گەنري فورد حح عاسىردا كولىك ءوندىرىسىن جاپپاي كونۆەيەرگە قويعاندا, زاۋىتتا ادام مەن تەحنيكانىڭ باسەكەسى ارتتى. بىراق 1970جج دەيىن الەمنىڭ ءىرى ءوندىرىس ورىندارىندا ادامنىڭ ۇلەسى كوپ بولدى. ماسەلەن, سول دجەنەرال موتورس, فورد موتورستاردا 595 مىڭ جانە 260 مىڭ كىسى قىزمەت ەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ ءىرى كومبينات-گيگانتتارىندا دا ون مىڭداعان جۇمىسشى بولدى. الايدا 1990جج الەمدىك يندۋستريادا اۋتسورسيگ (وutsourcing) پروتسەسى باستالدى. ءىرى كومپانيالار ءوز كاسىپورىندارىن دامۋشى ەلدەرگە كوشىردى. سەبەبى ولاردا جۇمىس كۇشى ارزان ەدى, كەيدە جەرگىلىكتى جەردەن شيكىزاتتى دا تابۋعا بولاتىن. وسىلايشا, قىتاي, ۆەتنام, مالايزيا جانە باسقا دا ازيا ەلدەرىندە ىشكى يندۋستريا دامي باستادى.
اۋتسورسينگ.الايدا ولارعا تاۋار قۇنىنىڭ ەڭ از مولشەرى تولەنەتىن. ماسەلەن, كەزىندە ءبىر iPhone 3G سمارتفونى 500 اقش دوللارى باعاسىمەن ساتىلدى. ونىڭ شىعىنى 179 دوللار بولسا, تازا پايدا 321 دوللار ەدى. سول ءار iPhone-نان قىتايعا 6,5 دوللار تۇسسە, جاپونياعا 50 دوللارعا جۋىق قالاتىن. ياعني, وسىدان-اق مامانداردىڭ قۇندىلىعىن تۇسىنۋگە بولادى. جالپى زاۋىت, فابريكالاردى اۋتسورسينگكە شىعارۋ كوپتەگەن الەمدىك برەندتەردىڭ شىعىنىن ازايتتى. الايدا دامىعان مەملەكەتتەردەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ جابىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. ماسەلەن, تەك اقش-تاعى زاۋىتتار دامۋشى ەلدەرگە كوشۋىنە وراي 2003 جىلى 140 مىڭ جۇمىس ورنى جابىلدى. دامۋشى ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى ءوزىنىڭ ميلليونداعان حالقىن جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن اۋتسورسينگپەن كەلگەن ينۆەستورلارعا جاعداي جاسادى.
اۋتسورسينگپەن قاتار نياشورينگ (nearshoring) پروتسەسى دە قاتار ءجۇردى. ياعني, جوعارى تەحنولوگيالى ءوندىرىس دامىعان ەلدەردەن الىسقا ەمەس, ماڭىنداعى كورشى مەملەكەتكە كوشەدى. مىسالى, اقش-تاعى اۆتو يندۋستريانىڭ گيگانتتارى كولىكتى ىرگەدەگى مەكسيكادا قۇراستىرا باستادى. ناتيجەسىندە, مەكسيكا جىلىنا 3,6 ملن كولىك شىعاراتىن ەلگە اينالدى. نەمەسە باتىس ەۋروپانىڭ ءىرى كومپانيالارى سوتسياليستىك قۇرساۋدان شىققان شىعىس ەۋروپاعا مەكەن اۋىستىرا باستادى. ول ءتيىمدى بولاتىن: مادەنيەتى ۇقساس, جۇمىس كۇشى ارزانداۋ, ءبىلىمدى قىزمەتكەر كوپ.
رەشورينگ.دەگەنمەن 2010 جىلدان باستاپ بۇل جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرە باستادى نەمەسە رەشورينگ (reshoring) پروتسەسى باستالدى. ءىرى كومپانيالار ءوندىرىس ورىندارىن ءوز ەلدەرىنە نەمەسە دامىعان ەلدەرگە قايتارا باستادى. نەگە؟ وعان بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, قازىر دامۋشى ەلدەردەگى جۇمىس كۇشى 20 جىل بۇرىنعىداي ارزان ەمەس. ولار دا جوعارى جالاقى, الەۋمەتتىك پاكەتتى تالاپ ەتە باستادى. شىعىن ارتتى. ەكىنشىدەن, ءوندىرىس ورىندارىن ەلگە قايتارۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەردە كومپانيالارعا سالىق ازايىپ, جاعداي جاسالا باستادى. ۇشىنشىدەن, ءوندىرىستى روبوتتاندىرۋ پروتسەسى باستالدى. بۇرىنعىداي زاۋىتتا مىڭداعان كىسى ۇستاۋ مىندەت ەمەس.
ەلگە ورالۋ؟روبوتتى باسقاراتىن ساناۋلى جۇمىسشىنى قۋاتتى مەملەكەتتەن دە تابۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, تايۆاندىق Foxconn كومپانياسى 10 ملرد دوللار تۇراتىن ءىرى زاۋىتتى چيكاگودا سالماق. 3 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى. مەرسەدەس اقش-تىڭ الاباما شتاتىندا قۇنى 1 ملرد دوللار تۇراتىن اۆتوزاۋىت اشپاق. 600 عانا جۇمىسشى قاجەت. جەڭىل ونەركاسىپ تە بۇل ترەندتەن قالماق ەمەس. اديداس كومپانياسى 2015 جىلى ءوندىرىسىن گەرمانياداعى انسباح قالاسىنا اكەلدى. SpeedFactory زاۋىتى جىلىنا 500 مىڭ جۇپ اياقكيىم شىعارادى. بىراق 160 ادام عانا ىستەيدى. سەبەبى ءوندىرىس پروتسەسى تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان. بۇدان بولەك, ءىرى كومپانيالاردىڭ جوعارى تەحنولوگيانى دامۋشى ەلدەرمەن بولىسكىسى كەلمەيتىن نيەتى بايقالادى. بىراق نەگىزگى ماسەلە شىعىنعا كەلىپ تىرەلەدى. سەبەبى كاسىپكەر الدىمەن قوعامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ەمەس, ءوز شىعىنىن ازايتۋدى ويلايدى. ءبىر مىسال - Ford كومپانياسى مەكسيكانىڭ سان-لۋيس-پوتوسي جەرىندە قۇنى 1,6 ملرد دوللار تۇراتىن جوسپارلاعان زاۋىتىن سالمايتىن بولدى. ونىڭ ورنىنا اقش-تىڭ ميچيگان شتاتىندا 700 ملن دوللارعا جاڭا زاۋىت اشىلماق جانە وعان 700 عانا قىزمەتكەر قاجەت. بۇل پروتسەس ءبىراز ازيالىق كومپانيالاردىڭ اقش-قا كوشۋىنە تۇرتكى بولىپ جاتىر. قىتايدىڭ Tianyuan Garments كومپانياسى اقش-تىڭ اركانزاس شتاتىندا جىلىنا 23 ملن جەيدە شىعاراتىن فابريكاسىن اشپاق. وسىنداي ءىرى وندىرىسكە ولارعا بار – جوعى 400 كىسى كەرەك. سەبەبى كيىم تىگۋ ءىسى مۇندا دا تولىق روبوتتانعان.
روبوتتار.وزدەرىڭىز كورگەندەي, دامۋشى ەلدەرگە جاي زاۋىتتار ورالىپ جاتقان جوق. روبوتتانعان ءارى از قىزمەتكەردى تالاپ ەتەتىن ءوندىرىس ورىندارى. كومپانيالار ءوز سالاسىنا روبوتتاردى ەنگىزۋگە نەگە قۇشتار؟ سوڭعى 20 جىلدا اقش-تا كولىك شىعارۋدى اۆتومانتتاندىرۋ ناتيجەسىندە ءونىم 53% - عا ارتىپتى, ال جۇمىس كۇشى 28%-عا ازايعان. ياعني, روبوتتاردىڭ جۇمىس ونىمدىلىگى جوعارى. از شىعىنمەن كوپ ناتيجەگە جەتۋگە بولادى. ولار شىعىندى ازايتادى. روبوت اۋىرمايدى, جۇمىستان كەشىكپەيدى نە سۇرانبايدى, قاتەلەسپەيدى, تەك بەرىلگەن بۇيرىقتى ورىندايدى. جالاقى, الەۋمەتتىك پاكەت, 1 ايلىق دەمالىس سۇرامايدى. جۇمىس بەرۋشىگە ەڭ قاجەت قىزمەتكەر سياقتى. ەندەشە كومپانيالار ونى ءوز سالاسىنا نەگە ەنگىزبەسكە؟
روبوت قاتەر مە؟الايدا ەكونوميكانى روبوتتاندىرۋدىڭ وزىندىك قاۋىپ-قاتەرلەرى از ەمەس. ادەتتە, ءبىر روبوت جۇمىستا ءۇش ادامدى الماستىرادى ەكەن, ياعني, ءۇش قىزمەتكەردى جۇمىسسىز قالدىرادى دەگەن ءسوز. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا روبوتتاندىرۋ 800 مىڭ جۇمىس ورنىن جاپقان. الايدا 3,5 ملن جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپتى. تەك ول ورىندارعا قابىلەتى جوعارى ماماندار كەرەك. اتاقتى «Why nations fail» كىتابىنىڭ اۆتورى د.اسەموگلۋدىڭ جانە رەسترەپونىڭ زەرتتەۋىنە سەنسەك, ءوندىرىستى روبوتتاندىرعاندا ورتا ءبىلىمدى ازاماتتار جۇمىستان ايرىلىپ, جالاقاسى ازايادى ەكەن. سەبەبى ادەتتە روبوتتار ۇلكەن اقىلدى تالاپ ەتپەيتىن, كۇندەلىكتى قايتالاناتىن مەحانيكالىق ارەكەت جاسايتىن جۇمىستاردى الماستىرادى. ماسەلەن, قوراپشانى جيناۋ, تاسۋ, كولىكتىڭ بولشەگىن ورنالاستىرۋ جانە تاعىسىن تاعىلار.
رەسەيلىك عالىمدار دا ءوز ەكونوميكاسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, روبوتتاندىرۋ پروتسەسى باستالسا, ەڭبەك نارىعىنداعى 49-50% ازامات (42 ملن) جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن دەيدى. سەبەبى رەسەيدە ءالى كۇنگە ءداستۇرلى قىزمەت كورسەتەتىن ماماندىقتار از ەمەس. ايتالىق, دۇكەن ساتۋشىسى, تاكسي جۇرگىزۋشىسى, نەسيە ساراپشىسى, ريەلتور جانە باسقالارى. ولاردىڭ جۇمىسىن كەلەشەكتە اۆتوماتتاندىرۋعا نەمەسە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى سايتتارعا اۋىستىرۋعا بولادى.
روبوت مۇمكىندىك پە؟جالپى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم 2022 جىلعا قاراي روبوتتار ادامداردان 75 ملن جۇمىستى «تارتىپ الىپ», 133 ملن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى دەپ بولجام جاسايدى. بۇل ەكونوميكاسى ءبىر سالاعا بەيىمدەلگەن ەلدەر ءۇشىن قاۋىپتى. ماسەلەن, بانگلادەشتىڭ 70% ەكسپورتى كيىم. ەگەر وسى ەلدەگى كاسىپكەرلەر فابريكالارىنا جاپپاي روبوتتاردى ورناتاتىن بولسا, وندا ميلليونداعان ادام كوشەدە قالۋى مۇمكىن. ەندى سۇرانىستا تەحنولوگيامەن, ۇلكەن مالىمەتتەرمەن جۇمىس ىستەي الاتىن data-ساراپشىلار, باعدارلامالاۋشى-ينجەنەرلەر, ەلەكتروندى ساۋدا ماماندارى, SMM-شىلەر بولۋى مۇمكىن.
جالپى روبوتتاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت بيزنەستىڭ دە تۇرلەرىن وزگەرتىپ تاستادى. ماماندىقتاردىڭ جويىلۋى, جاڭا قابىلەتى بار قىزمەتكەرلەردىڭ تالاپ ەتىلۋى سونىڭ تەك سالدارى عانا. ماسەلەن, بىردە ءبىر جەكە كولىگى جوق Uber الەمدەگى ەڭ ءىرى جولاۋشى تاسيتىن كومپانياعا اينالدى. ال يەلىگىندە پاتەرى نە قوناق ءۇيى جوق Airbnb نەمەسە Booking قازىر جاھان بويىنشا جۇرتتى ۋاقىتشا باسپاناعا جايعاستىرۋشى ەڭ ءىرى كومپانيانىڭ ءبىرى. ياعني, تەحنولوگيا نارىقتى وزگەرتتى, كليەنت پەن بيزنەستىڭ اراسىنداعى دەلدالدار ازايىپ بارادى. سونىڭ ءبىر دالەلى – تۋريستىك اگەنتتىكتەر. جۇرت ساياحات ءۇشىن بۇرىندارى اگەنتتىكتەرگە جۇگىنسە, قازىر بارلىعىن ۇيدەن شىقپاي, سايت ارقىلى راسىمدەي الادى. ماسەلەن, اقش-تا 1990ج 132 مىڭ تۋريستىك كومپانيا بولسا, 2014 جىلى ولاردىڭ سانى 74 مىڭعا تۇسكەن. باسقاشا ايتقاندا, تۋريستىك اگەنتتىكتىڭ كەڭسەسىن ىزدەپ بارىپ, بيلەت ساتىپ الاتىن ادام ازايعان.
سوڭعى 20 جىلدا باتىس ەۋروپا مەن اقش-تا روبوت سانى 5 ەسە ءوسىپ, 1,5 ملن-عا جەتكەن. بۇگىندە الەمدە ءوز ەكونوميكاسىنا روبوتتاردى ەنگىزۋدەن وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, گەرمانيا الەم الدىندا كەلەدى. تەك كورەيادا 10 مىڭ جۇمىسشىعا شاققاندا, 631 روبوتتان كەلەدى. بىراق وسى قوس ەلدىڭ كورسەتكىشىنە قاراساق, جۇمىسسىزدىق تومەن دەڭگەيدە. سەبەبى روبوتيزاتسيا ەكونوميكا مەن جالاقىنىڭ وسىمىنە اكەلەدى ەكەن. سونىمەن قاتار, ورتا ءبىلىمدى پەرسونالدىڭ قىسقارىپ, قابىلەتى جوعارى مامانداردىڭ سۇرانىسىن تۋدىرادى. سايكەسىنشە, ەگەر روبوتتىڭ «كەسىرىنەن» دالادا قالعان ورتاشا بىلىكتى ماماندى قايتا وقىتسا, قابىلەتىن جوعارىلاتسا, وندا جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋعا بولادى.
3D پرينتەر. جالپى ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا بارىسىندا تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ءبىر كورسەتكىشى ءارى جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا سەبەپشى بولاتىن فاكتور – 3D پرينتەرلەر. بۇگىندە ولار كادىمگى قۋىرشاقتان باستاپ ۇشاقتىڭ بولشەگىنە دەيىن باسىپ شىعارا الادى. پوليمەر پلاستيكتەن قالاعان فيگۋرانى قۇيىپ بەرەدى. ەگەر بۇل باعىت جاقسى دامىسا, وندا كەلەشەكتە, ايتالىق, ءبىر كولىك قۇراستىرۋعا قاجەت دەتال, بولشەكتەردى 20-30 زاۋىتتان بولەك تاپسىرىس بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. باسىم بولىگىن ءار اۆتوزاۋىت ءوزى 3D پرينتەرلەردە باسىپ شىعارا الادى. ياعني, ءبىر جاعى بيزنەستىڭ شىعىنىن ازايتادى, ەكىنشى جاعى ساۋدا اينالىمىن, وندىرىسكە تاپسىرىستاردى تومەن ءتۇسىرىپ جىبەرۋى حاق. ماسەلەن, اديداس كومپانياسى 2015 جىلى بەرليندە كەز-كەلگەن ادام اياعىن سكانەرلەپ, سپورت اياق كيىمىنىڭ قالاعان ديزاينىن تاڭداپ, سوڭىندا ونى 3D پرينتەردە باسىپ شىعارا الاتىن دۇكەن اشتى. بيزنەس وسىلايشا جاپپاي تاۋار شىعارۋدان جەكە, ءار ادامعا ارنالعان, ەكسكليۋزيۆتى تاۋار دەگەن فورماتقا اۋىسۋى مۇمكىن. بۇل مەندەگى كويلەك باسقا ەشكىمدە بولماسىن دەپ ويلايتىن قىزدار ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك.
قازاقستان شە؟ بۇكىل الەمدە وسىنداي تەحنولوگيالىق, يندۋستريالىق وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقاندا, قازقاستان ولاردان شەت قالماسى انىق. بىلتىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرجان التاەۆ ەلدەگى 600 كومپانيا تسيفروۆيزاتسيا پروتسەسى اياسىندا ءبىرشاما جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ال «بايتەرەك» حولدينگىنە قاراستى "قازىنا كاپيتال مەنەدجمەنت" كومپانياسى 2017 جىلى "ۆيست گرۋپپ" كومپانياسىنا قاراجات قۇيعان ەدى. ماقسات – كەن ءوندىرۋ سالاسىن روبوتتاندىرۋ. بۇل ءبىر جاعى تەحنولوگيانىڭ دامۋى, ودان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشى جاعى, جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنا ۇلكەن سىناق. ماسەلەن, ارسەللور ميتالل تەمىرتاۋ, قازاقمىس سەكىلدى ءىرى كاسىپورىنداردا جۇمىسشى سانى 30 مىڭ مەن 40 مىڭنىڭ اراسى. ەگەر ەرتەڭ وسى كەن ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيا سالاسىندا روبوتتاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ پروتسەسى باستالسا, وندا مىڭداعان ادامنىڭ قارا كۇشى كەرەك بولماي قالادى. ياعني, ولار كوشەدە قالادى دەگەن ءسوز. ۇكىمەت ۇنەمى بۇل كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن جۇمىسشىلاردى جۇمىستان شىعارما دەپ سۇراي المايدى. پروگرەسس ءجۇرىپ جاتىر. سول ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ سونداي تاۋەكەلدەرگە جاۋاپ قادامدارى بار دەگەن ۇمىتتەمىن. ولاي بولماعان جاعدايدا, جۇمىسشى جۇرت قىزمەتسىز قالسا, ورتالىق قازاقستان الەۋمەتتىك تۇراقسىز وڭىرگە اينالۋى ابدەن مۇمكىن.
ەكونوميكانىڭ روبوتتانۋى تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ ءبىر كەزەڭى عانا. الدىڭعى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيالار كەزىندە دە ادام تەحنولوگيامەن جۇمىس ورنى ءۇشىن كۇرەستى. ناتيجەسىندە, ءونىم ارتىپ, ەكى جاق جاقسى ۇيلەستى. كورەيا مەن گەرمانيانىڭ تاجىريبەسى كورەستكەندەي, ءوندىرىستى روبوتتاندىرۋدان ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق. روبوت ءبىرشاما يندۋسترياداعى پروتسەستەردى ادامسىز جىلدام اتقارا الادى. تەك جاعدايعا بەيىمدەلىپ, جۇمىسسىز قالعانداردى جاڭا ماماندىق, باعىت, قارىم-قابىلەتكە دەر كەزىندە وقىتا ءبىلۋ كەرەك. وعان قوسا, ءار مامان دا ەرتەڭ مەنى روبوت اۋىستىرماي ما؟ ەڭبەك نارىعىندا, جۇمىستا سۇرانىستا بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋىم كەرەك, قانداي ءبىلىم, قابىلەتكە يە بولۋىم قاجەت دەگەن سۇراقتى وزىنە قويىپ, سوعان جاۋاپ تابا بەرگەنى ابزال.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
“ەگەمەن قازاقستان”
