تۇركى كەڭەسىنە مۇشە ءتورت مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىن ءبىر ارنادا توعىستىرعان ءدال وسىنداي تاقىرىپتاعى جيىن العاش رەت 2015 جىلى ازەربايجان استاناسى باكۋدە, 2017 جىلى ىستانبۇلدا وتكەن ەدى. باۋىرلاس ەلدەردىڭ باسىن قوسقان بيىلعى باسقوسۋ ەلىمىزدە العاش رەت شىمىلدىعىن ءتۇرىپ وتىر. اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيا سالاسىنا جاۋاپتى ۆەدومستۆولار ءۇشىن تاجىريبە الماسۋدىڭ وزىق الاڭىنا اينالعان ايتۋلى شاراعا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باعدات امىرەەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ, تۇركيانىڭ قاتىناس جانە ينفراقۇرىلىم ءمينيسترى مەحمەت تۋرحان, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە بايلانىس مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى باقىت شارشەمبيەۆ, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك, بايلانىس پەن جوعارى تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەلمير ۆەليزادە, سونىمەن قاتار ۆەنگريانىڭ ينفوكوممۋنيكاتسيا, يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى كارولي سوليمار قاتىستى.
باسقوسۋدا ينفوكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ورتاق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ دامۋى مەن ايماقتىق يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قارقىندى نىعايتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن سارالاندى. بۇل تۇرعىدا تاراپتار ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ءتۇبى ءبىر تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى, باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋى – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتكەن داۋرەن اباەۆ بۇگىندە ەكونوميكا, ساياسات, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالالارىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستار قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, زامان تالابىنان قالىس قالماي, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا باعىتىنداعى ارىپتەستىكتى كۇشەيتۋگە كۇش سالۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل سالاداعى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا ءالى دە ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنبەي كەلەدى.
– وزدەرىڭىز جاقسى بىلەتىندەي, ءبىزدىڭ ەل وتكەن جىلدان باستاپ «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى باستادى. باعدارلاما جوعارى تەحنولوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردى جان-جاقتى قولداۋعا, دامىتۋعا باعىتتالعان. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە زامان تالابىنا ساي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق لاندشافت قالىپتاستى. قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە ينتەرنەت جەلىسىن پايدالانۋشىلار سانى 8%-دان 76%-عا دەيىن ارتتى. ەلەكتروندى ۇكىمەت جۇيەسى قۇرىلىپ, قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر. وسى جۇيە بويىنشا تەك قانا وتكەن جىلدىڭ وزىندە ەل تۇرعىندارىنا 30 ميلليوننان استام مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلگەن. قازاقستانداعى ءىرى جانە شاعىن قالالار 4G بايلانىسىمەن تولىق قامتىلعان. اۋىلدى جەرلەردى كەڭجولاقتى ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جوبالار دا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 5G بايلانىسىن ساپالى ەنگىزۋ ماقساتىندا ءۇش ءتۇرلى دياپازوندا راديوجيىلىك شوعىرىن بوساتىپ وتىرمىز. قازاقستانداعى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى 5 ءتۇرلى نەگىزگى باعىتتان تۇرادى. ولاردىڭ اياسىندا حالىقارالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا جول اشاتىن ونداعان ءىرى جوبا بار. مىسالى, 2018 جىلى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى وتكىزىلگەن بازانىڭ ينفراقۇرىلىمىندا «Astana HUB» دەپ اتالاتىن ءىت-ستارتاپتاردىڭ حالىقارالىق تەحنوپاركىن قۇردىق. ەرتەڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تەحنوپاركتەرى ءوزارا بىرىگۋ جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويادى. وسى ورايدا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى ەلدەرىندەگى ارىپتەستەرىمىزدى وسى كەلەشەگى زور تەحنولوگيالىق اليانستىڭ مۇشەسى بولۋعا شاقىرامىن. سونداي-اق ءبىزدىڭ ازەربايجاندىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا «ترانسەۋرازيالىق سۋپەراقپاراتتىق ماگيسترال» قۇرۋ جونىندەگى جوباعا توقتالا كەتكىم كەلەدى. ونىڭ ماقساتى – فرانكفۋرت پەن گونكونگتىڭ اراسىنداعى ەۋرازيالىق ەلدەردىڭ اۋماعىن قامتيتىن تالشىقتى-وپتيكالىق ترانسۇلتتىق جەلى ورناتۋ. ترانزيتتىك جەلى 6 مەملەكەتتىڭ اۋماعىمەن وتەدى دەگەن جوسپار بار. بۇل – بولاشاعى زور جوبا, – دەدى داۋرەن اباەۆ.
تۇركى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ساياسي بايلانىستا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ورىنعا يە ەكەنىن, وسىناۋ جوعارى دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ ماڭىزدى رولىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعانىن ايتقان تۇركيانىڭ قاتىناس جانە ينفراقۇرىلىم ءمينيسترى مەحمەت تۋرحان اتالعان باسقوسۋ تاراپتار اراسىنداعى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق باعىتتاعى تىعىز قارىم-قاتىناستارمەن قوسا ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ دە الەۋەتىن ارتتىراتىنىن جەتكىزدى. بەرىك بايلانىستاردىڭ ناتيجەسىندە 25 جىل ىشىندە تۇركيا ەلىمىزدىڭ تەك قۇرىلىس سالاسىنا 23 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىپتى. بۇدان وزگە اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك-لوگيستيكا, تاۋ كەن, فارماتسەۆتيكا سىندى سان سالاداعى بىرلەسكەن جوبالار قوس تاراپ ءۇشىن دە ءتيىمدى ناتيجەسىن بەرگەن.
قىرعىز رەسپۋبليكاسى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە بايلانىس مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى باقىت شارشەمبيەۆ 2019 جىل قىرعىزستاندا ايماقتاردى دامىتۋ مەن تسيفرلاندىرۋ جىلى بولىپ جاريالانعانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا تسيفرلى ترانسفورماتسيانى جەتىلدىرۋگە نەگىزدەلگەن جۇمىستار ايتارلىقتاي ناتيجە بەرگەن. دەسە دە, ايماقتارداعى حالىقتى تۇتاستاي كەڭجولاقتى ينتەرنەتپەن قامتىپ, قالالاردى اقىلدى قالا فورماتىنا كوشىرۋ ءىسى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە ەكەنىن جاسىرمايدى. تسيفرلاندىرۋ سالاسىن اياعىنان نىق تۇرعىزۋ ماقساتىندا بىرنەشە ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجات ازىرلەنىپ, ناقتى جوبالار دا جۇزەگە اسا باستاعان. ەلەكتروندى ۇكىمەت, سپۋتنيكتىك قىزمەت جانە TASIM جوباسى, تالشىقتى ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا كەڭەيتۋ قاجەت. بۇگىندە عالامتورداعى كيبەرقاۋىپسىزدىك الەم ەلدەرىن الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ونى جەكە دارا ەڭسەرۋ مۇمكىن ەمەس. باقىت شارشەمبيەۆ قىرعىزستان تاراپى ءۇشىن بۇل تۇرعىدا باۋىرلاس مەملەكەتتەرمەن تاجىريبە الماسۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن باسا ايتتى.
ال كەڭەستەگى باقىلاۋشى تاراپ ۆەنگريا ەلىنىڭ ينفوكوممۋنيكاتسيا, يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى كارولي سوليمار بۇل بايلانىستاردىڭ باستى نىسانى – مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ اعىنىن كۇشەيتۋ دەپ ەسەپتەيدى. ساراپشىنىڭ ويىنشا, اقپاراتتىق بايلانىستاردىڭ نىعايۋى ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەسەلەپ ارتتىرادى.
بىلتىر قىركۇيەك ايىندا قىرعىزستاننىڭ شولپاناتا قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. سامميت بارىسىندا قابىلدانعان ماڭىزدى شەشىمنىڭ ءبىرى تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ ءىسى. وسىنىڭ نەگىزىندە اي سايىن مينيسترلىك وكىلدەرىن ءبىر الاڭدا جيناپ كەزدەسۋلەر وتكىزۋدە. بۇعان دەيىن تاشكەنتتە ساۋدا جانە ونەركاسىپ پالاتالارى باسشىلارى, بىشكەكتە ەكونوميكا مينيسترلەرى, قازاقستاندا كەدەن اكىمشىلىكتەرى جەتەكشىلەرى, تۇركيادا تۋريزم سالاسىنىڭ كوشباسشىلارى باس قوسقان. بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا جاستار ءىسى جونىندەگى مينيسترلەر استانادا ءوزارا پىكىر الماستى. مۇنىڭ ءبارى تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ قارقىن الۋىنا باعىتتالىپ وتىر.
– اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا − وتە ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى. بۇگىندە الەم حالىقتارىنىڭ 52 پايىزى ينتەرنەت قىزمەتىن قولدانادى. بۇل الەمدىك اقشا اينالىمىنىڭ ۇلكەن پايىزىن قۇرايدى. ەگەمەندىك العان تۇستان باستاپ باۋىرلاس ەلدەرمەن جان-جاقتى بايلانىس قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا باسىم باعىتقا يە بولدى. كەڭەسكە مۇشە ەلدەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جالپى تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ارحيتەكتورى دەپ ەسەپتەيدى. ايتالىق, قۇرىلعانىنا بيىل 10 جىل تولىپ وتىرعان تۇركى كەڭەسى, تۇركى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, تۇركى اكادەمياسى, «تۇركسوي» سىندى حالىقارالىق تۇركى ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارىنىڭ بارلىعى تىكەلەي ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلدى. بۇگىنگى وتىرىس ارقاۋى ۇزىلمەي كەلە جاتقان رۋحاني-مادەني, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساباقتاستىقتى تۇرلەندىرە تۇسەدى دەپ سەنەمىز, – دەيدى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باعدات امىرەەۆ.
تاراپتاردىڭ ۇيعارىمى بويىنشا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ينفوكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار مينيسترلەرىنىڭ ءتورتىنشى وتىرىسى كەلەر جىلى بىشكەكتە وتپەك. بۇگىنگى جيىن بارىسىندا قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ ناتيجەسى سول جەردە سارالاناتىن بولادى.
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
