ابىلاي حان ارماندارىن ورىنداعان ءبىزدىڭ بۇرىن وتكەن تاريحتان ءتالىم الىپ, قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىن ماڭگى ساقتاۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ەل تاۋەلسىزدىگى ماڭگى بولماق. بابالار ارۋاعى ءاردايىم ءبىزدى قولداسىن» دەگەن ايشىقتى پىكىر جازىپ قالدىرۋى ەل تۇتاستىعىن ماقسات ەتكەن ءار قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن الارى انىق.
ەگەمەندى وتانىمىزدىڭ كۇنپاراعىنا كوز سالاتىن بولساق, ۇلى بابامىزدىڭ اسقاق تۇلعاسىن ۇلىقتاۋ جۇيەلى جالعاسىپ, ەركىن ەلدىڭ ەرتەڭگى ازاماتتارى ءۇشىن ماقتان تۇتار تۇلعاعا اينالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. جىل وتكەن سايىن مۇندا سىرتتان كەلەتىن قوناقتاردىڭ, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ قاراسى كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بىلتىر 25 مىڭعا جۋىق ساياحاتشى ەكسكۋرسيا جاساسا, بيىل ولاردىڭ سانى 30 مىڭعا جەتكەن. تاريح ساباعىنان لەكتسيالار, دارىستەر وقىلادى. باسقا دا تانىمدىق شارالار قاراستىرىلعان.
ەندى مىنا پارادوكستى قاراڭىز: كەڭەس وداعى كەزىندە ەل جادىندا «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» رەتىندە ساقتالىپ قالعان تاريحي جادىگەرگە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار مارتەبە بەرىلىپ, مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنسا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا جەر بەتىنەن مۇلدەم جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان. قازاق تاريحىنا سىڭارجاق كوزقاراس ۇستانۋشىلار يانگۋزاروۆ, گانشين, مۋرادوۆ سەكىلدى كوپەستەردىڭ ۇيلەرىن, ءتىپتى لەنيننىڭ ەسكەرتكىشىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە حاتتاما تولتىرىپ, ال «ابىلايدىڭ اق ءۇيىن» مۇلدەم جارامسىز دەپ تانىپ, ءسۇرىپ تاستاۋعا شەشىم شىعارعان. سول كەزدە جەرگىلىكتى ۇلت جاناشىرلارىنىڭ العى لەگىندە جۇرگەن كەنجەبەك ابىشەۆ, جاقسىباي سامرات سەكىلدى ازاماتتار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, كوپە-كورىنەۋ باسسىزدىققا جول بەرمەي, نەبىر بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەرگە قاراماستان, امان الىپ قالعان. قازىر قالام ۇشىنا ىلىككەن بۇيرىق ورىندالىپ كەتە بەرگەندە جۇرتىن عانا سيپاپ قالار ما ەدىك دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. رەسەي ارحيۆتەرىنەن تابىلعان بۇلتارتپاس قۇجاتتار ەسىل وزەنى جاعاسىندا حاننىڭ ورداسى بولعانىن, ونىڭ اعاشتان قيىپ تۇرعىزىلعانىن, بەكىنىستەن بۇرىن سالىنعانىن, قالانىڭ نەگىزىن قالاعانىن دالەلدەيدى. «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كەڭسە, قوناقۇيى, مونشا, باسقا دا قۇرىلىستار بوي كوتەرىپ, ابىلاي حان ومىرىنەن, ءحVىىى عاسىرداعى قازاقستان تاريحىنان سىر شەرتەتىن ەكسپوناتتارمەن تولىقتىرىلدى. ەكى قاباتتان تۇراتىن عيمارات الدىنا «ابىلاي حان ات ۇستىندە» ەسكەرتكىشىنىڭ مۇسىندىك تۋىندىسى قويىلدى. تۇعىرى – سۇر-قوڭىر ءتۇستى گرانيت. كولەمى – 2,7 ح 10 ح 4 مەتر, سالماعى – 81 توننا. قولا ءمۇسىننىڭ سالماعى – 7 توننا, بيىكتىگى – 5,4 مەتر. تاريحي زالدار ابىلايدىڭ بالالىق شاعىنان حان تاعىنا وتىرعانعا دەيىنگى ءومىرىن, جاۋىنگەرلىك, ەل بىرىكتىرۋشىلىك, قايراتكەرلىك كەزەڭدەرىن قامتيدى.
جۋىردا « ۇلى حاننىڭ ورداسى – ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى تاريحي-مادەني وشاق» تاقىرىبى بويىنشا ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتىپ, «ابىلاي حاننىڭ رەزيدەنتسياسى» مۇراجاي كەشەنى قۇرىلۋىنىڭ ون جىلدىعىنا ارنالدى. وندا ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى باستى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. القالى باس قوسۋعا قاتىسۋشىلاردى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماديار قوجاحمەت ايماق باسشىسى اتىنان قۇتتىقتاپ, قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگىزىلگەن بىرەگەي ەسكەرتكىشتىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ماقالاداعى « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» تاراۋىندا ابىلايدىڭ ەسىمى دە اسا قۇرمەتپەن اتالادى. دانالار شوعىرىن دۇنيەگە اكەلگەن قازاقستاندى الەمگە تانىتۋ بارشامىزدىڭ ابزال بورىشىمىز بولۋى ءتيىس, دەي كەلىپ, ابىلايتانۋعا قوسقان ۇلكەن ۇلەسى ءۇشىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى جاقسىباي سامراتتى وبلىس اكىمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقمۋ-ءدىڭ پروفەسسورى زارقىن تايشىبايدى العىس حاتپەن ماراپاتتادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ەسكەرۋسىز كەلە جاتقان تاريحي تاعىلىمى مول ماسەلەنىڭ ءبىرى – ابىلاي حاننىڭ قارا جولى بولسا, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن مۇرات قاجى ىدىرىس ۇلى باستاعان عىلىمي ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تولىقتىرعان سەكىلدى. اقمولا وبلىسى اكىمدىگى دەمەۋ كورسەتكەن «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» اتتى جوبا تاريحي سانانى جاڭعىرتۋدى, ۇلتتىق يگىلىكتەردى زەردەلەۋدى, كيەلى جەرلەردى دارىپتەۋدى, جان-جاقتى عىلىمي- زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى ماقسات تۇتىپ, كوپتەگەن باعىتتار بويىنشا ءجۇرىپ وتكەن. وسىلايشا وتكەن عاسىرلارداعى حان, كەرۋەن جولدارىن, ولاردىڭ بويىندا ورنالاسقان نىسانداردى جۇيەلەپ شىققان.
جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زىليقا بيماقانوۆا, مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا, №2 قالالىق سوتتىڭ سۋدياسى اراي ءابىلماجىنوۆا, اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى بولات ساعىندىقوۆ, تاعى باسقالارى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان تۋىندايتىن ىرگەلى مىندەتتەرگە توقتالىپ, بىرقاتار ۇسىنىستار ايتتى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
