتۋگە باعىتتالعان بەس قۇجاتقا ­– قازاق­ستان ۇكىمەتى مەن رۋمىنيا ۇكىمەتى ارا­سىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە, قازاقستان ۇكىمەتى مەن رۋمىنيا ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستي­تسيا­نى ءوزارا قورعاۋ جانە كوتەرمەلەۋ تۋ­رالى كەلىسىمگە, قازاقستان ادىلەت مي­نيستر­لىگى مەن رۋمىنيا ادىلەت جانە ازا­ماتتىق بوستاندىقتار مينيسترلىگى ارا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە, قازاقستان ۇكىمەتى مەن رۋمىنيا ۇكىمەتى اراسىنداعى تۋريزم سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە جانە قازاقستان ستاتيستيكا اگەنتتىگى مەن رۋمىنيا ۇلتتىق ستاتيستيكا ينستيتۋتى اراسىنداعى ستاتيس­تيكا سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەمو­ران­دۋمعا قول قويىلدى. قۇجاتتارعا قول قويۋ راسىمىنەن كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ پەن رۋمىنيا پرەزيدەنتى ترايان باسەسكۋ قازاقستاندىق جانە رۋمىندىق باق وكىلدەرىنە ارناپ ءباسپاسوز ءماسلي­حاتىن وتكىزىپ, جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى. قازاقستان مەن رۋمىنيا مەملەكەتتەرى ارا­سىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇلكەن تاريحى بار, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل كەزدەسۋگە ءبىز زور ءمان بەرەمىز. ساياسي تۇرعىدان العاندا ەكىجاقتى قارىم-قاتى­ناستاردىڭ دامۋىنا قاجەتتى بارلىق جاع­دايلار بار دەپ ەسەپتەيمىز. رۋمىنيا پرەزيدەنتى ترايان باسەسكۋدىڭ بۇل ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇدان سوڭ ەلباسى قازاقستان مەن رۋمىنيانىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناس­تارىنا توقتالدى. مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ اتاپ وتكەنىندەي, رۋمىنيا قازاق­ستان­نىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا­د­اعى جەتەكشى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تا­بىلادى. ال بۇگىنگى قول قويىلعان قۇ­جاتتار ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاس­تى­عىن دامىتۋعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. رۋمىنيا پرەزيدەنتى ترايان باسەسكۋ ەكى ەلدىڭ ءتۇرلى سالالارداعى قاتىناس­تا­رى­نا جوعارى باعا بەرە كەلىپ, ولاردى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىنا توقتالدى. رۋمىنيا باسشىسىنىڭ اتاپ ءوتۋىن­شە, رۋمىنيا قازاقستاننىڭ ەنەرگە­تيكالىق مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا مۇددەلى. سونىمەن قاتار قازاقستانمەن ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاعى باسقا دا سا­لالاردا تىعىز بايلانىس جاساۋعا قىزىعۋ­شى­لىق تانىتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ءبىر­لەسىپ كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ دە بار. قازاق­ستان رۋمىنيانىڭ ورتالىق ازياداعى ستراتەگيالىق ارىپتەسى بولىپ تابىلادى, دەدى ءارى قاراي رۋمىنيا پرەزيدەنتى. بيىل­عى جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلعىدان ەداۋىر ارتا­تىنىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى, بۇدان ەكى جىل بۇرىن قازاقستان مەن رۋمىنيانىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمى 2 ميلليارد دول­لاردان اسقان بولاتىن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا رۋمىنيا پرەزيدەنتى ترايان باسەسكۋ قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ۇيىم­نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول قازاقستان اۋما­عىندا تۇراتىن رۋمىن ەتنوسىنا قازاق­ستان باسشىلىعى تاراپىنان جاسا­لىپ جاتقان جاقسى جاعدايلار ءۇشىن نۇر­سۇلتان نازارباەۆقا العىسىن ءبىلدىردى. اۆتورى: سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.