وسى ەرەكشە قۇبىلىستى انىقتاۋداعى عالىمدار ىزدەنىسى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنان باستالعان-دى. ۇعا اكادەميگى ءابدۋالي باەشوۆ, پروفەسسور اجار باەشوۆا, دوتسەنت عاني ىزتىلەۋوۆ سياقتى عالىمداردىڭ زور ىزدەنىسىنە عىلىمي جەتەكشىلىك ەتكەن ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ وسى وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردى تيتاننىڭ قۇرامىنا قاتىستى مالىمەتتەرمەن تانىستىرىپ, عىلىمي جاڭالىقتىڭ بارىسىنان حاباردار ەتتى. وسى جاڭالىق ءۇشىن اۆتورلارعا ماسكەۋ قالاسى حالىقارالىق عىلىمي جاڭالىقتار مەن ونەرتابىستار اۆتورلارىنىڭ قوعامدىق اكادەمياسى تورالقاسىنىڭ شەشىمىمەن ارنايى ديپلوم تابىستالعان.
عىلىم ورداسىنداعى جاڭالىقپەن بولىسۋگە كەلگەن كەنجەعالي ساعاديەۆ, كوپجاسار نارىباەۆ, سەرىك قيراباەۆ, ومىرزاق ايتباي ۇلى, ت.ب. ەلىمىزگە بەلگىلى عالىمدار يگى ىزدەنىسكە ءسات-ساپار تىلەدى.
عالىمداردىڭ پايىمىنشا, عىلىمي جاڭالىقتىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن تەوريالىق ءارى تاجىريبەلىك تۇرعىدا ماڭىزى زور. تيتاننىڭ وندىرىسكە قاجەتتى تۇزدارىن, توتىقتارى مەن باسقا دا قوسىندىلارىن وتە ءتيىمدى وڭاي تاسىلدەرمەن پايدالانىپ, جارامسىز مەتالل ۇنتاقتارىنان الۋعا بولادى.
بۇگىندە الەمدە سىنىق جانە ۇگىندى كۇيىندەگى تيتاننىڭ مول قورى جيناقتالعان ءارى ولار وڭدەلمەگەن. ال دۇنيە ءجۇزى بويىنشا تيتاننىڭ ەڭ ءىرى ءوندىرىسى «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتىندا» شوعىرلانعان.
حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جاڭالىق اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ءابدۋالي باەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق دەڭگەيدە جوعارى باعاعا يە بولىپ وتىرعان عىلىمي جاڭالىقتىڭ ءمانىسى مىنادا: تيتان – مىقتى ءارى تۇراقتى مەتالل. ءوز توبىنداعى باسقا ەلەمەنتتەرگە قاراعاندا وتە جوعارى تەمپەراتۋرادا جانە عارىشتا دا بالقىمايدى. توتىقپايدى, توتتانبايدى. تەڭىز استىندا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت جاتقانىمەن ەش ب ۇلىنبەيدى, وزگەرىسكە ۇشىرامايدى. كوپتەگەن قىشقىلدى تيتان ىدىستاردا ساقتاۋعا بولادى. الايدا, ۋاقىت وتە وسى تيتاننان جاسالعان بۇيىمدار توزادى, ال قالدىقتاردى قورىتىپ, ودان دا قاجەتتى قىمبات قوسپالار الۋعا بولادى. مىسالى, تيتاننىڭ ءۇش ۆالەنتتى قوسىلىسىنىڭ 100 مل قۇنى – 129 مىڭ تەڭگە. تىڭ جاڭالىقتىڭ ارقاسىندا قوسىلىستارىن 100 ەسەگە دەيىن ارزان شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. بۇگىندە حيميالىق وندىرىستە ۇلكەن قوندىرعىلار, رەاكتورلار, زىمىران, كەمە, تىپتەن اسكەري ۇشاقتار دا جاسالا باستادى. تيتاننىڭ تازا قوسىلىسىن تيتاننىڭ وزىنەن الۋعا بولادى.
تيتان وكسيدىن بوياۋ جاساۋ, ءدارى وندىرىسىندە قولدانۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. سەبەبى ول – ەكولوگيالىق قاۋىپسىز. ال گيدرووكسيدى – سوربەنت, ونى لاستانعان سۋلاردى تازارتىپ, بۇلاق سۋىنداي ءمولدىر ەتۋگە بولادى. ءۇش ۆالەنتتى قوسىلىستارى كاتاليزاتور جانە توتىقسىزداندىرعىش رەتىندە قولدانىلادى. قوس تۇزى تەرى يلەۋ وندىرىسىندە تاپتىرمايتىن ءونىم. كەيبىر تەرى وندىرىسىندە ۋلى حروم پايدالانىلاتىن بولسا, تيتان قوسىلىستارىن پايدالانۋ – وتە قاۋىپسىز. وتاندىق عالىمداردىڭ وسىنداي تىڭ جاڭالىعى حيميا مەن تيتان تەحنولوگياسى سالاسىندا جاڭا باعىتقا جول اشاتىنى ءسوزسىز.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
