قوستاناي وبلىسىنىڭ ستاندارتتىق ۋاقىتىنا مەملەكەت تاراپىنان سوڭعى رەت ەنگىزىلگەن وزگەرىس بويىنشا توبىل ءوڭىرى بۇگىندە ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق بەلدەۋىنەن 1 ساعات 46 مينۋتقا الدا ءجۇر. بۇل ماسەلەنى قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ءبىراز جىلدان بەرى بايقاعان بولاتىن. پارلامەنت ماجىلىسىنە قوستاناي وبلىسىنان دەپۋتات بولىپ سايلانعان ولگا كيكولەنكو سايلاۋشىلارىنىڭ وتىنىشىمەن 2015 جىلى قاڭتاردا وسى ماسەلە جونىندە ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال تاستاپ, قوستاناي وڭىرىندە ۋاقىتتى 1 ساعات 46 مينۋتقا كەرى شەگەرۋدى وتىنگەن بولاتىن. ودان قورىتىندى شىقپاعاننان كەيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنان سايلانعان دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى قىزىلوردا جانە قوستاناي وبلىستارى تۇرعىندارىنىڭ جەرگىلىكتى ۋاقىتتى گەوگرافيالىق ۋاقىت بەلدەۋىنە سايكەستەندىرۋ جونىندەگى وتىنىشتەرىن جەتكىزىپ, سۇراۋ سالدى. قىزىلوردالىق ازاماتتاردىڭ ساعات ءتىلىن ۋاقىتتىڭ تابيعي قالپىنان الشاقتاتۋ قولايسىزدىق تۋدىرىپ, ەڭ باستىسى, ادامدار دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىنىنە كوز جەتكىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن وزدەرىنىڭ بۇرىنعى قالىپتى ۋاقىتىنا قايتا ورالدى.
قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ رەسپۋبليكاداعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى رەسپۋبليكا بويىنشا ۋاقىت ەسەپتەۋدى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋى بارىسىندا قوستاناي وبلىسى اۋماعىنداعى ۋاقىت ۇكىمەتتىڭ 2000 جىلعى 23 قاراشاداعى № 1749 قاۋلىسىمەن 1 ساعات العا جىلجىتىلدى. 2005 جىلى بۇل جىلجىتۋ ەسكەرىلمەستەن شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, «جازعى ۋاقىتتان» باس تارتۋ ناتيجەسىندە 1 ساعات تاعى دا العا جىلجىدىق.
ءسويتىپ قوستاناي وبلىسى ءوزىنىڭ تابيعي گەوگرافيالىق ۋاقىت بەلدەۋىنەن 2 ساعاتقا جۋىق العا شىعىپ كەتتى. مۇنى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكس-دەپۋتاتى ولگا كيكولەنكونىڭ كوتەرۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس ەدى. بۇل سايلاۋشىلاردىڭ ءوتىنىشى بولاتىن.
– سايلاۋشىلارىممەن وتكەن كوپتەگەن كەزدەسۋدە وسى ماسەلە الدىمنان شىعىپ وتىردى. جەرگىلىكتى «كوستانايسكيە نوۆوستي» گازەتىنىڭ جۋرناليستەرى وبلىس تۇرعىندارى اراسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى ساۋالداما دا وتكىزدى. ساۋالداما قورىتىندىسى دا ۋاقىتتىڭ ىڭعايسىزدىعىن انىقتاعانداي بولعان ەدى. بىراق وبلىستىڭ سول كەزدەگى باسشىلىعى بۇل ماسەلەگە ءمان بەرمەگەندەي سىڭاي تانىتتى دا, ماسەلە شەشىمىن تاپپاي, اياقسىز قالدى, – دەيدى ولگا اندرەەۆنا.
الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تۇرعىندار اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالنامانىڭ «قوستاناي وبلىسىنا ءوزىنىڭ ۋاقىتىن, شىنايى ساعات بەلدەۋىن قايتارۋ كەرەك پە؟» دەگەن سۇراعىن ءبىر تاۋلىك ىشىندە 10 مىڭ ادام وقىعان, ونىڭ ءار بەسىنشىسى داۋىس بەرگەن. داۋىس بەرگەندەردىڭ 48,8 پايىزى بۇرىنعى ساعات بەلدەۋىنىڭ قايتارىلۋىن قولداعان, 24,2 پايىزى قارسى بولعان, 27 پايىزى بەيتاراپ قالعان. تابيعي بيولوگيالىق ۋاقىت ىرعاعىنىڭ ىڭعايىنا باعىنباۋ ەڭ الدىمەن بالانىڭ دا, ەرەسەك ادامداردىڭ دا ۇيقىسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوعاتىنىن, ال ۇيقىنىڭ قىسقالىعى, قانباۋى ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن بەلگىلى عالىمدار دا, دارىگەرلەر دە ايتادى. سومنولوگيا عىلىمىنا رەسەيدە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. 2012 جىلى «سومنولوگتار قاۋىمداستىعى» قۇرىلىپ, رەسەيدىڭ بارلىق اۋماعىندا ونىڭ 45 بولىمشەسى اشىلعان. وسى ورايدا وبلىستاعى بەلگىلى مامانداردىڭ پىكىرىن سۇراۋدى ءجون كوردىك. قوستاناي قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى س.ماۋلەنوۆ اتىنداعى №24 گيمنازيانىڭ ديرەكتورى بەگەجان كوشمۇرزين دە ءوڭىر ءۇشىن ساعات بەلدەۋىنىڭ العا جىلجىپ كەتۋىنىڭ كەرى اسەرى بىلىنەتىنىن ايتتى.
– بالالار تاڭەرتەڭ العاشقى ساباقتا ۇيقىسىن اشا الماي وتىرادى. تاڭ قاراڭعىسىندا كەلەدى. ولاردى قالىڭ ۇيقىنىڭ كەزىندە اتا-اناسى جۇلقىلاپ وياتادى. مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ جۇكتەمەسى دە جەڭىل ەمەس, ۋاقىتىنىڭ بارلىعى كەستەگە جازۋلى. كەشكە ەڭ سوڭعى ساباق 19.40-تا اياقتالادى. وقۋشىلار تاعى دا قاراڭعى تۇندە كەتەدى. سوندىقتان ساعات بەلدەۋىن كەرى جىلجىتۋدى بارىنشا قولدار ەدىم. بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ۇستازدار قاۋىمىنىڭ بارلىعىنا بۇل بۇرىننان بەلگىلى جاي, – دەيدى ب.كوشمۇرزين.
قوستانايلىق بەلگىلى پسيحوتەراپەۆت, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نادەجدا جاركوۆا دا دۇرىس ۇيىقتاماۋ بالانىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن الدىمەن تىلگە تيەك ەتتى.
– ۋاقتىلى ۇيىقتاماۋ بالانىڭ يممۋنيتەتىن السىرەتەدى, اۋرۋشاڭ بولادى. ۇنەمى ۇيقىسى قانباعان بالانىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى تومەندەيدى, ءالجۋاز, اۋرۋشاڭ بولادى, ءتىپتى جۇيكەسى جۇقارادى. ونى بالانىڭ بەيمازا بولۋىنان, مىنەزىندەگى وزگەرىستەردەن, مىسالى بويىن قورقىنىش, ۇرەي بيلەۋىنەن بايقاۋعا بولادى, – دەيدى نادەجدا ۆاسيلەۆنا. پسيحوتەراپەۆت وڭىردەگى جاسوسپىرىمدەر مەن بالالار اراسىنداعى سۋيتسيدتىك جاعدايدىڭ جيىلەۋىنە دە ساعاتتىڭ گەوگرافيالىق ۋاقىت بەلدەۋىنەن اۋىتقۋىنىڭ اسەرى بولۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى.
اسىرەسە ۇيقىسىنان بيولوگيالىق مەرزىمنەن بۇرىن ويانۋعا ءماجبۇر بولعان مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى جانە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا تىم قيانات دەسە دە بولادى. بالاباقشانىڭ جۇمىس تارتىبىنە ساي بالانى تاڭەرتەڭگى 08.00-دە جەتكىزۋگە ءتيىس بولسا, بۇل ءوڭىردىڭ تابيعي ۋاقىتى بويىنشا تاڭعى ساعات 06.00-گە سايكەس كەلىپ تۇر. مىنە, ۇلكەندەردىڭ ۋاقىتپەن «ويناۋىنىڭ» ناتيجەسىندە سابيلەر بوزالا تاڭنان شىرىلداپ جىلاپ, ۇيقىلى-وياۋ قالپىندا بالاباقشاعا كەلەدى. مۇنداي كەرەعارلىقتى وبلىستاعى 105 مىڭنان اسا مەكتەپ وقۋشىلارى كۇندەلىكتى سەزىنىپ, امالسىز ءتوزىپ ءجۇر.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ۋاقىتىن تابيعي بەلدەۋگە قايتارۋدى سۇراپ, پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆقا ساۋال تاستاعاندا: «ادام ەۆوليۋتسياسى, سومنولوگيا, فيزيولوگيا جانە حرونومەديتسينا سالاسىن 10 جىل بويى زەرتتەگەن پانين, دوروحوۆ, راپوپورت سياقتى رەسەيدىڭ ءىرى عالىمدارى ادامدى ۇنەمى گەوگرافيالىق ۋاقىتتان بۇرىن ءماجبۇرلى تۇردە ۇيقىسىنان تۇرعىزۋ سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە, وبىر, قان تامىرلارى جۇيەسى اۋرۋلارى, سۋيتسيد, ءتىپتى جول-كولىك وقيعاسىنىڭ كوبەيۋىنە, جاڭا اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىنىن دالەلدەدى. سونداي-اق ونىڭ اسەرى كۇزگى جانە قىسقى ۋاقىتتا قاتتى سەزىلەتىنى جونىندە عىلىمي تۇجىرىمداما بار» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. سەناتوردىڭ بۇل ءسوزىن ەسكە الىپ وتىرعانىمىز, تابيعي بەلدەۋىنەن ءبىر ساعات ەمەس, 1 ساعات 46 مينۋت, ياعني ەكى ساعاتقا جۋىق اۋىتقىعان قوستاناي وبلىسىنداعى جاعداي دا وسى قاۋىپتەن الىس ەمەس. وبىر, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى مەن ادامداردىڭ وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى قوستاناي وڭىرىندە كوبەيمەسە, ازايىپ وتىرعان جوق.
اتا-بابامىزدىڭ اتتىڭ جالىندا, اتاننىڭ قومىندا ءجۇرىپ ۇرپاعىنا قالدىرعان, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن التاي مەن اتىراۋدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىندا ستاندارتتىق ۋاقىتتىڭ ءتۇرلى بولۋى تابيعي زاڭدىلىق جانە ونى ءبىر ۋىسقا سىعىمداۋ – ورەسكەل شەشىم. مىسالى, ىرگەلەس رەسەي ەلى ءبىر ماسكەۋدىڭ اۋزىنا قاراپ وتىرعان جوق, گەوگرافيالىق بويلىقتارىنا سايكەس 11 ساعاتتىق بەلدەۋمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. (رەسەيدىڭ بىزبەن ءبىر بويلىقتا ورنالاسقان ۋليانوۆسكىدەن نوۆوسىبىرگە دەيىنگى بولىگى 3 ساعاتتىق بەلدەۋگە بولىنگەن). ساعاتتىق بەلدەۋ كۇن شىعۋ جانە باتۋ ۋاقىتىمەن رەتتەلەدى. ول كۇن مەن جەر شارىنىڭ قوزعالىسىنا عانا باعىناتىن, ەشقانداي شەنەۋنىكتىك رەتتەۋگە كەلمەيتىن شارۋا. كەرىسىنشە, ادامدار سول ۋاقىت شەگىنەن شىقپاي, بيولوگيالىق زاڭدىلىققا ىڭعايلانۋى قاجەت. بۇل ارادا ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا قوسىمشا قاراجات تالاپ ەتىلمەيتىنى, ەسەسىنە حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن وزدەرىن جايلى سەزىنىپ, ەڭبەككە كوڭىل-حوشىمەن ىنتالى ارالاسۋىنا ۇشان-تەڭىز پايداسى بولاتىنى ەسكە الىنسا دەر ەدىك.
ايتپاقشى, وسى ماقالا دايىندالىپ جاتقاندا وبلىستىڭ بولشەۆيك تاران اتتان ءتۇسىپ, بي-اعاڭ ەسىمىن العالى جاتقان اۋدانىندا ساعات ءتىلىن تابيعي ۋاقىتقا شەگەرۋ جونىندە باستاماشىل توپتىڭ باسىندا جۇرگەن ولگا ۆەدلەرگە حابارلاستىق.
– قىزىلوردا وبلىسىمەن ءبىر بويلىقتا جاتقان قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى دا ساعات ءتىلىنىڭ تابيعي ۋاقىت بەلدەۋىنەن اۋىتقۋىنىڭ كەرى اسەرىن تارتىپ ءجۇر. قازىر ءبىز جۇمىسقا ساعات تاڭەرتەڭگى 09.00-دە كەلگەندە, دالا قاراڭعى بولادى. قىس بويى سولاي. ال بالالار مەكتەپكە ءتىپتى ەرتە كەتەدى. قازىرگى ۋاقىتپەن كۇن ساعات 10.00-دە شىعادى. ال ەكى ساعاتقا جۋىق ۋاقىتتى تابيعي قالپىنا قايتارساق, بالالاردى دا تاڭ قاراڭعىسىنان وياتپاس ەدىك. قازىر گەوگرافيالىق ۋاقىت بەلدەۋى, بيولوگيالىق تابيعي ۋاقىت ىرعاعى دەگەن نە, ساعات بەلدەۋىنىڭ العا جىلجىپ كەتكەنى, ودان كەلەتىن زيان قانداي ەكەنىن بىلۋگە ادامداردىڭ ساۋاتى جەتەدى, – دەيدى ولگا ۆەدلەر. وسى اۋدانداعى ولگا باستاعان باستاماشىل توپ ارنايى سايت اشۋدى, وندا وزدەرى دايىنداپ جاتقان پەتيتسيانى, قول قويعاندار ءتىزىمىن جاريالاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەش قارجىعا تۇسپەيتىن ماسەلەنى شەشۋگە نە كەدەرگى ەكەنى تۇسىنىكسىز.
ءنازيرا جارىمبەت,
«Egemen Qazaqstan»,
سەرىكباي شايماعانبەتوۆ,
ەڭبەك ارداگەرى
قوستاناي
