قازاقستان قور بيرجاسى باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى الينا الدامبەرگەننىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە KASE ماقساتى – شىعىنداردى ازايتۋ, قىزمەتتەردى جاقسارتۋ جانە امبەباپ قور بيرجاسى بولىپ تابىلاتىن, KASE-ءنىڭ ازىرلەگەن بارلىق ونىمدەردى ۇسىنۋعا قول جەتكىزەتىن, زاماناۋي تەحنولوگيالارعا كوشۋ.
قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ جوسپارلارى مەن ماقساتتارى, پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارى سۇحباتىمىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالدى.
– الينا وتەمىسقىزى, 2018 جىل KASE ءۇشىن ديناميكا تۇرعىسىنان ەكپىندى جىل بولدى: جازدا Clearstream جۇيەسىندە ەسەپ ايىرىساتىن, باعالى قاعازدار تىزىمىنە مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى (مبق) ەنگىزۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. جۋىردا ماسكەۋ بيرجاسىمەن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى, قىتايلىق باعىت بەلسەندىلەندىرىلدى. مۇنىڭ بارلىعى كەزەكتى كەزەڭدە بيرجانىڭ پەرسپەكتيۆالىق دامۋ باعىتتارىن كورسەتۋگە ۇقسايدى…
– شيرەك عاسىردا KASE ۇلكەن جولدى ەڭسەرىپ, وڭىردەگى ەڭ زاماناۋي جانە جوعارى تەحنولوگيالىق بيرجا بولىپ قالىپتاستى. مۇنىڭ بارىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بيرجا ءار دامۋ كەزەڭىندە قارجى نارىعىنىڭ دامىتۋشى لوكوموتيۆى ءرولىن اتقاردى. سوندىقتان, بۇگىنگى تاڭدا دا, باسەكەلەستىك ورشىگەندە دە, باسىپ وزۋعا قادامدار جاساۋىمىز كەرەك. ەگەر ءبىز وسى قادامداردى دۇرىس تاڭداماساق, ءبىزدىڭ ورنىمىزدى تارتىمدىراق ۇسىنىس جاساعان باسقالار دەرەۋ باسادى.
وسى جىلى جەرگىلىكتى قور نارىعىن دامىتۋعا, سونداي-اق كاپيتالدىڭ جاھاندىق نارىعىمەن تىعىز ينتەگراتسيالانۋعا باعىتتالعان, بىرقاتار جوبالاردى باستادىق. ەڭ باستىسى, بۇل Clearstream جانە ماسكەۋ بيرجاسىمەن (MOEX) ىنتىماقتاستىق.
اتاپ ايتساق, قازاقستاننىڭ مبق-مەن جاسالعان مامىلەلەرى بويىنشا Clearstream حالىقارالىق دەپوزيتاريى ارقىلى ەسەپ ايىرىسۋلار حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندىق قور نارىعىنا قولجەتىمدىلىگىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى. قازاقستاندا شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن, ولار مويىندايتىن, تۇسىنىكتى جانە ۇيرەنشىكتى حالىقارالىق دەلدالدار ارقىلى جەرگىلىكتى نارىقتاعى مبق ساۋدا-ساتتىعىنا رۇقساتتاما الۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالعان. ەكىنشى كەزەڭدە اكتسيالاردىڭ, كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالاردىڭ ساۋدا-ساتتىعىنا رۇقساتتاما الۋ ءۇشىن ۇقساس جاعدايلار جاساۋ جوسپارلانعان.
قازاقستان مەن رەسەي ەاەو-عا كىرەدى, بۇگىنگى كۇننىڭ كۇن تارتىبىندە ەميتەنتتەرگە, ينۆەستورلارعا, ساۋدا-ساتتىققا كاسىبي قاتىسۋشىلارعا وداققا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ نارىقتارىنا رۇقساتتامانى جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى تۇر. MOEX-پەن ىنتىماقتاستىق جانە تىكەلەي كوررەسپوندەنتتىك قارىم-قاتىناستار ەلدەرىمىزدىڭ ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەلەرى اراسىندا وسىنداي مۇمكىندىكتەردى تۋعىزادى. بولاشاقتا MOEX بيرجاسىندا ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزەتىن رەسەيلىك بروكەر سول ساۋدا-ساتتىق جۇيەلەرى ارقىلى KASE ساۋدا-ساتتىقتارىندا دا ساۋدا جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىگى بولادى. قازاقستاندىق بروكەرلەرگە ماسكەۋ بيرجاسىندا ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزۋگە ۇقساس مۇمكىندىكتەر بەرىلەدى.
اتاپ ايتار بولساق, بۇل بىرىڭعاي قور نارىعى ەمەس, وزگە نارىقتارعا رۇقساتتاما بەرەتىن, ساۋدا-ساتتىق جۇيەسى. مىسالى, سكانديناۆيالىق ەلدەردىڭ بيرجالارى (دانيا, يسلانديا, فينليانديا, شۆەتسيا) جانە بالتىق ەلدەرى (ەستونيا, لاتۆيا جانە ليتۆا) NASDAQ شەشىمى نەگىزىندە بىرىڭعايلانعان ساۋدا-ساتتىق جۇيەسىن قولدانادى. اتالعان نارىقتاردىڭ ينتەگراتسياسىنا بىرىڭعاي رەتتەۋ دە ىقپال ەتەدى.
ماسكەۋ بيرجاسىمەن ىنتىماقتاستىق بيرجالىق سەرۆيستەردى ءارى قاراي دامىتۋعا, سونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمنىڭ وزىندە ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلاردىڭ تاۋەكەلدەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتساق, ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلاردىڭ نەسيەلىك تاۋەكەلدەرى KASE ورتالىق كونتراگەنت رەتىندە وزىنە قابىلداپ الىپ, زاڭ جۇزىندە مامىلە بويىنشا سونىڭ ءبىر تارابى بولىپ, سول ۋاقىتتا ورتالىق كونتراگەنتتىڭ ءوزىنىڭ تاۋەكەلدەرى, قاتىسۋشىلاردىڭ كەپىلدىك جارنالار مەن كەپىلدىك قورلاردى قاراستىراتىن, تاۋەكەل-مەنەدجمەنتتىڭ كۇردەلى, كوپ دەڭگەيلى جانە ءتيىمدى جۇيەسى ەسەبىنەن جابىلادى. بيرجادا جوسپارلانعان ورتالىق كونتراگەنتتى ەنگىزۋ, MOEX تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, قازاقستاندىق نارىقتىڭ شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى.
ماسكەۋ بيرجاسىمەن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا نەگىزگى ماقسات KASE ساۋدا-ساتتىق ۇيىمداستىرۋىندا قولدانىلاتىن بارلىق ساۋدا-ساتتىق جۇيەلەرىنىڭ مودەرنيزاتسياسى بولىپ تابىلادى. MOEX ساۋدا-ساتتىق جۇيەسى العى شەپتەگىلەردىڭ اراسىندا بولعاندىقتان, بىرىڭعاي ءىت يادروسىنا ءوتۋ KASE ءوز نارىعىنا قاتىسۋشىلارعا قارجى قۇرالدارىنىڭ جاڭا تۇرلەرى مەن ەسەپتەسۋلەردىڭ جاڭا امالدارىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– باسقا جوبالارعا دا نازار اۋدارايىق: جشس ارنالعان جاڭا ساۋدا-ساتتىق الاڭدارى, كوب, ءتىپتى ستارتاپ-جوبالارعا كوبىرەك نازار اۋدارۋ. كلاسسيكا تۇرعىسىنان, بيرجا ءۇشىن بۇل تيپتىك سالا ەمەس قوي. ۇلكەن تاۋەكەلگە باس ۇرىپ, كوپتەگەن ينۆەستورلار «دەفولتتار شەرۋىن» ەسكە الا وتىرىپ, وسىلاي ويلايتىن بولار. مۇنداي تاۋەكەلدەردىڭ نەگىزى قانداي جانە وعان سۇرانىس بار ما؟
– شىنىندا دا كلاسسيكالىق بيرجالىق بيزنەس, تۇراقتانعان بيزنەس-مودەلدەرى, كىرىستى اكتسيالارى بار, سالىستىرمالى ءىرى كومپانيالارعا كوبىرەك باعىتتالادى. بىراق الەم توقتاۋسىز وزگەرىپ جاتىر. بارلىق سالالاردا ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر, ال جاڭا تەحنولوگيالار ساناۋلى سەكۋندتا اقپاراتپەن الماسۋعا قول جەتكىزدى. تەحنولوگيالاردىڭ, اسىرەسە, ءىت دامۋى كلاسسيكالىق بيرجالىق بيزنەسكە اسەرلى ىقپالىن تيگىزدى. قارجى قۇرالدارىنىڭ ساۋدا-ساتتىقتارى ۆيرتۋالدى الەمگە اۋىسىپ كەتتى. الەمدە ءتۇرلى ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق الاڭدارى, سونىڭ ىشىندە crowd-funding قىزمەت ەتىپ جاتىر. ال كلاسسيكالىق قور الاڭدارى بەيىمدەلۋگە تىرىسىپ, بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ كەڭ سپەكترىن قامتىپ, قولجەتىمدىرەك بولۋعا ۇمتىلادى.
KASE وسى ۇدەرىسكە قوسىلادى, قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ كەڭ سپەكترى ءۇشىن اشىق نارىقتا قارجى تارتۋ مۇمكىندىگى قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز. بيرجا ەميتەنتتەر قىزمەتىنىڭ, ساۋدا-ساتتىق الاڭىندا اينالىستا جۇرگەن قارجى قۇرالدارىنىڭ ايقىندىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماكسيمالدى جاعدايلار جاسايدى, سونداي-اق اشىلاتىن اقپاراتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرادى. بۇل ينۆەستورلارعا جان-جاقتى ويلانعان شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
2017 جىلى بيرجا ليستينگ قۇرىلىمىن ترانسفورماتسيالادى, ال اعىمداعى جىلى KASE Private Market جانە KASE Start-up ساۋدا-ساتتىق الاڭدارىن ىسكە قوستى. ءتۇرلى الاڭداردىڭ بار بولۋى ينۆەستورلارعا, ولاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تاڭداۋلارىنا سايكەس كەلەتىن, قارجى قۇرالدارىن تاڭداۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.
– جاڭا يدەيالار الەۋەتتى ەميتەنتتەردى ىنتالاندىردى, ال وڭىردەگى بيزنەستى قور نارىعىندا قارجى تارتۋدىڭ ارتىقشىلىعىنا كوز جەتكىزە الدىڭىزدار ما؟
– قازاقستاندا ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدىڭ كوبىندە بانكتىك مودەلى تاريحي قالىپتاسقان. وتاندىق قور نارىعىنىڭ تانىمالدىلىعى تومەندىگىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, ونىڭ ءمىنسىز ينفراقۇرىلىمى مەن قۇرالدارىنىڭ كەڭ سپەكترىنە قاراماستان, كاسىپكەرلەر مەن تۇرعىنداردىڭ قور نارىعى مەن ونىڭ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى از حاباردار بولۋى. سوندىقتان KASE اقپاراتتاندىرۋدى ارتتىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزەدى.
2015 جىلى KASE قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىنە كوشپەلى اقپاراتتىق-ءبىلىم بەرۋ تسيكلىن باستادى. بۇل باستامانى قازاقستان قارجىگەرلەرىنىڭ اسسوتسياتسياسى, «اتامەكەن» ۇكپ, «دامۋ» كدق, قازاقستاندىق بروكەرلەر, كونسالتينگتىك جانە اۋديتورلىق ۇيىمدار قولدادى. بىرلەسىپ ءبىز وبلىس ورتالىقتارىندا «دوڭگەلەك ۇستەلدەر», كەزدەسۋلەر جانە بيزنەس-لانچ ۇيىمداستىردىق. 2016 جىلدان باستاپ بيرجا كاسىپكەرلەرگە ارنالعان قور نارىعىنىڭ نەگىزدەرى مەن ينۆەستورلارمەن ءوزارا ارەكەتتەستىك بويىنشا وقىتۋ سەمينارلارىن وتكىزە باستادى. سالىستىرمالى تۇردەگى ءبىزدىڭ از عانا تاجىريبەمىز كورسەتكەندەي, وتاندىق قور نارىعىن كومپانيالار ءۇشىن قارجىلاندىرۋ ارناسى رەتىندە تانىمال ەتۋ بويىنشا وتكىزىلەتىن ءىس-شارالار, ورتا مەرزىمدىك جانە ۇزاقمەرزىمدىك پەرسپەكتيۆادا ساۋدا-ساتتىقتاردىڭ كولەمىنىڭ وسۋىنە دە, ينۆەستورلىق بەلسەندىلىكتى قارقىنداتۋعا دا, سونداي-اق كورپوراتۆيتىك باسقارۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە دامۋدىڭ ەڭ ۇزدىك پراكتيكالارىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
KASE-ءنىڭ كەيبىر نارىقتارىندا ءوسىمدى بايقايمىز. مىسالى, اكتسيالاردىڭ قايتالاما نارىعىندا ساۋدا-ساتتىقتىڭ كولەمى اعىمداعى جىلدىڭ 11 ايىندا 529,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ال 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 261,8 ملرد تەڭگە بولسا, 2016 جىلى – 249,4 ملرد تەڭگە بولعان. كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالاردىڭ باستاپقى نارىعىنداعى, ورنالاستىرۋدىڭ كولەمىن كورسەتەتىن, ساۋدا-ساتتىقتىڭ كولەمى 2018 جىلدىڭ 11 ايىندا ەداۋىر ءوسىپ, 1 572,8 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ال 2017 جىلى وسى كورسەتكىش – 864,5 ملرد تەڭگە بولعان.
KASE ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەردىڭ سپەكترىن كەڭەيتۋگە, ينفراقۇرىلىمنىڭ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە قازاقستاندىق قور نارىعىنىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋعا جۇمساعان كۇش-جىگەرى قازاقستاندىق قور نارىعىنىڭ حالىقارالىق كلاسسيفيكاتورلاردا رەيتينگى وسۋىنە سەبەپ بولدى.
2017 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا FTSE Russell قازاقستاندىق نارىقتىڭ «كليرينگ جانە ەسەپتەسۋلەر» كريتەريى بويىنشا جايعاسىمىن جاقسارتىپ, «شەكتەلگەن» دەڭگەيىنەن «سايكەس» دەڭگەيىنە دەيىن كوتەردى. سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاقستاندىق قور نارىعىنا «Frontier» مارتەبەسى بەرىلدى.
ۇكىمەتىمىزدىڭ, قر ۇب ۇيلەستىرىلگەن ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەكى جىل قاتارىنان Doing Business رەيتينگىندە «مينوريتارلىق ينۆەستورلاردى قورعاۋ» ينديكاتورى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولعاندىعىن قوسىمشا ايتا كەتكىم كەلەدى.
– قازىرگى ينۆەستورلار مەن ەميتەنتتەر كىمدەر؟
– قازاقستاندىق قور نارىعىنىڭ قازىرگى ينۆەستورلىق بازاسى جەرگىلىكتى جەكە جانە ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلارمەن, قازاقستاندىق كومپانيالارمەن جانە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كورىنىس الادى. Start-Up باستاپ Blue chips دەيىن بيرجالىق ساۋدا-ساتتىق الاڭدارىنىڭ تىزبەگىن ىسكە قوسقاننان سوڭ جانە ەنگىزۋ بويىنشا KASE بەلسەندى جۇمىس جاساپ جاتقان, جاڭا قارجى قۇرالدارى پايدا بولعاننان سوڭ, اشىق نارىقتا قارجى تارتاتىن قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءارى قاراي كوبەيۋىن جانە ءوسۋىن كۇتۋدەمىز.
ينۆەستورلىق بازانىڭ ءوسۋىنىڭ وڭ تەندەنتسياسى جانە باستاپقى, سونداي-اق قايتالاما نارىقتاعى ويىنشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى بايقالادى. مىسالى, بيىلعى 11 ايدا اكتسيالاردىڭ قايتالاما نارىعىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ كولەمىندەگى 54,2% جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلەسىندە; 16,7 % – زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۇلەسى; 21,4% – بروكەرلىك ۇيىمدار جانە 7,6% – ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلار. شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ اكتسيالار نارىعىنىڭ برۋتتو-اينالىمىنداعى ۇلەسى 9,8%, 2017 جىلى – 5,2% جانە وبليگاتسيالار نارىعىندا 1,4%, ال 2017 جىلى 2,3% بولعان.
سونداي-اق ينۆەستورلىق بازانىڭ ساپالى وزگەرىستەرى ورىن الىپ, ونىڭ ديۆەرسيفيكاتسياسى ءجۇرىپ جاتىر. وسىلايشا, وبليگاتسيالار نارىعىنداعى ينۆەستورلاردىڭ نەگىزگى ساناتتارىنىڭ ۇلەستەرىن قاراساق, 2016 جىلى 89,5% بجزق الاتىن, باسقا ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسى 2,8%, 2017 جىلى ولاردىڭ ۇلەسى 4%-عا ءوسىپ, ال اعىمداعى جىلى 53,8%-عا جەتتى. بجزق ۇلەسى اعىمداعى جىلى 11,9%-عا دەيىن تومەندەدى. بۇل رەتتە بيرجاداعى ورنالاستىرۋلاردىڭ كولەمى بيىل 639,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ال 2016 جىلى 424,4 ملرد تەڭگە, 2017 جىلى 269,5 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان (2017 جانە 2018 جىلدارداعى بانكتىك سەكتوردى قارجىلاي قولداۋ باعدارلاماسى مەن نارىقتىق ەمەس ورنالاستىرۋلاردى قوسپاعاندا).
سوڭعى ءۇش جىلدا 49 جاڭا ەميتەنت تارتىلدى, ولاردىڭ قارجى قۇرالدارى بيرجانىڭ رەسمي تىزىمىنە ەنگىزىلدى. KASE رەسمي ءتىزىمى 162 جاڭا قارجى قۇرالدارىمەن تولىقتىرىلدى. 2018 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ليستينگىلىك كومپانيالاردىڭ قاتارىنا 15 جاڭا قازاقستاندىق كومپانيا 17 قارجى قۇرالىمەن قوسىلدى.
KASE ءوزىن ەاەو كەڭىستىگىندە دە, جاھاندىق نارىقتا دا ءوزىن بەلسەندى كورسەتە ءبىلدى. 2015 جىلدان باستاپ بيرجا, الەمنىڭ 79 بيرجالىق ۇيىمىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, بۇۇ «Sustainable Stock Exchanges» حالىقارالىق باستاماسىنا قوسىلدى. بيرجا الەمدەگى بيرجالىق ۇيىمدارىنىڭ ەڭ ءىرى جاھاندىق اسسوتسياتسياسى بولىپ تابىلاتىن دۇنيەجۇزىلىك بيرجالار فەدەراتسياسىنىڭ (WFE) قۇرامىنا كىرەدى. KASE ەكى وڭىرلىك بيرجالىق اسسوتسياتسيانىڭ قۇرامىنا كىرەدى, سونىڭ ءبىرى: تاياۋ شىعىس پەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ جانە ەكىنشىسى – تمد ەلدەرىنىڭ بيرجالىق ۇيىمدارىن بىرىكتىرەدى.
– بۇگىنگى تاڭدا KASE ءوزىن امبەباپ بيرجا رەتىندە كورسەتەدى. ونىڭ قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ قالاي بولدى, بارلىق قارجى قۇرالدارى دامىدى ما, جانە ۆاليۋتالىق قۇرالداردىڭ باسىمدىلىعى ساقتالادى ما؟
– حالىقارالىق نارىقتاردا اكتسيالاردىڭ, يندەكستەردىڭ جانە فيۋچەرستەردىڭ ساۋدا-ساتتىق الاڭى ەڭ باسىمدى مودەل بولىپ تابىلادى. ەۋروپا ەلدەرىندە جانە اقش-تا شەتەل ۆاليۋتالارىنىڭ نارىعى ادەتتە بيرجادان تىس ساۋدا-ساتتىق الاڭدارىندا قالىپتاسادى. ءبىزدىڭ بيزنەس-مودەلىمىز – امبەباپتىق پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن. ول نارىقتار جيناعىندا, ونىمدەر تىزبەگىندە, قىزمەتتەر تۇرىندە (ساۋدا-ساتتىقتىق, ساۋدا-ساتتىقتان كەيىنگى) كورىنىسىن تابادى. بيرجادا ينۆەستور ءوزىنىڭ اقشا قاراجاتتارىن ءتيىمدى باسقارا الادى, سەبەبى نارىق اكتيۆتەردىڭ ءتۇرلى كلاستارى ۇسىنىلعان.
بيرجادا بارلىعى 4 سەكتور قىزمەت ەتەدى: باعالى قاعازدار, شەتەل ۆاليۋتالارى, اقشا جانە دەريۆاتيۆتەر. ينۆەستور باعالى قاعازداردى ساتىپ الا الادى جانە ساتا الادى, رەپو نارىعىندا اقشانىڭ قاجەتتى سوماسىن تارتىپ, شەتەل ۆاليۋتالارىندا نوميناتسيالانعان قارجى قۇرالدارىن ساتىپ الا الادى.
ءبىزدىڭ بيرجامىزداعى ەڭ العاشقى قارجى قۇرالى ۆاليۋتا بولعانىن ەسكە سالا كەتەيىن. 25 جىل بويى بيرجادا بىرىنەن كەيىن ءبىرى جاڭا قارجى قۇرالدارى پايدا بولا باستادى, جانە ءبىز ەميتەنتتەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن مەيلىنشە ىڭعايلى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋگە اتسالىستىق. ۋاقىت تالابىمەن جانە نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ ەسەيۋىمەن قاتار, باستى درايۆەرلەر قارجى قۇرالدارىنىڭ جاڭا كلاستارىنىڭ پايدا بولۋى بولدى.
بۇل ءۇردىس جالعاسىن تابۋدا. وسىلايشا, 2016 جىلى KASE جەڭىلدەتىلگەن سىزبا بويىنشا كوممەرتسيالىق وبليگاتسيالار شىعارۋ ارقىلى تۇراقتى ەميتەنتتەرمەن شۇعىل تۇردە قىسقا مەرزىمدى قارجى تارتۋىنا جاعداي جاسادى. كوممەرتسيالىق وبليگاتسيالار تاريحىنىڭ بۇل ەڭ باستاۋى, الايدا جۇزەگە اسىرىلعان ورنالاستىرۋلار 10 شىعارىلىمعا جەتتى: «پاۆلودارەنەرگو» اق, «سەۆكازەنەرگو» اق, «يستكومترانس» جشس, «ازىق-ت ۇلىكتىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى ۇلتتىق كومپانياسى» اق, «مرەك» اق, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق, «بانك تسەنتركرەديت» اق, «تسەسنابانك» اق, «قازاگروقارجى» اق جانە «الفا-بانك» ەنشىلەس بانكى اق. بارلىعى ليستينگ پروتسەدۋراسىنان 15 كوممەرتسيالىق وبليگاتسيا ءوتتى.
قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى بيرجادا تەك ۆاليۋتا ساۋدالانادى دەگەن ويدا. مۇمكىن بۇل تۇرعىنداردىڭ نازارىنداعى ۆاليۋتا تۋرالى جاڭالىقتارمەن بايلانىستى بولار. شىن مانىندە, مامىلەلەردىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى رەپو وپەراتسيالارى نارىعىنىڭ ۇلەسىندە, ول ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ءۇشىن ەڭ تانىمال. وسىلايشا, وسى جىلدىڭ 11 ايىندا اقشا نارىعىنىڭ جالپى كولەمدەگى ۇلەسى 101,5 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 85,8% جەتتى, ال شەتەلدىك ۆاليۋتالار نارىعىنىڭ ۇلەسى بار-جوعى 10,5 %.
KASE نارىعىنىڭ ءاربىر سەگمەنتى دامىپ كەلە جاتىر. الايدا بارلىعىن بىردەي جەتىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس, وعان وبەكتيۆتى سەبەپتەر بار. KASE نارىعىنىڭ ەڭ از تالاپ ەتىلگەن سەگمەنتى دەريۆاتيۆتەر نارىعى بولىپ تابىلادى. الەمدىك پراكتيكادا بۇل ەڭ ءوتىمدى قۇرالدار بولسا, ءبىز قازاقستاندا بۇل ولاي ەمەس دەپ مالىمدەۋگە ءماجبۇرمىز.
– KASE ءۇشىن زاماناۋي تالاپ دەپ نەنى ايتا الاسىز, جاڭا قارجىلىق داعدارىستىڭ جارشىسى دەپ اتالعان, جۋىردا ورىن العان رەكوردتىق كۇرت قۇلدىراۋ تۋرالى الەمدىك بيرجالاردان كەلىپ جاتقان حابارلار ءسىزدى الاڭداتپاي ما؟
– قازاقستاندىق KASE اكتسيالارىنىڭ يندەكسى جاعىمدى ديناميكانى كورسەتۋدە: دۇنيەجۇزى قور يندەكستەرىنىڭ تەز ءوسىپ كەلە جاتقان يندەكستەرىنىڭ ۇشتىگىنە ەكى رەت كىرىپ وتىر. 2016 جىلى +58% بولسا, 2017 جىلى +59% بولدى. جىلدىڭ باسىنان باستاپ KASE اكتسيالارى يندەكسىنىڭ ءوسىمى 4%-دى قۇرادى.
اعىمداعى 2018 جىلدىڭ الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىعى بار: يندەكستەردىڭ ءوسىمى كوزگە تۇسەتىندەي ەمەس. ينۆەستورلار تاۋەكەلى جوق اكتيۆتەردى تاڭدايدى, مىسالى, اقش مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارى. ولار بويىنشا كىرىس 2014 جىلدان بەرى ماكسيمۋمداردا: اقش-تىڭ 10-جىلدىق مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارى بويىنشا – 3% اسا. كىرىستىڭ ءوسۋى اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيەسىنىڭ مونەتارلىق ساياساتىنىڭ كۇشەيۋى تۇسىندا ورىن الدى. كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى ەكى جىلدان كەيىن قىمبات تۇراتىنىن, ال تاۋەكەلسىز قۇرالدار بويىنشا مولشەرلەمەلەردىڭ ءوسۋىن ەسكەرسەك, ينۆەستورلاردىڭ باسىم بولىگى تاۋەكەلسىز اكتيۆتەردى تاڭداپ كەتۋدى ءجون كورەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, فرج ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى جاعدايىندا مونەتارلىق ساياساتتى باسەڭسىتەدى, بۇل قور يندەكستەرىنە ونىڭ ىقپالى شەكتەلەدى.
الەمدىك نارىقتار ءۇشىن بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ زور تاۋەكەل دۇنيەجۇزىنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكالارى بولىپ تابىلاتىن اقش پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى ساۋدا سايىسىنان تونەدى. بىراق, مەنىڭ ويىمشا, بۇل شيەلەنىستىڭ ەسكالاتسياسى, قور الاڭدارىنىڭ قۇلاۋىنا اكەپ سوقتىراتىنداي, 2008 جىلدىڭ قارجىلىق داعدارىسىنا ۇقساس, داعدارىستىق دەڭگەيگە جەتكىزبەيدى.
– ءوز مەرەيتويىن بيرجا قانداي كورسەتكىشتەرمەن قارسى الىپ جاتىر؟
– ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەر كاپيتاليزاتسيا, ساۋدا-ساتتىقتىڭ كولەمدەرى, بيرجا مۇشەلەرىنىڭ سانى جانە ينۆەستورلاردىڭ بەلسەندى شوتتارى بولىپ تابىلادى. اتالعان كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعى ەداۋىر جاقسارعانىن قۋانا راستايمىز. 2017 جىلى بيرجا تاريحىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ جيىنتىق كولەمىنىڭ رەكوردتىق كورسەتكىشى تىركەلدى – 151,5 ترلن تەڭگە, اكتسيالار نارىعىنىڭ كاپيتالداندىرۋ دا تاريحي ماكسيمالدى مانىنە جەتتى.
مەرەيتويلىق جىلدىڭ قورىتىندىلارىن جۋىردا شىعارامىز, ال ازىرشە 2018 جىلى KASE يندەكسىنىڭ ونجىلدىق ماكسيمۋمعا جەتكەنىن اتاپ وتسەك بولادى. بۇل وتە ماڭىزدى, سەبەبى KASE يندەكسى – قور نارىعىندا قىزىقتى ءارى ءوتىمدى قۇرالدار بار ەكەندىگىن دالەلدەيتىن, ەلىمىزدىڭ بەينەسى دەسە بولادى.
ءبىر جىلدا ليستينگىلىك كومپانيالاردىڭ سانى دا ءوستى. قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا بيرجانىڭ ساۋدا-ساتتىق تىزىمدەرىندە 111 ەميتەنت شىعارعان, 128 اتاۋداعى اكتسيالار, سونداي-اق 61 ەميتەنتتىڭ كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالارىنىڭ 244 شىعارىلىمى بولدى. KASE مۇشەلەرىنىڭ تىزىمىندە ءۇش سانات بويىنشا 52 كاسىبي قاتىسۋشى بار.
ينۆەستورلاردىڭ سانى دا ۇلعايىپ كەلە جاتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا ورتالىق دەپوزيتاريدە جەكە تۇلعالاردىڭ اتىنان اشىلعان 116 264 جەكە ەسەپ-شوتتار تىركەلگەن, بۇل جىلدىڭ باسىنداعىدان 7 019 شوتقا ارتىق. KASE – كوممەرتسيالىق ۇيىم, سوندىقتان قارجىلىق كورسەتكىشتەردى دە اتاپ وتكەن ءجون بولار. ساۋدا-ساتتىق كولەمدەرىنىڭ وسۋىمەن قاتار ءبىزدىڭ كىرىستەرىمىز دە وسۋدە. وتكەن جىلى ءبىز تاريحي ماكسيمۋمعا جەتتىك: 2017 جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا بيرجانىڭ وپەراتسيالىق كىرىسى 2,5 ملرد تەڭگە, ال تازا پايداسى 792,8 ملن تەڭگەنى قۇرادى. سالىستىراتىن بولساق: 2005 جىلى وسى كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 515,5 ملن تەڭگە جانە 232,7 ملن تەڭگە بولعان.
– ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز بويىنشا 25 جىلدا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىندا KASE قانداي ءرول اتقاردى؟
– قازىرگى ەكونوميكانى قور نارىعىسىز جانە ونىڭ وزەكتى قۇرىلىمى – بيرجاسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. وسى تۇرعىدان KASE قارجى جۇيەسىندە ءوز ورنىن يەلەندى. سىناقتار مەن داعدارىستاردى ەڭسەرە وتىرىپ, بيرجا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالىپتاسىپ, بيزنەستى قورعا اينالدىرۋدىڭ, ونىڭ كاپيتالعا اينالۋىن ارتتىرۋدىڭ, بيزنەس-ماقساتتاردى شەشۋدىڭ التەرناتيۆتى مۇمكىندىكتەرىن كورسەتتى.
بيرجانىڭ قازاقستانداعى اتقاراتىن ءرولى وتە جوعارى, سەبەبى ءبىز بىرنەشە نارىقتارعا قىزمەت كورسەتەمىز. ءبىز تەك قور بيرجاسى عانا ەمەسپىز – KASE بارلىق كونتراگەنتتەردىڭ كەزدەسۋىنە ەڭ ىڭعايلى ورنىنا اينالدى. بىزدە ۆاليۋتا دا, كەڭ اۋقىمدى اقشا نارىعى دا, اكتسيالار دا, وبليگاتسيالار دا ساۋدالانىپ, بارلىق نارىقتار ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىلعان. بۇل كەزدەسۋ ورنىنىڭ ايقىن ينفراقۇرىلىمىن قۇردىق.
KASE ءوز اكتسيونەرلەرىنىڭ, قارجى ۇيىمدارىنىڭ بيرجاسى عانا ەمەس بولىپ شىقتى. ول بارلىق ادامدارعا ارنالعان بيرجا بولىپ كەلە جاتىر. ءبىز بارلىق ەميتەنتتەر ءۇشىن دە, بارلىق كلاستاعى ينۆەستورلار ءۇشىن دە ساۋدا-ساتتىق الاڭدارىنا رۇقساتتامانى ماكسيمالدى كەڭەيتىپ, جەڭىلدەتەمىز. الايدا, حەدجەرلەۋ نارىعىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋ قاجەت. ول نارىق بىزدە بار, بىراق باسقالارىنا قاراعاندا ءالى كوپ تانىمال ەمەس. ءبىز بۇل نارىقتى بارلىق قاتىسۋشىلار ءۇشىن پايدالى ەتۋىمىز كەرەك.
شەتەلدىك ينۆەستورلار قازاقستاندى ينۆەستيتسيالار ءۇشىن تارتىمدى مەملەكەت رەتىندە قاراستىراتىنىن KASE ابدەن تۇسىنەدى, الايدا وسىنداي ينۆەستيتسيالارمەن بايلانىستى بارلىق تاۋەكەلدەرگە دە بايىپتى قارايمىز. وسىعان بايلانىستى KASE قازاقستاندا شەتەلدىك جانە جەرگىلىكتى ينۆەستورلارعا ۇسىنۋعا بولاتىنداي جوبالاردى ۇسىنۋعا مۇددەلى. بيرجانىڭ باعالاۋى بويىنشا ءىرى جانە ايقىن جوبالار بولعان جاعدايدا, قازاقستانعا كاپيتالدىڭ اعىلۋى ەلەۋلى بولۋى مۇمكىن. ءوز تاراپىنان بيرجا الەۋەتتى ەميتەنتتەرمەن جانە ينۆەستورلارمەن ديالوگ ۇيىمداستىرۋ, جەتىلگەن شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن, ەڭ ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەر بويىنشا اقپاراتتار اشۋعا كومەك كورسەتۋ بويىنشا ءوز قىزمەتىن ۇسىنۋعا ءازىر. سونداي-اق بيرجا, باعالى قاعازدار جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا, ءوزىنىڭ ساۋدا-ساتتىق الاڭدارىندا جاسالعان مامىلەلەر بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋلاردى ۇسىنادى. وسى ءۇشىن Clearstream جانە ماسكەۋ بيرجاسىمەن كەلىسىمدەر جاسالدى.
ءبىز, نارىقتىڭ تالاپتارىن الدىن الۋ جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدىڭ دەڭگەيىن تومەندەتپەي ءارى قاراي قور نارىعىن دامىتامىز, بيزنەسپەن جانە تۇرعىندارمەن جۇمىسىمىزدى جالعاستىرامىز, باسىپ وزۋ بويىنشا قىزمەت ەتەمىز. سوندىقتان ءوز بيزنەسىمىزدىڭ كوكجيەگىن ءارى قاراي كەڭەيتىپ, قارجى قۇرالدارىنىڭ تىزبەگىن ءوسىرىپ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتامىز.
اڭگىمەلەسكەن عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
