ءداستۇرلى قازاق مەديتسيناسى دەگەن اتاۋدان نەگە ۇركەمىز؟
بەيسەنبى, 29 قاراشا 2012 7:40
جۋىردا ءبىر جيىنعا قاتىسىپ, سوندا دارىگەرلەر تۋرالى ايتىلعان مىنا ءبىر ويدى كوكەيگە ءتۇيىپ كەتىپ ەدىك. «بۇل – ءاربىر قاراپايىم ادام ءوز اۋرۋىنىڭ انىقتاماسىن دا, ەمىن دە ينتەرنەتتەن ىزدەپ تابا الاتىن زامان. سوندىقتان دارىگەر بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بۇرىنعىدان دا كۇشەيدى». وعان قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ قايبىر قالاسىندا دا جەكەمەنشىك ەمدەۋ مەكەمەلەرى سانىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن قوسساڭىز, راسىندا حالىقتىڭ قالاي ەمدەلەمىن دەسە دە تاڭداۋ قۇقى بار ەكەنىن بايقايسىز.
بەيسەنبى, 29 قاراشا 2012 7:40
جۋىردا ءبىر جيىنعا قاتىسىپ, سوندا دارىگەرلەر تۋرالى ايتىلعان مىنا ءبىر ويدى كوكەيگە ءتۇيىپ كەتىپ ەدىك. «بۇل – ءاربىر قاراپايىم ادام ءوز اۋرۋىنىڭ انىقتاماسىن دا, ەمىن دە ينتەرنەتتەن ىزدەپ تابا الاتىن زامان. سوندىقتان دارىگەر بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بۇرىنعىدان دا كۇشەيدى». وعان قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ قايبىر قالاسىندا دا جەكەمەنشىك ەمدەۋ مەكەمەلەرى سانىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن قوسساڭىز, راسىندا حالىقتىڭ قالاي ەمدەلەمىن دەسە دە تاڭداۋ قۇقى بار ەكەنىن بايقايسىز. ءبىز سونداي جەكەمەنشىك ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى – ەلورداداعى «قازاق شيپاگەرلەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ, وقىتۋ جانە ەمدەۋ ورتالىعى: «نۇر» شيپاجاي قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ» جاۋاپتى دارىگەرى امانتاي ابيدەن ۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– امانتاي اعا, ەلورداداعى «نۇر» شيپاجايىن دا, قىتايدان كەلگەن قانداستار اشقان باسقا ورتالىقتار تۋرالى دا ەستۋىمىز بار. سىزدەردىڭ ەمدەۋ ادىستەرىڭىز جەرگىلىكتى جۇرتقا تاڭسىق قوي, سول ءۇشىن الدىمەن شيپاجايلارىڭىز نەسىمەن ەرەكشە, قانداي ءادىس-تاسىلدەردى قولداناسىزدار دەگەن تۇرعىدا ساۋال قويعىم كەلىپ وتىر.
– شيپاجاي اشىلعالى ەكى جىل بولدى. بىزدە ۋكول, سيستەما, وتا دەگەن ۇعىمدار اتىمەن جوق. ناۋقاسقا تابلەتكا دارىلەردى دە بەرمەيمىز. قازىرگى ەڭ ءبىرىنشى قولدانىپ جاتقان ەمىمىز – بۇلاۋ. قازىنىڭ مايىنا دەنەنى وراپ تاستاپ, وسى ارقىلى ناۋقاستىڭ دەنەسىندەگى سۋىقتى شىعارامىز. ۋقالاۋ (ماسساج) ارقىلى دا ءتۇرلى اۋرۋلارعا ەم جاسايمىز. ەل اراسىندا «التىن ينە» اتالعان ينەلەردى دە قولدانامىز. بۇل سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ كوبىنە كومەكتەسەدى. دەمىكپە, اسقازان اۋرۋلارى, جارتىلاي سالدانۋ, جۇيكە ءجۇيەسىنە قاتىستى سىرقاتتار, ج ۇلىن قىسىلۋى سياقتى اۋرۋلارعا وسى ينە كومەكتەسەدى. سونداي-اق, قاراپايىم شاممەن جىلۋ وتكىزۋ ارقىلى ەمدەيمىز. ءداستۇرلى مەديتسينادا مۇنى فيزيوەمدەۋ دەپ اتايدى. نەگىزى بۇل ءادىستەردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن جالعاستى تۇردە ىسكە اسىپ جاتادى. كەز كەلگەن سىرقات ءبىزدىڭ ورتالىقتا ون-ون ەكى كۇن جاتىپ كەشەندى تۇردە ەم قابىلدايدى.
– «التىن ينە» سالدىرىپ, سول ارقىلى قۇلان-تازا ايىعىپ كەتكەن ءبىرنەشە ادامدى ءبىلۋشى ەدىك. نەگە «التىن ينە» دەپ اتالادى؟ ول ينەلەردىڭ ادام اعزاسىنا قاۋىپسىزدىگى قانشالىقتى؟
– قازىرگى تاڭدا تەك التىننان جاسالعان ينەلەردى كەزدەستىرۋ قيىن. سونداي-اق, التىننىڭ پايىزى جوعارى ينەلەر دە سيرەك قولدانىلادى. قولدانىستاعى ينەلەردىڭ كوپشىلىگىندە شامالى عانا ءمولشەردە التىننىڭ, قالعان 70-80 پايىزىندا كۇمىستىڭ, مىستىڭ, بولاتتىڭ قوسپالارى بار. قىتاي تاريحىنىڭ ەجەلگى پاتشالىق ءداۋىرىندە وسى ينەلەر تەك التىننان جاسالعان ەكەن. «التىن ينە» اتاۋى سودان قالعان. ينەمەن ەمدەۋ تيبەتتەن, ياعني گيمالاي حالىقتارىنان كەلگەنىمەن, قىتاي قولعا الىپ, ارنايى عىلىمي اكادەميالار اشىپ, دامىتىپ, ءوزىنىڭ ءتول مەديتسيناسى سياقتى تۋما ءتاسىلى ەتىپ الدى.
قاۋىپسىزدىگىنە كەلەر بولساق, بۇل ينەلەردەن ەشقانداي دا اعزانىڭ زيان شەكپەيتىنى باياعىدا دالەلدەنگەن. قىتايلار ءتىپتى ەش جەرى اۋىرماسا دا جۇمىسقا ىنتاسىن, ءومىرگە قۇشتارلىعىن وياتۋ ءۇشىن جىلىنا ءبىر رەت ينە سالدىرىپ تۇرادى.
جالپى, ينەمەن ەمدەلۋدىڭ ناتيجەسى باياۋ بولۋى مۇمكىن. بىراق, وتە جاقسى ناتيجە بەرەدى. شىعىستا تۇنىق تاجىريبە نەگىزىندە دالەلدەنىپ, ەمنىڭ قاينار كوزى رەتىندە ساقتالعان 700-گە جۋىق ەم نۇكتەسى بار. بۇل نۇكتەلەردى قان جۇيەسىنىڭ سىرتىنداعى مەريدياندار ارقىلى ىزدەپ تاۋىپ, ينەلەردى ءدال وسى نۇكتەلەرگە سالۋ كەرەك.
– سوندا سىزدەر شىعىس مەديتسيناسى مەن قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەم-دومىن قاتار قولداناتىن بولدىڭىزدار عوي.
– ەلوردادان وسىنداي ورتالىق اشۋداعى نەگىزگى ماقساتىمىز – ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەم-دومىن قازىرگى زامانمەن ۇشتاستىرىپ, ەمدەۋ تاجىريبەمىزدە قولدانۋ ەدى. قازىر سونى جاساپ تا جاتىرمىز. ەندى اراسىندا شىعىستىڭ وسى ينەمەن ەمدەۋ ءتاسىلىن دە قولدانىپ تۇرامىز. قىتايداعى قازاق مەديتسيناسىن وسىندا جاڭعىرتۋ تۋرالى ۇسىنىستى ايتىپ, ورتالىقتىڭ اشىلۋى ءۇشىن ەڭبەك سىڭىرگەن ءبىزدىڭ باسشىمىز ەرلان مامىتحان ۇلى دەگەن ازامات.
– ول جاقتا قازاق مەديتسيناسى دەگەن ۇعىم بار ما؟
– اسپان استى ەلىندە قىتاي, تيبەت, موڭعول, ۇيعىر مەديتسيناسى دەگەن مەديتسينا تۇرلەرى دامىعان. سونىڭ ىشىندە قازاق مەديتسيناسى ۇعىمىنىڭ دا شوقتىعى بيىك دەپ ۇيالماي ايتۋعا بولادى. سونداعى قايرات بايموللا, ءمۇسىلىم سۇگىرباي, تاعى دا باسقا قازاقتىڭ زيالى دارىگەرلەرى ەل ىشىندەگى سىنىقشى, ەمشى, وتاشى, ءتاۋىپتەردىڭ ەم-دومدارىن, ەڭ باستىسى, قازاق شيپاگەرلەرىنىڭ اتاسى – وتەيبويداق ءتىلەۋقابىل ۇلىنىڭ ەڭبەگىن نىساناعا الىپ, 18 توم كىتاپ جازىپ شىققان. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنى. سودان العاش رەت قىتايدا قازاق مەديتسيناسىنىڭ ابىرويىن كوتەرىپ, قازاقتىڭ ءوز ەمدەۋ ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ دە ەشبىر ۇلتتان كەم بولماعاندىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن 1985 جىلى تۇڭعىش ىنتالى توپ قۇرىلدى. ولار التاي قالاسىنان قازاق اۋرۋحاناسىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتتى. مىنە, ودان بەرى دە وتىز جىلداي ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. ىرگەتاسى بەكەم قالانعان, مۇراتى بيىك سول اۋرۋحانا ءالى دە مۇلتىكسىز جۇمىس جاساپ جاتىر. وعان قوسا ۇرىمجىدەگى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ارنايى ءبىر فاكۋلتەتتىڭ قازاق مەديتسينا فاكۋلتەتى اتالاتىنىن دا ايتا كەتكىم كەلەدى. التايداعى مەديتسينا كوللەدجىندە دە قازاق مەديتسيناسى ماماندىعىنا ارنايى ماماندار دايارلايدى. ءبىز ەلوردادا ورتالىق اشپاق نيەتتە بولعانىمىزدا ەڭ الدىمەن التاي قالاسىنداعى قازاق اۋرۋحاناسىنىڭ ۇلگىسى ەستە بولدى. وسىنداي ەمدەۋ ورنىنا اينالدىرا الساق قوي دەپ نيەتتەندىك. «مۇسىلماندىق استە-استە» دەمەكشى, ول جوسپارىمىز دا كەلە-كەلە ىسكە اسىپ قالار.
– سىزدەر وسى ورتالىقتى اشاردا ناقتى كەدەرگىلەر بولعان جوق پا؟ ءويتكەنى, ءوزىڭىز بىلەسىز, بىزدە قازىرگى ءداستۇرلى مەديتسينامەن قازاق مەديتسيناسى ەمەس, حالىقتىق مەديتسينا اتاۋى قاتار اتالادى.
– بىزگە قۇزىرلى ورىنداردان ناقتى كەدەرگىلەر بولعان جوق. ادىلەت مينيسترلىگى تىركەدى. قازىر ورتالىعىمىزدا 7-8 دارىگەر, ەكى مەدبيكە جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسىنداعى ءبىر حالال كەشەننىڭ 3-ءشى قاباتىندا وتىرمىز. ايتايىن دەگەنىم, كەشەننىڭ يەسى جانسايا دانيارقىزى دەگەن كىسى دە ءبىزدىڭ ءىسىمىزدى قولداپ, بارىنشا كومەكتەسۋدە. ايتسە دە مول قاراجات بولماعاندىقتان, ءبىردەن التايداعى ۇلكەن اۋرۋحانانىڭ ۇلگىسىن جاساۋ قيىن. ودان كەيىن ءوزىڭىز جوعارىدا ايتقانداي, ەلدىڭ ساناسىنا حالىقتىق مەديتسينا دەگەن ۇعىم ابدەن قالىپتاسىپ قالعاندىقتان, قازاق مەديتسيناسى دەگەنگە قارسى ادامدار دا بوي كورسەتىپ جاتادى. ولار ەگەر قازاق مەديتسيناسى ايتىلا باستاسا, قازاقستانداعى باسقا دا ەتنوستار ءوز مەديتسينالارىن دارىپتەي باستايدى دەگەندى العا تارتادى. ءبىز ولارعا مۇنداعى نەگىزگى حالىقتىڭ قازاق ۇلتى ەكەنىن, ونىڭ ءوز مەديتسيناسى بار ەكەنىن, اسىرەسە, دارىلىك ءشوپتەرمەن ەمدەۋدە وق بويى وزىق تۇرعانىن, بۇعان وتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلىك بايانى» انىق دالەل بولاتىنىن ايتىپ تۇسىندىرە الماي جاتامىز. ءتىپتى قىتايدا قازاق مەديتسيناسى دامىپ كەلە جاتقاندا, قازاقتىڭ ءوز ەلىندە نەگە جەكە دارا دامىماۋى ءتيىس دەپ تاڭىرقايتىنىمىز بار.
– ءسىز التايداعى اۋرۋحانا تۋرالى ايتتىڭىز. وزدەرىڭىزدىڭ سول مەكەمەمەن بايلانىستارىڭىز بار ما؟
– ءيا. جۋىردا ءبىزدىڭ باسشىمىز سول اۋرۋحاناعا بارىپ, كەلىسىم-شارت جاساسىپ قايتتى. سونىڭ نەگىزىندە ولار بىزگە الگى 18 توم كىتاپتى كيريلليتساعا اۋدارىپ, جەتكىزىپ بەرەتىن بولدى. وعان قوسا وندا قولدانىپ جاتقان ەمدەۋ ادىستەرىن ءبىزدىڭ مامانداردىڭ پايدالانۋىنا رۇقسات بەردى.
– وسى ورايدا ءوزىڭىز تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– ارعى جاقتان اتامەكەنگە ورالعانىما 18 جىل بولدى. ماماندىعىم سۇيەك اۋرۋلارىنىڭ دارىگەرى. 1978-1984 جىلدار ارالىعىندا ءۇرىمجىدەگى مەديتسينا ينستيتۋتىندا ەمدەۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. ون جىل ۇرىمجىدە, ءبىر جىل بەيجىڭدە جۇمىس ىستەدىم. قازاقستانعا كەلگەن سوڭ الماتىداعى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ورديناتۋراسىندا وقىدىم. قازىر «نۇر» شيپاجاي قوعامدىق بىرلەستىگىندە مويىن ومىرتقا, سۇيەككە قاتىستى كەز كەلگەن اۋرۋلاردى ەمدەۋدە جاۋاپتى دارىگەرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ىستەرىڭىز جەمىستى بولسىن.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
