شاتداۋن تىعىرىققا تىرەدى
داۋدىڭ باسى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا اقش پەن مەكسيكا اراسىندا دۋال سالۋعا بايلانىستى بەرگەن ۋادەسىندە جاتىر. بيىل وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى جاھانعا جار سالعان ۋادەسى مازالاعان د.ترامپ ءوز جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا اتالعان قۇرىلىسقا كونگرەستەن 5 ملرد دوللاردان اسا قاراجات تالاپ ەتتى. بۇل ۇسىنىسقا دەموكراتتار ورە تۇرەگەلىپ, اقش پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزى وتپەي قالدى. ەسەسىنە, ولارعا ەرەگىسكەن دونالد ترامپ جاڭا بيۋدجەتكە قول قويماي, ەلدەگى بيۋدجەتتىك داعدارىسقا جول اشتى. سونىڭ سالدارىنان, قاتارىندا مەملەكەتتىك دەپارتامەنت, ىشكى قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى, ادىلەت مينيسترلىگى جانە اق ءۇي اپپاراتىنىڭ ءبىر بولىگىن قۇرايتىن بىرقاتار قۇرىلىمدار قارجىدان قاعىلىپ, 800 مىڭداي مەملەكەتتىك قىزمەتكەر اقىسىز جۇمىس ىستەۋگە نەمەسە اقىسى تولەنبەيتىن دەمالىسقا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. دەموكراتتار دۋال ءۇشىن ترامپ سۇراعان 5,6 ملرد دوللاردىڭ ورنىنا ءارى كەتكەندە 1,3 ملرد دوللار بولۋگە ىڭعاي بىلدىرگەنىمەن, قوس تاراپ مامىلەگە كەلەر ەمەس. تۆيتتەردە د.ترامپتىڭ سوڭعى مالىمدەمەلەرى نەگىزىنەن بيۋدجەت, دۋال جانە دەموكراتتاردىڭ قارسىلىعىنا ارنالىپ وتىر. ەڭ باستىسى, بيۋدجەتكە قول قويىلماعان كۇندە ەلدە توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا قۇزىرەتى بار اقش پرەزيدەنتى ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, دەموكراتتار قارسىلىعىنىڭ توڭى جىبيتىندىگىنە سەنىمىن جوعالتپاعان سىڭايلى.
سونىڭ وزىندە CNBC تەلەارناسىنا سۇحبات بەرگەن S&P كومپانياسىنىڭ باس ەكونوميسى بەت بوۆينو بۇل شاتداۋن امەريكانىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە اپتاسىنا 1,2 ملرد دوللار كولەمىندە زالال كەلتىرىپ وتىرعانىن مالىمدەدى.
وسىعان قاراماستان, دەگەنىنەن قايتقىسى كەلمەگەن تاراپتار ەلدە توتەنشە جاعدايدىڭ جاريالانۋىنا دەيىن شارپىسۋى مۇمكىن. ونداي كۇن تۋعان ساتتە د.ترامپ دۋال قۇرىلىسىنا قاجەتتى قاراجاتتى كونگرەستىڭ كەلىسىمىنسىز-اق بولدىرە الادى. الايدا دەموكراتتار ونداي شەشىمدى سوتقا بەرۋگە ءازىر. ال 2020 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا كەزەكتى پرەزيدەنت سايلاۋى وتەتىندىگىن ەسكەرسەك, ەكىنشى مەرزىمنەن ءۇمىتتى ترامپ العان بەتىنەن قايتپاسى انىق.
قارسىلىق ۇدەپ بارادى
دونالد ترامپ اقش پەن مەكسيكا اراسىندا ۇشقان قۇستان باسقانى بەي-بەرەكەت وتكىزبەۋگە بەكىنىپ, دۋال سالۋ تۋرالى 2016 جىلدىڭ سوڭىنداعى, ياعني پرەزيدەنت سايلاۋى الدىنداعى باستاماسىن بىلتىر قايتا كوتەردى. ول وسى بيىك قابىرعا ارقىلى ەسىرتكى تاسىمالى مەن زاڭسىز كوشى-قونعا توسقاۋىل قويماق. كانىگى كاسىپكەرگە ءتان وجەت مىنەزى بار د.ترامپتىڭ دۋالعا بايلانىستى ەسەبى دە تۇگەل. ەلدەگى شاتداۋنعا بايلانىستى حالىققا بەينەمالىمدەمە جاساعان اقش پرەزيدەنتى دۋال شىعىنى تەز اقتالاتىنى جونىندە دالەلدەرىن ۇسىندى.
– شەكاراداعى دۋالدىڭ شىعىنى تەز قايتادى. زاڭسىز ەسىرتكى تاسىمالىنىڭ قۇنى (اقش-قا اكەلىنەتىن) جىلىنا 500 ملرد دوللاردان اسادى, بۇل ءبىز كونگرەستەن سۇراپ وتىرعان 5,6 ملرد دوللاردان الدەقايدا كوپ. سونداي-اق دۋالدىڭ شىعىنى ءبىزدىڭ مەكسيكامەن ارادا قول قويعان جاڭا ساۋدا كەلىسىمدەرىمىزدىڭ ەسەبىنەن دە وتەلەدى, – دەدى اقش پرەزيدەنتى.
اۋەلگىدە اقش پەن مەكسيكا اراسىنداعى دۋالدىڭ ادام قۇقىقتارىن شەكتەيتىندىگىن العا تارتقان دەموكراتتار, قازىر جاعداي ۋشىققان سايىن د.ترامپتىڭ ۇسىنىستارىن كوزگە ىلەر ەمەس. ونىڭ ىشىندە, اقش ساياساتىنىڭ كانىگى سۇڭعىلاسى, 78 جاستاعى نەنسي پەلوسي تىزگىن العان بويدا د.ترامپقا سالماقتى قارسىلاسقا اينالدى.
ساياساتكەر تەلەارنالاردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا «دۋالعا كوك تيىن دا جوق» دەپ, كەسىمدى ءسوزىن قىسقا قايىردى.
– ول (پرەزيدەنت ترامپ) ءبىزدى ون جەردەن ۇگىتتەسە دە, ميللياردتاعان دوللار ءراسۋا بولاتىن جوبانى قولدامايمىز, – دەدى ن.پەلوسي. سونىمەن قاتار د.ترامپتىڭ سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى كەزىندە دۋال قۇرىلىسىن مەكسيكا تاراپى قارجىلاندىرادى دەگەن سوزدەرىن ەسكە سالدى.
ال پەلوسيدىڭ ارىپتەسى, سەناتور-دەموكرات چاك شۋمەر اقش كونگرەسىنىڭ شەكارانى بەكىتۋدى قارجىلاندىرۋ جوباسىنا دۋال تۇرعىزۋ ماسەلەسى ەنگىزىلمەگەندىگىن كولدەنەڭ تارتتى. دۋال قۇرىلىسىنا قۇراما شتاتتاردىڭ ەكولوگتارى دا قارسى شىقتى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, شەكاراداعى قامال قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرىپ, وسىمدىكتەر دۇنيەسىن جويىپ جىبەرەدى جانە جان-جانۋارلاردىڭ تابيعي قوزعالىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەك.
بۇل احۋالعا بايلانىستى تالداۋ جاساپ, الەۋمەتتىك سۇراۋ سالعان Washington Post باسىلىمى مەن ABC News تەلەكومپانياسى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالعاندىعىنا پرەزيدەنت دونالد ترامپ پەن كونگرەستەگى رەسپۋبليكالىق پارتيا وكىلدەرىن ايىپتايتىنىنا كوز جەتكىزگەن. سونىمەن قاتار بۇل زەرتتەۋلەر الەۋمەتتىك ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 42 پايىزى اقش پەن مەكسيكا اراسىندا دۋال سالۋدى قولدايتىنىن, ال 54 پايىزى قارسى ەكەنىن كورسەتكەن.
ءوز كەزەگىندە مەكسيكا پرەزيدەنتى اندرەس مانۋەل لوپەس وبرادور شەكاراداعى قۇرىلىس اقش-تىڭ ىشكى ءىسى ەكەنىن مالىمدەدى.
وسىناۋ قايشىلىقتارعا قاراماستان, قۇرىلىسى باستالىپ كەتكەن بولات قابىرعانىڭ جوباسىن بەكىتىپ, دۋالدىڭ بەرىكتىگىنە ءسۇيسىنىپ, ءتىپتى شەكاراعا ارنايى بارعان د.ترامپ تا العان بەتىنەن قايتار ەمەس.
سوزدەن ىسكە كوشۋدىڭ امالى
اقش پرەزيدەنتىنىڭ جوسپارى بويىنشا شەكارادا دۋال تۇرعىزۋعا شامامەن 10 مىڭداي قۇرىلىسشى جۇمىلدىرىلۋى ءتيىس. باستاپقىدا, د.ترامپ بۇل جوباعا مەكسيكا تاراپى دا قارجى بولەدى دەگەنىمەن, كەيىن بۇل اڭگىمە سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى. سوندىقتان بار سالماق امەريكا سالىق تولەۋشىلەرىنىڭ موينىنا ارتىلاتىن ءتۇرى بار. ءوز كەزەگىندە USA Today باسىلىمى پەنتاگونعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, مينيسترلىك شەكاراداعى كەدەرگىلەرگە قولۇشىن سوزۋدان قاشپايتىنىن جازدى. وسىعان وراي, دۋال قۇرىلىسىنا ساپىندا 37 مىڭ اسكەري مەن ازاماتتىق ماماندىق يەلەرى بار اقش ينجەنەرلىك اسكەرى (United States Army Corps of Engineers) كىرىسۋى مۇمكىن. ولار نەگىزىنەن اسكەري نىساندار, بوگەندەر مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار قۇرىلىسى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ماماندانعان.
ترامپتىڭ پايىمداۋىنشا, قورعانىسقا لايىقتالعان دۋالدىڭ ۇزىندىعى 1000 ميل (1609 كم) بولۋى ءتيىس. ول بۇل جوسپارىن جۇزەگە اسىرا الماعان كۇندە 2020 جىلعا بەلگىلەنگەن سايلاۋدا جاقتاستارىنىڭ ءوزى تەرىس اينالۋى مۇمكىن. جالپى, اقش پەن مەكسيكا اراسىندا دۋال تۇرعىزۋ تەك قۇرىلىسپەن عانا شەكتەلمەيدى. كەشەندى جۇمىستاردىڭ اياسىنا گەودەزيا, جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الۋ, جول وتكەلدەرى مەن وزگە دە ينفراقۇرىلىمدار ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار دۋالعا زاماناۋي سەنسورلىق قۇرىلعىلار مەن باقىلاۋ جابدىقتارى ورناتىلادى.
ءبىر قىزىعى, NBC تەلەارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا, شەكارادا ورناتىلا باستاعان دۋالدىڭ بەرىكتىگىن تەكسەرىپ كورگەن اقش ىشكى قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى قورشاۋدى قاراپايىم ارامەن كەسىپ تاستاۋعا بولاتىنىن مالىمدەگەن. العاشقىدا دۋالدىڭ سەگىز ۇلگىسى جاسالىپ, ونىڭ بولات تەمىردەن قۇيىلعان تۇرىنە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تاڭداۋ جاساعان. بىراق ىشكى قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى ونىڭ دا بەرىكتىگىنە كۇمان كەلتىرۋدە.
جالپى, اقش پەن مەكسيكا اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانىڭ ۇزىندىعى 3200 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل – الەمدەگى جولاۋشىلار اعىنى كوپ وتكەلدەردىڭ ءبىرى. جىلىنا زاڭدى تۇردە 350 ملن ادام مەن 5 ملن جەڭىل جانە جۇك كولىكتەرى وتەدى. بۇل اۋماقتى 20 مىڭداي شەكاراشى كىرپىك قاقپاي كۇزەتەدى. سونىمەن قاتار كەيبىر ەسەپتەۋلەر بويىنشا اتالعان شەكارانى جىلىنا 1 ميلليوننان اسا ادام زاڭسىز كەسىپ وتەدى ەكەن. وعان رەسمي وتكەلدەردى اينالىپ وتەتىن مىڭداعان توننا ەسىرتكىنى قوسساق, ترامپ پەن ونىڭ جاقتاستارىنىڭ الاڭدايتىن ءجونى بار.
شەكارادان زاڭسىز وتەتىندەردىڭ دەنى – مەكسيكالىقتار. ولارعا لاتىن امەريكاسىنىڭ تۇرعىندارى دا قوسىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان اقش شەكارالىق اسكەرى قارجىلاندىرۋ مەن جاراقتاندىرۋدىڭ كەمشىندىگىنە ۇدايى نازار اۋدارۋدا. شەكارانىڭ ۇزىندىعىنا بايلانىستى اقش تاراپىنىڭ ءاربىر مەتر سايىن كۇزەت قويۋعا شاماسى جەتپەيدى. ءتىپتى شەكارا سىزىعى وتەتىن ءشول جانە شولەيت, تاۋلى ايماقتارداعى شەكارالىق باقىلاۋ مۇلدەم ءالسىز.
الايدا, مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە مەكسيكا تاراپى كوز جۇما قاراپ, ءتىپتى ەميگراتسياعا توقتاۋ سالۋعا دا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ كەلەدى. ويتكەنى ەميگرانتتار وتانىنا جىل سايىن ميللياردتاعان دوللار جونەلتۋدە, وعان قوسا ەميگراتسيا ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە وڭ اسەرىن تيگىزۋدە.
ارينە, مۇنداي جاعدايدا دابىل قاعاتىن ورگاندارعا قوعامدىق ۇيىمدار دا قوسىلىپ كەتتى. ادام قۇقىعى مەن ەركىندىگىن داۋلاپ, ساۋدالاپ جۇرگەندەر دە وسى ماڭنان تابىلادى. ولارعا امەريكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كومپانيالارى دا ءۇن قوسۋدا – ارزان جۇمىس كۇشىنەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى بار. سەبەبى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قارا جۇمىسشىلاردىڭ 45 پايىزى ەلگە زاڭسىز كەلگەندەر ەكەن.
مىنە, مۇنداي تسيفرلارمەن قاتار, سايلاۋشىلاردىڭ قاھارىنان سەسكەنگەن دونالد ترامپ وتكەن اپتادا عانا دۋال سالۋعا قارجى بولىنبەگەن كۇندە ەلدىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىن مۇلدەم جاۋىپ تاستايتىندىعىن جازىپ, تۆيتتەردى تاعى شۋلاتتى.
جالپى, شەكارادا قازىردىڭ وزىندە سالىنا باستاعان بيىكتىگى 4-5 مەتر بولاتىن تەمىر دۋال باستاماشىلاردىڭ ءۇمىتىن قانشالىقتى اقتايتىندىعى بەلگىسىز. ءبىر انىعى – سايلاۋدان سايلاۋعا دەيىنگى ۋادەلەردى امەريكالىقتار پرەزيدەنتتەرىنەن تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقىلى جانە ءوز مۇمكىندىكتەرىن قۇر جىبەرمەيتىندىگى ايدان ايان.
قالاي دەسەك تە, وسىدان ازعانتاي ۋاقىت بۇرىن زاڭسىز كوشى-قون داعدارىسىن تەك ەۋروپانىڭ ىشكى ءىسى دەپ باعالاپ كەلگەن اقش تاراپىنىڭ وزىنە دە سىن ساعاتى جەتتى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
