“العا قاراي جۇرمەگەن ادام كەرى كەتەدى”

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنداعى اۋ­ىز­­بىرلىك, تاتۋلىق, سىيلاستىق, ءتوزىم­­دىلىك سياقتى يگىلىكتەر وزدىگىنەن قا­لىپتاسا سالعان دۇنيە ەمەس. وكىنىشكە قاراي, كوپ­شىلىك وسى باعا جەتپەس قۇن­دىلىق­تاردى تابيعي جاعدايدا پايدا بولدى دەپ تۇسىنەدى. بالكىم, ونىڭ سەبەبى كە­شەگى كەڭەس داۋىرىندە وداقتاس ەلدەردىڭ ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ, ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاستىقتا ءومىر سۇرگەنىن ارقاۋ ەتەتىندىكتەن بولار. جۋىردا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زور ماڭىزعا يە قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى ءوت­كەنى كوپشىلىككە ءمالىم. اسسامبلەيا­­نىڭ القالى جيىنىندا ۇلتارالىق قا­­تىناستار سالاسىنا قاتىستى ءبىر­قا­تار وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. اتاپ ايتار بولساق, سەسسياعا جينال­عان قاۋىم نازارىنا “قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى” ۇسىنىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنداعى اۋ­ىز­­بىرلىك, تاتۋلىق, سىيلاستىق, ءتوزىم­­دىلىك سياقتى يگىلىكتەر وزدىگىنەن قا­لىپتاسا سالعان دۇنيە ەمەس. وكىنىشكە قاراي, كوپ­شىلىك وسى باعا جەتپەس قۇن­دىلىق­تاردى تابيعي جاعدايدا پايدا بولدى دەپ تۇسىنەدى. بالكىم, ونىڭ سەبەبى كە­شەگى كەڭەس داۋىرىندە وداقتاس ەلدەردىڭ ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ, ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاستىقتا ءومىر سۇرگەنىن ارقاۋ ەتەتىندىكتەن بولار. وسىعان بايلانىستى يۋگوسلاۆيا مەملەكەتىنىڭ تاريحىنان ءبىر مىسال كەل­تىرگىم كەلەدى. كەڭەس وداعى تۇسىن­دا يۋگوسلاۆياعا جۇرتشىلىق اسا ءبىر قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىن. سەبەبى, سول جىلدارى ول شىعىس ەۋروپاداعى قارقىندى دامىعان, ءوسىپ-ونگەن مەم­لە­كەتتەردىڭ قاتارىندا بولدى. بۇل ەلدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەداۋىر جوعارى ەدى. ءارى كاپيتاليزمنىڭ دە, ءسوتسياليزمنىڭ دە نىشاندارى باي­قالاتىن. كەڭەس عالىمدارى يۋگوسلا­ۆيانىڭ ۇلگىسىن, تاجىريبەسىن ەلىمىزدە پايدالانۋ ءتيىمدى بولادى دەگەن ءپى­كىر­گە كەلۋى وسىعان بايلانىستى. ونىڭ ۇستىنە, اتالمىش ەل تاريحى باي, كوپ ۇلتتى مەملەكەت بولىپ سانالدى. كەزىندە ساياسي باسشىلىققا, بي­لىك­كە كەلگەن ادامداردىڭ كورەگەن سايا­­ساتىنىڭ ارقاسىندا وركەندەگەن حا­لىق XX عاسىردىڭ 90-شى جىلدا­رىندا ءبىر-بىرىمەن قاقتىعىسقا تۇسە باستادى. جازىقسىز قان توگىلىپ, بەي­كۇنا جان­دار قۇرباندىققا شالىندى, مىڭداعان ادام ەلىنەن بەزۋگە ءماجبۇر بولدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل ايماق­تا تو­لىققاندى تۇراقتىلىق ورناعان جوق. تەك قانا شەت مەملەكەتتەر كى­رى­سىپ, ولاردىڭ قارۋلى كۇشتەرى ارا­لاس­قان سوڭ عانا قاقتىعىستار باسەڭدەدى. ۇلتارالىق تاتۋلىقتى باعالاۋعا قاتىستى تاعى ءبىر مىسالدى گرۋزيا­نىڭ باسىنا تۇسكەن احۋالدان بايقاۋعا بولادى. گرۋزيا دا كەزىندە دامىعان, وركەندەگەن رەسپۋبليكا بولعانى بارشاعا بەلگىلى. ال سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدىڭ ساياسي ساحناسىندا اۋىس-تۇيىستەر ورىن الىپ, بيلىككە بەلگىلى ءبىر تۇلعالار كەلگەننەن كەيىن كەزىندە وركەندەگەن گرۋزيادا ازاماتتىق سوعىس ءورتى تۇتاندى. حالىق الاساپىراننىڭ ورتاسىندا قالدى. جەرگىلىكتى جۇرت­شى­­لىق اتام زاماننان مەكەندەپ كەل­گەن جەرلەرىن تاستاپ, باسقا ايماق­تارعا كەتە باستادى. ناتيجەسىندە, ءوز ال­دىنا وتاۋ تىگىپ, جەكە مەملەكەت بول­عان گرۋ­زياعا ءوز ىشىندە جىككە ءبولىنىپ, ىدىراۋ قاۋپى ءتوندى. بۇگىندە بۇكىل الەم جۇرت­شىلىعى بۇرىنعى گرۋزيا مەملەكە­تىنىڭ اۋماعىندا جاڭا تەرريتوريالىق قۇرىلىمداردىڭ پايدا بولعانىن كورىپ وتىر. قازىر گرۋزيادان ىرگەسىن اۋلاق سالۋعا تىرىسىپ جاتقان تەرري­توريالىق قۇ­رىلىمدار بولاشاقتا ونىڭ قۇرامىنا قايتادان قوسىلا ما, جوق پا؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن تابۋ قيىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءبىزدىڭ ەل .ءۇشىن وتە اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. سول اۋىر كەزەڭدە حالىق­تىڭ اراسىنداعى توزىمدىلىكتى ساقتاپ, تاتۋلىق پەن دوستىقتى نىعايتۋ, قو­عامدى تىعىرىقتان ءساتتى الىپ شىعۋ ۇلكەن ەرلىكپەن تەڭ. سەبەبى, كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتىپ, قۇرامىنداعى ەلدەر ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن تۇستا كوپتەگەن ۇلىس وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە ورىستار وزدەرىن وتانسىز قالعانداي سەزىنگەنى راس. كەزىندە ءبىر شاڭىراق­تىڭ استىندا كۇن كەشكەن حالىقتىڭ ساناسىندا ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم ازايىپ, كوكەيلەرىندە قوبالجۋ پايدا بولعان ەدى. وسى تۇستا بىرقاتار ەتنوستاردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا ورالۋى, ماسەلەن, ورىستاردىڭ – رەسەيگە, نەمىستەردىڭ – گەرمانياعا كوشۋى سياقتى قۇبىلىس بەلەڭ الدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوشى-قون ءۇردىسى كۇشەيدى. الايدا, سوعان قاراماستان ەلىمىزدە حالىقتىڭ اۋىزبىرلىگىن, تاتۋلىعىن ساقتاپ قالۋ ۇلكەن ساياسي شەبەرلىكتىڭ بەلگىسى دەپ ويلايمىن. سول كەزەڭدە قوعام ءۇشىن وتە قاجەت ءارى ۇتىمدى يدەيا دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. ول — ەلباسىمىزدىڭ 1995 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىن قۇرۋ يدەياسى. بۇرىن-سوڭدى الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي ۇيىم بولماعاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ەلباسىمىزدىڭ بۇل ۇسىنىسى ءوز كەزەڭىندەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزىق يدەيا بولعانى ءسوزسىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلىس وكىلدەرىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن, توپتاستىرعان ۇيىم بول­دى. ۇيىم جانىنان ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان كەڭەس جاساقتالدى. مەملە­كەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ومىرلىك توراعاسى بولىپ سايلاندى. بۇگىندە كەڭەس اياسىندا ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس, ەتنومادەني, تىلدىك ەرەكشەلىكتەردىڭ ساقتالۋى, توزىمدىلىك پەن تاتۋلىقتى, دوستىقتى نىعايتۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋدا. 1995 جىلدان بەرگى ارالىقتا اس­سامبلەيا ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جانە ۇلت مۇددەلەرىن توعىستىرۋ ماسەلەسىندە, ءتۇرلى ەتنوستار مەن كونفەسسيالاردىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدە كوپتەگەن جەتىس­تىكتەرگە جەتتى. ماسەلەن, 2007 جىلدان باستاپ ساياسي رەفورمالار اياسىندا اسسامبلەيادان ۇسىنىلعان پارلامەنت ماجىلىسىندە 9 دەپۋتات سايلاۋ قۇ­قىعىنا يە. ۇلتارالىق قاتىناستار ىسىندەگى جەتىستىكتەرگە قاراماستان, بۇل سالادا ءالى دە بولسا جەتە كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەر بار. اسسام­­بلەياسىنىڭ تاجىريبەسىن قازىرگىدەن دە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەت. ويتكەنى, بۇل ماسەلە ەلىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندەگى ەڭ باستى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا ەكەندىگىن ەستەن شىعار­ماعان ءجون. “قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوك­تري­ناسىنىڭ” جوباسى ءبىزدىڭ قوعا­مى­مىزعا وتە قاجەت ءارى دەر كەزىندە جا­سالعان قۇجات بولىپ تابىلادى. ەجەل­گى قىتاي فيلوسوفى كونفۋتسيدىڭ: “العا قاراي جۇرمەگەن ادام كەرى كەتەدى” دەگەن دانالىق ءسوزى بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلەدە ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماعانىمىز ابزال. بولا­شاق­تا ۇلتارالىق, ەتنوسارالىق قا­رىم-قاتىناستاردى ودان ءارى ىلگە­رىلەتىپ, جاڭا كەزەڭنىڭ جاڭا تالاپ­تارىنا ساي بولۋ ءۇشىن وسى سالادا باستاعان ءىستى ءساتتى جالعاستىرۋ ءۇشىن اتالمىش دوكترينا جوباسىنىڭ قاجەتتىلىگى وتە زور. “قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتري­نا­سى” جوباسىندا كوتەرىلگەن ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى — جالپىقازاقستاندىق سايكەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدار. وسى ۇعىمنىڭ ماز­مۇ­نىنا تەرەڭ ۇڭىلەر بولساق, ونىڭ ءما­نىسىن بىلايشا قاراستىرۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ حالقى بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ, ۇلىستىڭ وكىلى بولا تۇرسا دا, وزدەرىن قازاقستانمەن سايكەستەندىرۋىندە, مەملەكەتتى ءوزىنىڭ, بالالارىنىڭ بولاشاعىمەن بايلانىستىرۋىندا جاتىر. ءاربىر ازامات ءوزىن ەڭبەك ەتىپ, تۇرمىس كەشىپ جاتقان ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندە سەزىنۋى كەرەك. ياعني قازاقستاننىڭ دامۋىنا, كوركەيۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, تاعدىرىن وسى ەلمەن بايلانىستىرۋعا دايىن بولۋعا ءتيىس. مىنە, جالپىقازاقستاندىق سايكەس­تىلىك دەگەن ۇعىمنىڭ ءتۇپ-توركىنى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. بۇگىنگى تالاپتىڭ بيىگىنەن قاراي­تىن بولساق, دوكترينا جوباسىنداعى جالپىقازاقستاندىق سايكەستىلىك ءما­سەلەسى بايىپتىلىقپەن, پاراساتتى­لىق­پەن, كورەگەندىكپەن قويىلىپ وتىرعان دۇنيە. ارينە, بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا وسى سالادا كوپ ەڭبەك ەتۋدى قاجەت ەتەتىندىگى تۇسىنىكتى. ونىڭ كۇردەلى جاقتارىنىڭ ءبىرى – جالپى­قازاقستاندىق سايكەستىلىكتى بارلىق ۇل­ىس­تاردىڭ ساناسىنا ۇيالاتۋ, مەن­تا­ليتەتىنە ەنگىزۋ. جالپىقازاقستاندىق سايكەستىلىكتى ەل باسىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن جاعدايدا تەك قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى عانا ەمەس, وزگە ۇلىس وكىل­دە­رىنىڭ دە وتانىنا, اتا-بابالارىنىڭ ءومىر سۇرگەن جەرىنە, ەلىمە قاۋىپ ءتوندى دەپ ءتۇسىنۋى, ونى قورعاۋ بارشانىڭ ازاماتتىق بورىشى ساناۋى دەپ بىلەمىن. قازاقستاندى مەكەندەيتىن ءار ۇلىستىڭ وكىلى كەلەشەگىن وسى ەلمەن ۇشتاستىرۋعا ءتيىس. ءاربىر ازامات ءوز بويىندا وسىنداي سەزىمدى تاربيەلەي بىلسە, قۇبا-قۇپ. دوكترينادا قاراستىرىلىپ وتىر­عان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ءبىر­لىكتىڭ باستى قاعيداتتارىن بەلگىلەۋ. سونداي-اق اتالعان قۇجاتتا ۇلتتىق بىرلىك دەگەنىمىز, ەتنوستىق قوعامداس­تىقتىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرامىندا ءومىر ءسۇرۋى, ەل ازاماتتارىنىڭ قازاق­ستان­نىڭ قۇندىلىقتارى مەن مۇرات­تار جۇيەسىمەن سايكەستەندىرىلۋى دەپ تۇسىندىرىلەدى. قازاقستان حالقى ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا قۇندىلىقتار ورتاقتىعىن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا جەتەلەيتىن ورتاق تاريحىمىزدى جاتقىزۋعا بولادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قا­زىرگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىلىن, بارلىق مەنتاليتەتىن بوي­ىنا سىڭىرگەن, تابيعي بولمىسى قازاقتارمەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن ۇلت وكىلدەرى از ەمەس. ماسەلەن, بار­لىق ەتنوستاردىڭ اراسىنداعى تىعىز مادەني بايلانىستىڭ نەگىزىندە وزگە ۇلىس وكىلدەرى قازاقتىڭ قوناقجاي­لىلىق, وتباسى ينستيتۋتىن ەرەكشە قادىر تۇتۋ, ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ, كىشىگە ىزەت كورسەتۋ سياقتى قاسيەتتەرىن ءوز بويلارىنا ءسىڭىرىپ جاتقاندىعىن باي­قايمىز. ياعني, قازاق جەرىنە كەلگەن ەتنوستاردىڭ مەنتاليتەتى وزگەرىسكە ءتۇسىپ, مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءداس­تۇرىنە, تاريحي تانىمىنا بەيىم­دەلۋدە. دەمەك, قازاق مەنتاليتەتى, ءتىلى, ءدىلى وزگە ۇلىستاردى بىرىكتىرۋشى فاكتوردىڭ مىندەتىن اتقارىپ وتىر. ورتاق بولاشاققا جەتۋ تۋرالى جاۋاپكەرشىلىك تە ۇلتارالىق بىرلىكتىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ولاي بولسا, ءاربىر ازامات تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى قۇرۋعا قاتىسى بار ەكەندىگىن ايقىن سەزىنىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالايتىن­دى­عىن جەتە تۇسىنگەنى ابزال. ال تاريحتىڭ ورتاقتىعى ماسەلە­سىنە كەلەر بولساق, ارينە, قازاقستان تاريحى – ەڭ الدىمەن قازاق ەلىنىڭ تا­ريحى. ول – تاۋەلسىز مەملە­كەت­ى­مىز­دىڭ اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن العاشقى مەملەكەتتەردىڭ, ورتاعاسىرلىق مەم­لە­كەتتەردىڭ تاريحى. ونىڭ ىشىندە قا­زاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزى بولىپ تا­بىلاتىن اق وردانىڭ تاريحى. ءما­سەلەن, وسى اق وردا مەملەكەتى مەن ونىڭ سول كەزدەگى استاناسى سىعاناق اتاۋلارى بۇگىنگى استانامىزدىڭ تورىنەن ورىن الىپ وتىرعانى تاريحي تاعدىرىمىزعا دەگەن قۇرمەتتىڭ نى­شانى. سونداي-اق مەملەكەتتىلىگىمىز­دىڭ تەرەڭنەن باستاۋ الاتىندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تاعدىردىڭ جەلى ايداپ, قازاق حال­قىمەن ءبىر ەلدە, ءبىر جەردە ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولعان وزگە ۇلىستاردىڭ تاريحى قازاقستان تاريحىنىڭ اجى­راماس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلعانى ءجون. ەندەشە, سوڭعى ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ەتنيكالىق توپتار مەن قازاقتاردىڭ تاريحى ورتاق دەۋگە تولىق نەگىز بار. تاريحي فاكتورلاردىڭ سالدارى­نان قازاقستانعا كەلگەن ۇلىس وكىلدەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كو­تەرۋگە, مادەنيەت پەن عىلىم سا­لاسىن وركەندەتۋگە زور ۇلەس قوسقاندىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل دا حالقىمىزدىڭ تاريحىنىڭ ورتاق­تى­عىن, ماقسات-مۇددەلەرى مەن بولا­شاعىنىڭ ءبىر ەكەندىگىن ايقىندايدى. دوكترينادا اتالعان تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە — ەتنوسارالىق قا­تى­ناستاردى جۇيەلى جانە ماقساتتى ءتۇر­دە زەرتتەيتىن ورتالىق قۇرۋ. بۇل ور­تا­لىق اسسامبلەيا جانىنداعى عىلى­مي-ساراپتامالىق كەڭەستىڭ بازاسىندا بوي كوتەرمەك. ارينە, ءدال وسىنداي قۇرىلىمنىڭ اسسامبلەياعا وتە قاجەت ەكەندىگى انىق. دەگەنمەن, وسى ورايدا ءبىر تۇسىنىكسىز جايتتىڭ تۋىنداعانىن دا ايتپاي كەتە المايمىز. بۇل ماسەلە 2005 جىلى ەلباسىنىڭ شەشىمى بويىنشا اسسامبلەيانى كۇشەيتۋ جونىندەگى شارا رەتىندە قابىلدانعان جارلىقتا ايقىندالعان بولاتىن. وسى جارلىقتا ۇلتارالىق قاتىناس­تار­دى, ەتنيكالىق ماسەلەلەردى زەرت­تەۋ جونىندەگى ورتالىق اشۋ تۋرالى ناقتى نۇسقاۋلار بەرىلگەن ەدى. مەنى وسى ماسەلەنىڭ نەلىكتەن قايتا كو­تەرىلىپ وتىرعانى ويلاندىرادى. كە­زىندە اشۋعا نۇسقاۋ بەرىلگەن ورتالىق نەلىكتەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرىل­ما­عانى, جۇمىس ىستەپ جاتپاعانى ءتۇ­سىنىكسىزدەۋ بولىپ تۇر. ارينە, الداعى ۋاقىتتا بۇل ورتالىقتى قۇرىپ, ونىڭ قىزمەتىن جولعا قويۋ كەرەك. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستي­ت­ۋت­تارىن ەتنوسارالىق كەلىسىم, ەتنو­مادەني توزىمدىلىك, ەتنوسارالىق, كون­فەس­سياارالىق ماسەلەلەر سياقتى ءوز­ەك­تى تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە پاي­دالانۋعا بولادى. سونداي-اق, فيلو­سو­فيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتى­نىڭ جانىنداعى الەۋمەتتانۋ ءبو­لى­مىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى كوبەيتسەك, سونىڭ ارقاسىندا جوعارىدا ءسوز بولعان ەتنيكالىق ماسەلەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. ەلىمىزدىڭ ەتنيكالىق احۋالىن ءسوز ەتكەندە, ءتىل ماسەلەسىن اينالىپ وتە المايمىز. جاسىراتىنى جوق, كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاق ءتىلى جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعانى بەلگىلى. قازاق ءتىلى تەك قازاقى ورتالاردا, قازاق اۋىل­دا­رىندا, قازاق باسىلىمدارىندا قول­دا­نىس تاپتى, تۇرمىستىق ءتىلدىڭ دەڭ­گەيىندە قالىپ قويدى. الايدا, ءتاۋ­ەلسىزدىك العاننان كەيىن انا تىلىمىزگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىپ, ونىڭ قول­دانۋ اياسىن كەڭەيتۋدى قولعا ال­دىق. بۇل سالادا اتقارىلاتىن جۇمىس­تار ءالى دە بولسا جەتەرلىك. ايتقىمىز كەلگەنى, دوكترينادا مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە دە كوڭىل بولىنگەن. جالپى, انا ءتىلىڭدى جەتىك بىلە وتىرىپ, شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋ ادامنىڭ رۋحاني بايلىعىن بىلدىرەتىن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا, ءۇش تۇعىرلى ءتىل يدەياسى ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ الەمدىك عىلىم-ءبىلىمدى مەڭگەرىپ, وزىق ءما­دە­نيەتپەن سۋسىن­داۋىنا جول اشارى انىق. ورىس تىلىنە قاتىستى وي-پىكى­رىمىزدى ورتاعا سالار بولساق, بۇل وتە باي ءتىل, عىلىم-ءبىلىمنىڭ ءتىلى ەكەندىگىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ورىس ءتىلى ارقىلى ۇلى اباي الەمدىك ادەبيەتتى تانىدى. بۇل الەمدە كەڭ تارالعان تىلدەردىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا مادلەن ولبرايت, مارگارەت تەتچەر, كولين پاۋەل سىندى الەمدىك ساياساتتاعى بەلدى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىن, باسقا دا سالالارداعى ايتۋلى دۇنيەلەر جارىققا شىعىسىمەن, از ۋاقىت ءىشىن­دە ورىس تىلىنە ءتارجىمالاندى. وكى­نىش­كە قاراي, وسى تەكتەس ۇلكەن ەڭ­بەكتەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسى تولىققاندى جولعا قويىلىپ ۇلگەرگەن جوق. ياعني, وقىرماندارىمىز قازاق تىلىنە ءتارجىمالانىپ ۇلگەرمەگەن ءدۇ­نيە­لەردى وقۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىنىڭ كو­مە­گىنە جۇگىنەدى. ال اعىلشىن ءتىلىنىڭ مارتەبەسى قانشالىقتى بيىك ەكەندىگى ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن تۇگەل ءمالىم. قوعامتانۋ, سايا­ساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ تەوريالىق نەگىزى, ادىستەمەسى اعىلشىن تىلىندە تۇزىلگەن. ءتىپتى, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرمەيىنشە, ازاماتتارىمىزدىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتە ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋى, ءبىلىم الۋى, مادەني-عىلىمي تۇرعىدا ىقپالداسۋى وتە قيىنعا تۇسەدى. ءۇش تۇعىرلى ءتىل يدەياسىنا قا­تىستى مىنا جايدى باسا ايتقان ءجون. مەم­لەكەت باسشىسى ورىس جانە اعىل­شىن تىلدەرىن مەڭگەرۋگە جاعداي تۋعى­زىلا وتىرىپ, ەڭ الدىمەن قازاق ءتى­لىنە با­سىمدىق بەرىلەتىندىگىن ايقىن جەت­كىزگەن بولاتىن. ولاي بولسا, ءبۇ­گىن­گى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ پا­رىزى – “وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن مەڭگەرىپ, مەم­لەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەۋ” دەپ بىلەمىز. دوكترينادا كونفەسسياارالىق قا­تىناستار ماسەلەسىنىڭ دە قامتىلعانى وتە ورىندى. قوعامدا دىنارالىق ءۇن­دەسۋ مەن ءوزارا تۇسىنىكتى دامىتۋ, تۇراق­تىلىقتى نىعايتۋ جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ دىنگە قاتىستى ماعلۇماتىن, ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا ورتا مەكتەپتەردە ء“دىنتانۋ نەگىزدەرى” مىندەتتى وقۋ كۋرسىن جۇرگىزۋ قاجەت­تىلىگى كورسەتىلگەن. بۇل كۋرستى مەكتەپ قابىرعاسىندا ەنگىزۋ دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناس ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستاعى ءدۇ­نيەلەر. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ۇلىس­تار­دىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزىنىڭ قۇندى­لىق­تارى, ءداستۇرى, نانىم-سەنىمى بار. قا­زاقتار يسلام ءدىنىن, ورىستار حريس­تياندىق پراۆوسلاۆيە ءدىنىن, ەۆرەيلەر ءيۋدايزمدى ۇستانسا, باسقا دا ۇلىستار 40-تان استام ءدىني اعىمدار مەن سە­نىمدەرگە بوي ۇسىنعان. سوندىقتان حالىق اراسىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستانعان ءدىنىن قۇرمەتتەپ, وعان توزىمدىلىك تانىتۋعا جەتەلەيتىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. سوندىقتان بۇل ءپاندى وقىتۋ وتە قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. دوكترينادا مەكتەپتەردە قازاق­ستان حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ەڭ­بەكتەگى جانە مايدانداعى ەرلىكتەرىن دارىپتەيتىن مۇراجاي جۇيەسىن كا­لىپتاستىرۋ قاراستىرىلعان. ارينە, بۇل باستامانى دا قولداۋعا بولادى. اسىرەسە, بۇل جۇمىستى كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ شوعىرلانعان جەرلەردە جۇرگىزۋ تيىمدىرەك بولماق. قۇجات جوباسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىر توپتاماسى جىل سايىن قا­زاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىنە ار­نالعان “مەنىڭ ەلىم” اتتى حالىقتىق-پاتريوتتىق اكتسيالاردى وتكىزۋگە باعىتتالعان. بۇل شارانىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ, جاستاردىڭ ارا­سىن­دا ەتنوستىق جانە ءدىني ءتو­زىمدىلىك يدەيالارى مەن ءداس­تۇرلەرىن ءارى قاراي نىعاي­تۋ­عا نەگىز بولارى ءسوزسىز. بو­لا­شاقتا اكتسيا ءداستۇرلى سي­پات­تى يەلەنەدى دەگەن ويدامىز. تاعى دا ءبىر كوتەرىلگەن ءما­سەلە – ەتنوستىق بۇ­قا­رالىق اق­پارات قۇرال­دارىنا قولداۋ كورسەتۋ. بۇگىنگى تاڭ­دا رەسپۋبليكامىزدا جۇزەگە اسىرى­لىپ جاتقان ۇلتتىق ساياساتتى حالىققا جەتكىزۋ, تاراتۋ ماق­ساتى وڭاي جۇمىس ەمەس ەكەندىگى كوپشىلىككە ءمالىم. بۇل قىرۋار شارۋا كوزگە كورىنبەسە دە, تىڭعىلىقتى قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى. ارينە, ەتنوستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلت­ارا­لىق قاتىناستار­دا­عى, ۇلت ساياسا­تىن­داعى جەتىستىكتەرگە, ۇتىم­دى شارالارعا كوبىرەك كوڭىل ءبو­لۋى قاجەت. ۇلتارالىق جانە كون­فەس­سياارالىق قاتىناس­تار­دى ساياساتقا اينالدىرۋعا بولمايدى. ەندىگى كوڭىل بولەتىن ماسەلە – ەتنوسارالىق سالاعا قاتىستى عىلىمي-قولدانبالى بازانىڭ ۇعىمدارىن جەتىلدىرۋ. وسىعان بايلانىستى “ۇلت” دەگەن ۇعىمنىڭ بۇگىنگى قولدانىس ايا­سىنا قاتىستى پىكىرىمدى بىلدىرە كە­تەيىن. “ۇلت” ۇعىمىن ەكى ءتۇرلى ما­عى­نادا قاراستىرۋعا بولادى. ەڭ الدى­مەن, بۇل ۇعىمدى ورىستاردىڭ ءوزى ەۋ­روپادان العاندىعىن ەسكەرۋىمىز قا­جەت. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ول “ەت­نوس” ماعىناسىندا قولدانىلدى. مى­سالى, ورىس, وزبەك, قازاق, ۋكراين, تا­عى باسقا ەتنوستار كەڭەس وداعىندا “نا­تسيا”, ياعني, “ۇلت” دەپ قاراستىرىلدى. ال باتىس عالىمدارىنىڭ انىق­تاماسىنا سۇيەنسەك, ونىڭ ماعىناسى ەتنوستان گورى الدەقايدا كەڭ. ماسە­لەن, اقش-تا وسى ەلدى مەكەندەگەن ءتۇرلى حالىقتار “امەريكالىق ۇلت” دەگەن ۇعىمنىڭ اياسىنا ۇيىپ وتىر. ياعني ولار ءۇشىن “ۇلت” دەگەن ۇعىمنىڭ ماعىناسى “ەتنوستان” گورى الدەقايدا تەرەڭ دەگەن ءسوز. سونىڭ ارقاسىندا كوپ­تەگەن ەتنوستار اقش تۋىنىڭ استىنا بىرىككەن. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, “ۇلت” ۇعىمىنىڭ نەگىزگى ماعىناسى “حالىق” دەگەنگە كوبىرەك كەلەدى. ياعني, “ۇلت” — ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرامىنداعى حالقى, سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى دەگەندى بىلدىرەدى. ەندەشە, ورىستىڭ “ناتسيا” دەگەن قوس ماعى­ناسى بار (ساياسي جانە ەتنيكالىق) ءسوزىن قازاق تىلىندەگى قولدانىستا ارا-جىگىن اجىراتىپ العانىمىز ءجون. بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. سەبەبى, قازىردىڭ وزىندە ەتنوسارالىق, ۇلت­ارا­لىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار اراسىندا وسى ۇعىمعا قا­تىستى پىكىرتالاستار تولاستاماي وتىر. دوكترينادا كوشى-قون ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىلعان. بۇل دا قازىرگى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەندىگى انىق. كوشى-قون سالاسىندا ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ۋاقىت تالابىنا ساي كوتەرىلىپ وتىر. ءويت­كەنى, قازاقستان جەر كولەمى اسا كەڭ, قويناۋىنداعى بايلىعى مول, ەكو­نو­ميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋى جوعارى, ساياسي تۇراقتىلىعى مىعىم مەملەكەت بولىپ تابىلادى. گەوساياسي تۇرعىدان العاندا, ەلىمىز ءبىر تاراپىندا الىپ قى­تايمەن, ەكىنشى تاراپىندا ال­پاۋىت رەسەيمەن, سونداي-اق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ىرگەلەس جاتىر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى ەلدەردە ورىن ال­ىپ جاتقان ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكو­نوميكالىق, دەموگرافيالىق ۇردىستەر ءبىزدىڭ ەلدى دە الاڭداتپاي قويماي­تى­نى تۇسىنىكتى. اسىرەسە, بۇگىنگى تاڭدا شەت مەملەكەتتەر مەن قازاقستان ارا­سىندا كوشى-قون ءۇردىسى قارقىن الۋدا. قازاقستان كوشى-قون ءۇردىسىن رەت­تەپ وتىرۋ ماسەلەسىندە كانادا, اۆ­ستراليا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەنى دۇرىس دەگەن ويدامىز. بۇل ەلدەردىڭ كوشى-قون سالاسىنا قاتىستى زاڭناماسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قۇقىن, مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن قور­عايتىن مىعىم زاڭدارعا نەگىزدەلگەن. سوندىقتان قازاقستاندا دا كوشى-قون ءۇردىسىن قاتاڭ قاداعالايتىن, مەملە­كەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىن, دايەكتى, سالماقتى زاڭناما قاجەت-اق. بۇل ماسەلە باسا نازار اۋدارۋدى قا­جەت ەتەدى. سەبەبى, سوڭعى ساناقتىڭ ءنا­تيجەسىنە كوز جۇگىرتسەك, قازاقستان­داعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 67 پايىزدىق دەڭگەيدى جاڭا عانا باعىندىرىپ جاتىر. بۇل مەجەنى ءالى دە بولسا ءوسىرۋ كەرەك. ەندى كوشى-قون ۇردىسىنە قاتىستى گەرمانيانىڭ تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتىپ كورەيىك. نەمىستەر گەرمانيادا قالۋدى ماقسات ەتەتىن ازاماتتار ءۇشىن بىرنەشە تالاپ قويدى. سونىڭ ءبىرى – نەمىس تىلىنەن جانە نەمىس تاريحىنان ەمتيحان تاپسىرۋ. نەمىستىڭ ءتىلى مەن تاريحىن بىلمەيتىن ادام گەرمانيادا قالا المايدى. وسى تاجىريبەنى قازاق­ستانعا قونىس اۋدارۋدى كوكسەيتىن شەتەل­دىكتەرگە قاتىستى نەگە قول­دانباسقا؟ قازاقستاندى مەكەندەگىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ازامات ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاريحىن, مەملەكەتتىك ءتىلىن, سونداي-اق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءداستۇرىن قانشالىقتى بىلەتىندىگىن ەمتيحان تاپسىرۋ ارقىلى دالەلدەۋگە ءتيىس. بۇل ءوز كەزەگىندە كوشى-قون ءۇردىسىن رەت­تەۋگە عانا ەمەس, قازاقستاندا تۇراتىن ازاماتتاردىڭ وي-ساناسىن تاربيە­لەۋ­گە دە يگى ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. قورىتا كەلگەندە, دوكترينا ايا­سىندا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر كو­تە­رىلگەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. نەگى­زى­نەن دوكترينا ارقىلى قوعام نازا­رىنا تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان ۇستا­نىمدار, قاعيدالار ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعانى انىق. عالىمدار, سايا­سات­تانۋشىلار, فيلوسوفتار, سونداي-اق كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قاراپايىم ازاماتتار تاراپىنان وسى ماڭىزدى قۇجاتقا قاتىستى وي-پىكىرلەر ءالى دە ايتىلاتىندىعىنا سەنىمىمىز مول. ءسوز جوق دوكترينا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى, توزىمدىلىكتى, تۇراقتىلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋگە ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. بۇل قوعامعا وتە قاجەت ءارى زامان تالابىنا ساي قۇجات دەپ ەسەپتەيمىز. كامال بۇرحانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.