«رۇستەم-داستان» قالاي جازىلدى؟
قارماقشىنىڭ «اقتايلاق كەزەڭ» دەپ اتالاتىن ەجەلگى ەلدى مەكەنىندە تۋىپ-وسكەن تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ بالالىق داۋرەنى وقۋ, ىزدەنۋمەن وتكەن ەدى. اۋىلداعى مولدالىق مەكتەپتەن ساۋات اشقان ول ون ءتورت جاسىندا بۇحارا شاھارىنداعى مەدرەسەگە وقۋعا اتتانادى. ءسوز جوق, ونداعى وقۋلار بالالىقتان بوزبالالىق شاققا وتكەن شاكىرتتىڭ ءدۇنيەاۋي كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋدا تەرەڭ وزگەرىستەر جاسايدى. سونداعى وقۋدان تەرەڭ ءبىلىم الىپ, اۋىلعا ورالعان سوڭ, ءوزى جيناعان باي كىتاپحاناسىنداعى دۇنيەلەرمەن شاكىرتتەرگە ءدارىس بەرە باستايدى. ءبىلىمدار جاس ۇستازدىڭ قولىندا ارابتىڭ «مىڭ ءبىر ءتۇن», ءۇندىنىڭ «توتىناما», پارسىنىڭ «شاھناما» ءتارىزدى باعا جەتپەس مۇرالارى, سونداي-اق ساعديدىڭ «گۇلستان», «بوستان», ءنيزاميدىڭ «ەسكەندىرناما», «حوسروۋ-شىرىن», ناۋايدىڭ «ءلايلى-ءماجنۇن», «جەتى جۇلدىز» اتالاتىن كلاسسيكالىق شىعارمالارىنىڭ تولىق قولجازبالارى بولعان. ونى ۇلى شايىر تۇرماعامبەتپەن تۇستاس ءومىر سۇرگەن قۇيماقۇلاق قاريالار كەيىنگىلەرگە جىر عىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى دەسەدى.
قارماقشىنىڭ «اقتايلاق كەزەڭ» دەپ اتالاتىن ەجەلگى ەلدى مەكەنىندە تۋىپ-وسكەن تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ بالالىق داۋرەنى وقۋ, ىزدەنۋمەن وتكەن ەدى. اۋىلداعى مولدالىق مەكتەپتەن ساۋات اشقان ول ون ءتورت جاسىندا بۇحارا شاھارىنداعى مەدرەسەگە وقۋعا اتتانادى. ءسوز جوق, ونداعى وقۋلار بالالىقتان بوزبالالىق شاققا وتكەن شاكىرتتىڭ ءدۇنيەاۋي كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋدا تەرەڭ وزگەرىستەر جاسايدى. سونداعى وقۋدان تەرەڭ ءبىلىم الىپ, اۋىلعا ورالعان سوڭ, ءوزى جيناعان باي كىتاپحاناسىنداعى دۇنيەلەرمەن شاكىرتتەرگە ءدارىس بەرە باستايدى. ءبىلىمدار جاس ۇستازدىڭ قولىندا ارابتىڭ «مىڭ ءبىر ءتۇن», ءۇندىنىڭ «توتىناما», پارسىنىڭ «شاھناما» ءتارىزدى باعا جەتپەس مۇرالارى, سونداي-اق ساعديدىڭ «گۇلستان», «بوستان», ءنيزاميدىڭ «ەسكەندىرناما», «حوسروۋ-شىرىن», ناۋايدىڭ «ءلايلى-ءماجنۇن», «جەتى جۇلدىز» اتالاتىن كلاسسيكالىق شىعارمالارىنىڭ تولىق قولجازبالارى بولعان. ونى ۇلى شايىر تۇرماعامبەتپەن تۇستاس ءومىر سۇرگەن قۇيماقۇلاق قاريالار كەيىنگىلەرگە جىر عىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى دەسەدى.
بۇحاراداعى مير-اراب, كوكەلتاش مەدرەسەلەرى نەگىزىنەن ءدىني وقۋ ورنى بولعانىمەن, ولاردا پارسى, اراب, تۇركى جانە شاعاتاي تىلدەرى تەرەڭدەتىپ وقىتىلىپ, شاكىرتتەرگە ارعى-بەرگى ادەبي مۇرالاردان مول ماعلۇمات بەرىلەتىن-ءدى. وسىنىڭ بارلىعى دا تۇرماعامبەتتىڭ ءتىل ىلىمىنە دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرىپ, ونىڭ اقىندىق ونەرگە قاراي قارىمدى قۇلاش جايا تۇسۋىنە سەرپىندى ىقپال ەتكەن ەدى. ەلدەگى مەشىتتەردە ۇستازدىق ەتكەن كەزىندە ونىڭ تەرەڭ بىلىمدارلىعى ايقىن سەزىلە تۇسەدى. وسى ارادا ايتا كەتەر ءبىر ءجايت, ول الامەسەكتەگى مەشىتتە (جالاعاش اۋدانى) قازاقتىڭ تۇڭعىش حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆكە ءدارىس بەرىپ, ونىڭ ساۋاتىن اشۋعا كوپ ىقپال ەتەدى.
1934 جىلى «شىعىستىڭ جارىق جۇلدىزى» اتانعان ءفيردوۋسيدىڭ تۋعانىنا مىڭ جىل تولعان مەرەكەسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە اتاپ ءوتىلىپ, ماڭگى ولمەس شىعارماسى «شاھناما» (پاتشالار ءومىرى جايلى جىر) ءار حالىقتىڭ تىلدەرىنە جاپپاي اۋدارىلا باستايدى. ءوز كەزىندە «شاھنامانى» شىعىستىڭ «يلياداسى» دەپ تە اتاعاندار بولعان. بىراق شىن مانىسىندە «شاھناما» «يليادا» سەكىلدى تۋىندىدان سەگىز ەسە كوپ كەلەتىن تەڭدەسسىز ەپوپەيا-داستان.
سول ءبىر ءدۇبىرلى مەرەكە اتالىپ ءوتىپ جاتقان 1934 جىلى الماتىدا قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ تۇڭعىش سەزى, ودان سوڭ ءدال سول جىلى كوركەمونەرپازداردىڭ رەسپۋبليكالىق ءى سلەتى وتكىزىلىپ, وعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان تۇرماعامبەت ءىزتىلەۋوۆ تە قاتىسادى. وسى بارعان ساپارىندا قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ل.ي.ميرزويانمەن, وقۋ حالىق كوميسسارى ت.ءجۇرگەنوۆپەن جۇزدەسىپ, ولارمەن كەلەلى ءاڭگىمەلەر قوزعالادى. ءسوز تۇيىنىنە توقتار كەزدە تەمىربەك جۇرگەنوۆ تۇرماعامبەتتەن: «شاھنامانى» اۋدارا الار ما ەدىڭىز؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا تۇرماعامبەت: «ول داستاننىڭ تۇركىشەسىن دە, شاعاتايشاسىن دا, ءتىپتى پارسىشاسى مەن ارابشاسىن دا وقىعانمىن. كوپتەگەن جەرىن جاتقا دا بىلەمىن. ونى اۋدارماي نەسى بار», – دەيدى سەنىمدى تۇردە.
ارقالى اقىن تەمىربەك جۇرگەنوۆكە وسى كەسىمدى ءسوزىن ايتقان سوڭ, بىلاي دەپ ولەڭدەتە جونەلەدى:
«تاۋەكەل! ورىن تاپ تا, تاپسىرىپ كور,
الارمىن ارقالايدا ءيىلدىرىپ.
قالايشا قيال شىركىن قاشار ەكەن,
وتىرساڭ جوعارىعا كيىمدى ءىلىپ.
باياعى بالالىقتىڭ بازارىندا,
ولەڭدى وتىرۋشى ەم ءۇيىلدىرىپ.
ويلاماي ونىڭ جولىن قارتايعان سوڭ,
تاستاپ ەم زەيىنىمدى ءتۇيىلدىرىپ.
قالايدا بايگە الىپ بەرە المايدى,
جۇيرىكتى جاراتپاستان كۇيىن ءبىلىپ.
«يشارات – اقىلى بارعا», دەگەن ناقىل,
ال قويدىم وسى اراعا تىيىلدىرىپ».
سول اڭگىمە ۇستىندە بىرگە بولعان اقىن وتەباي تۇرمانجانوۆ ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «شاھنامانى» ءبىتىرگەننەن كەيىن ونى رەداكتسيالاۋدى ماعان تاپسىرعان ەدى. ەڭ الدىمەن قولجازبانى باستان-اياق وقىپ شىقتىم. اقىندىق شابىتتان تۋعان ادەمى جىرلار جازىلعان بەتتەرگە قالام دا تيگىزبەدىم».
تۇرماعامبەتتىڭ «شاھنامانى» اۋدارۋعا بۇلايشا زور ىنتا-ىقىلاس قويۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇحاراداعى مەدرەسەلەردە وقىپ, شىعىستىڭ ادەبي مۇراسىمەن ەتەنە تانىسقان زەيىندى شاكىرت تۇرماعامبەت اراب, پارسى, تۇركى, شاعاتاي تىلدەرىنىڭ قىر-سىرلارىن ابدەن جەتىك مەڭگەرىپ العان ەدى. اسىرەسە, ونىڭ كوكەلتاش مەدرەسەسىندە تاجىك جازۋشىسى سادريددين اينيمەن بىرگە وقىپ دوستاسۋى, وندا قابىرعا گازەتىن شىعارىسىپ, وي-پىكىر جاعىنان ءبىر-بىرىمەن تەرەڭىرەك جاقىنداسۋى ونىڭ دۇنيەاۋي كوزقاراسىن بارىنشا ايقىنداي تۇسۋگە سەپتىگىن تيگىزگەندىگى داۋسىز.
ءسوز رەتى كەلگەن سوڭ, وسى ارادا ءبىر اڭگىمەنى تىلگە تيەك ەتكەندى ءجون كوردىم. 1983 جىلى قارماقشىدا وتكىزىلگەن تۇرماعامبەتتىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىنا الماتىدان كەلگەن اقىن, جازۋشىلاردىڭ اراسىندا ءابدىلدا تاجىباەۆ تا بولعان ەدى. ول اۋدان ورتالىعىنداعى ءمادەنيەت ۇيىندە كوپ ادام قاتىسقان سالتاناتتى جينالىستا تۇرماعامبەتتىڭ اقىندىق شىعارماشىلىعى جونىندە كەمەل ويعا قۇرىلعان كەلەلى ءسوز سويلەدى. سوندا ەسىمدە قالعانى – اقىننىڭ اناسى ايمانكۇلدىڭ «شاھنامانى» تارجىمالاۋعا كىرىسەر الدىندا تۇرماعامبەتكە ايتقان كەيبىر اقىل-كەڭەستەرى بولاتىن.
اقىن ءابدىلدانىڭ اناسى ايمانكۇل ەسكىشە وقىپ, تەرەڭ ءبىلىم العان سول تۇستاعى زيالى كىسىلەردىڭ ءبىرى بولعان. ۇلى شايىر تۇرماعامبەتتىڭ ءتورت تومدىعىن پاراقتاپ وتىرىپ, وندا اراب ءارپىنىڭ ا.بايتۇرسىنوۆ قۇراستىرعان توتە جازۋىنا كوزىم ءتۇستى. ول ايمانكۇلدىڭ تۇرماعامبەتكە جازعان سالەم حاتى ەكەن. ونداعى جازۋدىڭ اۋدارماسى مىناۋ: «قاينىم, «شاھناماعا» وزىڭنەن وزگە ادامنىڭ ءالى كەلمەيدى. وسىنى تاۋەكەل ەتىپ اۋدارىپ كور. ايمانكۇل. 1936».
بار بولعانى ەكى سويلەمنەن قۇرالعان قىپ-قىسقا ءسوز. وسى قىسقا ءارى نۇسقا ءسوز تۇرماعامبەت اقىندى ءفيردوۋسيدىڭ ايگىلى داستان-ەپوپەياسىن زور ىنتامەن اۋدارۋعا قۇلشىندىرا تۇسكەن ءتارىزدى. سول ءبىر شابىتتى ءساتىن اقىننىڭ ءوزى بىلايشا سۋرەتتەپ جازعان ەدى:
«بارادى كۇننەن-كۇنگە كوڭىلىم ءوسىپ,
كەن كەۋلەپ جاتقاننان سوڭ گاۋھار قازىپ.
كەلگەنمەن كەيۋانا بولىپ ەلۋ ۇشكە,
جاسارىپ جيىرماداعى كەلدىم كۇشكە».
ايمانكۇل تاجىباەۆا وقىعان, تەرەڭ ءبىلىمدى ادام. كورنەكتى فيلولوگ وتەگەن كۇمىسباەۆ ءبىر سوزىندە بىلاي دەپ ايتقان بولاتىن: «اتاقتى اقىنىمىز ءابدىلدانىڭ اناسى ايمانكۇل تاجىباەۆا «شاھنامانىڭ» 1908 جىلى تاشكەنتتە شىققان نۇسقاسىن قارا سوزبەن اۋدارعانىن ايتا كەتۋ ءلازىم. مارجانداي ارىپتەرمەن كوشىرىلگەن داپتەرلەرىن كوزىم كوردى. كەزىندە بۇل قولجازبا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىندا ساقتالۋلى بولاتىن».
تۇرماعامبەت «شاھنامانى» اۋدارۋدى قولعا العاندا وعان كۇدىكپەن قاراعاندار دا بولعان. اكادەميك م.قاراتاەۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (6.07.1962 ج.) جاريالانعان «اقىن تۋرالى اقيقات» دەگەن ماقالاسىندا سونداي كۇمان كەلتىرۋشىلەر جايىندا ءوز ويىن بۇكپەسىز اشىق جازعان. ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «ونداي اقىندى ءبىلمەيمىز, مولدا دەيدى عوي ءوزىن, «شاھنامانى» ءوزىمىز نەگە اۋدارمايمىز؟» دەگەن سىقىلدى قىسىر سوزدەردى كۇڭكىل تۇرىندە دە, ءتىپتى شاعىم تۇرىندە دە ەستىدىك».
ءسوز جوق, «شاھنامانى» اۋدارۋ وڭاي دۇنيە ەمەس-ءتى. ءفيردوۋسيدىڭ اقىندىق ءستيلى ەرەكشە بولەك. ونىڭ شىعارماسى مۋتاكاريب ولشەمىمەن جازىلعان. مۋتاكاريب ۇزاق بۋىندى ءبايىت-ولەڭ ۇيقاسىنا قۇرىلادى. ولەڭ ونەرىن شەبەر مەڭگەرگەن تۇرماعامبەت قازاقتىڭ مۋتاكاريبكە جاقىن ون ءبىر بۋىن قارا ولەڭ ءادىسىن قولدانىپ, قيسسا-جىر ەتىپ جازىپ شىعۋعا كىرىسەدى. اكادەميك-جازۋشى م.اۋەزوۆ ايتقانداي, «ولەڭمەن جىر ەتۋشى تۇرماعامبەت اقىن بۇل جونىندە XIX عاسىردا قازاق ورتاسىندا كوپ جايىلعان شىعىس اڭىزدارىنىڭ ولەڭگە اينالعان ءداستۇرىن قولدانعان». فيردوۋسي بۇل تەڭدەسسىز ەپوپەيا-داستاندى كوز مايىن تاۋىسىپ, وتىز بەس جىل تاپجىلماي وتىرىپ جازىپ شىققان ەكەن. وندا ەجەلگى شىعىس ەلدەرىنىڭ ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحي وقيعالارىنىڭ جەلىسى قامتىلعانى بەلگىلى. شىعارما 55 مىڭ بايىتتەن تۇرادى. ونىڭ ءوزى ولەڭ جولىمەن ەسەپتەسەك, 120 مىڭ جول.
فيردوۋسي شىعارماسىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشى – ونىڭ ءتىل بايلىعىنىڭ مولدىعى ءارى ەرەكشە اسەرلىلىگى مەن سۇلۋ سازدىلىعى. وسىناۋ ماڭگى ولمەس شىعارمانى العاش رەت ورىس تىلىنە اۋدارعان ن.س.سوكولوۆ: «فيردوۋسيدىڭ «شاھناماسى» ۇيقىلى-وياۋ ءمۇلگىگەن پارسى ءتىلىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, تۇرلەندىرىپ ءجىبەردى», دەپ جازعان ەكەن. ال ءفيردوۋسيدىڭ ءوزى بولسا ءبىر ولەڭىندە پارسى ءتىلى ءتىرى تۇرعاندا مەن ولمەيمىن, ويتكەنى ولمەيتىن سوزدەردىڭ تۇقىمىن شاشىپ كەتتىم دەپ تەبىرەنە جىرلاپتى.
ۇلى جىرشىنىڭ بۇلاي دەپ كەسىمدى وي تولعاۋىنىڭ تەرەڭ سىرى بار. ويتكەنى فيردوۋسي ءومىر سۇرگەن كەزەڭ يسلامنىڭ يران جەرىندە ابدەن ورنىققان تۇسى-تۇعىن. مۇسىلمان ءدىنىنىڭ بەرىك دىڭگەگىنە اينالعان قۇران كارىمگە بار ىنتا-ىقىلاسى اۋعان پارسى جۇرتى اراب ءتىلىن مەڭگەرۋگە جاپپاي قۇلشىنىس تانىتا باستايدى. مىنە, وسىنداي الماعايىپ ساتتە «شاھنامانىڭ» يران-تۇران كوگىندە جارىق جۇلدىزداي جارق ەتە قالۋى كومەسكى تارتا باستاعان پارسى ءتىلىن قايتا تۇلەتىپ, تۇرلەندىرە تۇسكەن ەدى.
تەگىندە ءتىل – حالىقتىڭ رۋحى, ماڭگى ولمەس جانى. ءتىل وشسە, ۇلت ولەدى, ۇلت ولسە, ۇلتتىق بولمىس تا ءتۇپ تامىرىمەن جويىلادى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ دە ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ, ولمەشى حالگە تۇسكەنى بەلگىلى. باس-اياعى جيىرما شاقتى جىل ىشىندە (1929-39 ج.ج.) قازاق ءالىپبيىنىڭ توتە جازۋدان لاتىنشاعا, ودان سوڭ كيريلليتساعا كوشىرىلۋى جايدان-جاي جاسالعان ءىس ەمەس. ونىڭ استارىندا ۇلكەن ساياسي ءمان-ماعىنا, قيتۇرقى امال-ايلا جاتقاندىعى ايدان انىق. ناقتى دايەك ءسوز كەلتىرەلىك. 1925 جىلى ف.گولوششەكيننىڭ ي.ستالينگە جولداعان حاتى بار. وندا ول «كۇن كوسەمنەن» ايرىقشا بەس ماسەلەگە كوڭىل ءبولۋدى وتىنەدى. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ءتىل ماسەلەسى. «ۇرپاقتى اداستىرۋ ءۇشىن جازۋىن ەكى رەت وزگەرتىپ ءجىبەرۋ كەرەك», دەپ اشىق جازعان ول. مۇنىڭ تۇپكى ءمانى بەلگىلى: جازۋ وزگەرگەن سوڭ, ۇرپاق وتكەنىن وقي المايدى, ياعني ءماڭگۇرتتەنەدى. راسىندا دا حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن وسىنداي ماڭگۇرتتىك كۇي كەشكەنى انىق جاعداي ەدى عوي.
ءتىل تازالىعىنا بايلانىستى بۇل اڭگىمەلەردى تەكتەن-تەككە كەلتىرىپ وتىرعانىم جوق. ولەڭ ونەرىنە جەتىك, انا ءتىلىمىزدىڭ بار قىر-سىرىن شەبەر مەڭگەرگەن تۇرماعامبەت اقىننىڭ «شاھنامانى» اۋداراردا ءتىل تازالىعىنا باسا كوڭىل بولگەنىن انىق اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ 1936 جىلى جازعان ءبىر ولەڭىندە مىنانداي جولدار بار:
«ون ايدا «شاھنامانى» بەردىم جازىپ,
ءتورت ءبولىپ ءتۇن ۇيقىمدى ارىپ-اشىپ.
ىشىندە بايقاعانعا بار سوزدەرى,
شىعارعان سارى التىنداي كەننەن قازىپ.
ءبارىن دە انا تىلمەن ەتتىم ولەڭ,
كەلتىرمەي تىلىنەن تۇك اراب, تاجىك».
«شاھنامانى» اۋدارۋدى قولعا العان كەزدە تۇرماعامبەتتىڭ جاسى ەلۋ ۇشتەردە ەدى. اۋدارۋعا ۇكىمەت تاراپىنان ءبىر جىل مەرزىم بەرىلە تۇرسا دا, ونى ون ايدا ءبىتىرىپ, قىرىق مىڭ جولدىق اۋدارمانى باسپاعا تابىس ەتەدى. اۋدارمادان العاشقى ۇزىندىلەر «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىندا (قازىرگى «جۇلدىز») جاريالانادى.
تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناما» نەگىزىندە جازىلعان «رۇستەم-داستانى» قازاق ءتىلىندەگى تۇڭعىش اۋدارما ما؟ «شاھنامانى» ءبىرىنشى بولىپ قازاق تىلىندە جىرلاعان اقمەشىتتەن شىققان وراز مولدا بولاتىن. ول كەيۋمارس پەن كەي-حوسروۋ ارالىعىن جىرلاپ, ۇلى داستاننىڭ باستى قاھارمانى ەتىپ رۇستەمدى العان. وراز مولدادان سوڭ سەردالى اقىن «قيسسا-ي رۋستام» دەگەن اتپەن جازعان شىعارماسىن 1888 جىلى قازان باسپاسىنان باسىپ شىعارادى. ودان كەيىن تاعى ءبىر قازاق اقىنى, پۋبليتسيست مۇحامەدجان سەرالين ۆ.جۋكوۆسكيدىڭ ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىنان الىپ, «رۇستەم-سوحراب» دەگەن ءبولىمىن قازاقشالاپ شىعادى. «شاھنامانىڭ» قارا سوزبەن جازىلعان اۋدارمالارى دا بار. ارينە, وسىلاردىڭ بارلىعى دا ءوز ءدارەجەسىندەگى تولىمدى اۋدارمالار ەمەس ەدى.
كەزىندە تۇرماعامبەتتىڭ اۋدارما سالاسىنداعى ۇلانعايىر ەڭبەگى تيىسىنشە باعالانعان جوق. ونى كورنەكتى قالامگەرلەر دە مويىنداعان بولاتىن. اكادەميك مۇحامەدجان قاراتاەۆ بىلاي دەپ وي ءتۇيىندەپتى: «مەن بىلاي دەر ەدىم: ەگەر تۇرماعامبەت «شاھنامادان» باسقا ەشتەڭە جازباعان بولسا, سونىڭ وزىندە دە ءبىز ونى ۇلكەن اقىن دەپ تانىپ, ونىڭ وسى «اۋدارما» ىسپەتتى ەڭبەگىن كوپ «قولتۋما» دەگەن جاسىق شىعارمالاردان جوعارى باعالاۋىمىز كەرەك دەر ەدىم».
«رۇستەم-داستان» اقىننىڭ كوزى ءتىرىسىندە جارىق كورگەن جوق. اقىن جازىقسىز جازالاۋعا ۇشىراپ, قۋدالاۋعا ءتۇستى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگى اۋىر جاعدايدى تۇرماعامبەت اقىن ءوز ولەڭىندە بىلايشا سۋرەتتەپ جازادى:
«قالايدا قاپىدا ءوتىپ كەتەم بە دەپ,
كىتابىن «شاھنامانىڭ» ەتتىم ەرمەك.
ولەڭمەن ون ءبىر بۋىن ون اي جازىپ,
ءبىتىردىم باسىم سيپاپ, شارشاپ-تەرلەپ…
ۇكىمەت ەسكەرىپ بۇل ەڭبەگىمدى,
پەنسيا بۇيىرىپ ەد, بۇعان بەر دەپ,
ايىنا وندا ءۇش ءجۇز الاسىڭ دەپ,
قولىما بەردى قاعاز جازىپ مورلەپ.
بۇلارى ويىنىنداي بوپ بالالاردىڭ,
وتىرمىن تۇزەۋ ۇيدە ەندى شەرلەپ».
ساياسي زوبالاڭ سالدارىنان جازالاۋ, قۋدالاۋعا ۇشىراعان اقىن اقىر سوڭىندا قىرۋار ەڭبەگىنىڭ اق ادال اقىسىن دا الا الماي «تۇزەۋ ۇيىنە» ءتۇسىپ, سونداعى كورگەن اقىرەت ازابى سالدارىنان ەلۋ التى جاسىندا دۇنيە سالادى.
سونىمەن, تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى قازاقشالاعان «شاھناما» باسپا بەتىن كورە الماي, تۇپ-تۋرا شيرەك عاسىر بويىنا قالتارىستا جاتىپ قالا بەرەدى. اقىننىڭ قىرىق بەس داپتەر قولجازباسىن شاشاۋ شىعارماي ساقتاپ, كورەگەندىك تانىتا ءبىلگەن بايبىشەسى بيعانىڭ جانكەشتى ەڭبەگى قالاي ايتسا دا ەرلىككە بارا-بار ءىس. 1960 جىلى تۇرماعامبەت تارجىمالاعان «شاھنامانىڭ» «رۇستەم-داستان» دەپ اتالاتىن سالاسى 70 مىڭ تارالىممەن قالىڭ وقىرمان قاۋىممەن قاۋىشقان ەدى…
ۇلى تۇلعالار ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايدى. بىراق ولاردىڭ وي-مۇددە ۇقساستىعى مەن رۋحاني جاعىنان تىم ەتەنە جاقىندىعى قالايدا دا بايقالىپ تۇراتىندىعى داۋسىز اقيقات. مەن فيردوۋسي مەن تۇرماعامبەتتىڭ ءومىر جولدارىنا زەر سالا وتىرىپ, وسىنداي ۇقساستىقتاردىڭ نىشاندارىنا انىعىراق كوز جەتكىزگەندەي بولدىم. ماسەلەن, فيردوۋسي ءوزىنىڭ انا ءتىلىنىڭ ساف تازالىعىنا جان-ءتانىن سالا كوڭىل ءبولىپ, پارسى ءتىلىن قايتا تۇرلەنتسە, تۇرماعامبەتتىڭ دە ولەڭ ونەرىندەگى ءسوز قولدانىسىنان ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىنا اسا جاۋاپتىلىقپەن سەرگەك قاراعانىن سەزىنەمىز. فيردوۋسي كوپ قۇدايشىلىققا قارسى بولىپ, تاقۇتتىق جولدى قولداسا, تۇرماعامبەت تە جاراتۋشىنىڭ بىرلىگىنە كامىل سەنىممەن قاراعان.
وسى تۇستا مىنا اڭگىمەنى تىلگە تيەك ەتەلىك. تۇرماعامبەتتىڭ تۋعان جەرى اقتايلاقتا سىزبا جازۋلارمەن تاڭبالانعان ء(سىرا, رۋنيكالىق جازۋ بولار) ءبىر بالبال تاس بولىپتى. وعان ادامدار ءتاۋ ەتىپ, الگى تاسقا شۇبەرەك بايلاپ كەتۋدى ادەتكە اينالدىرا بەرسە كەرەك. حالىقتىڭ وسى قىلىعىنا قاتتى نالىعان اقىن: «پۇتقا, وتقا تابىنۋ – كوپ قۇدايشىلىقتىڭ كورىنىسى», دەپ كەسىمدى ءسوز ايتادى دا, بەلۋاردان جەر قازدىرىپ, تاڭبالى تاستى كومدىرىپ تاستايدى. وسىنىڭ ءوزى-اق اقىننىڭ جاراتۋشىنىڭ بىرلىگىنە دەگەن كامىل سەنىمىن ايعاقتاي تۇسپەي مە؟!
ەڭ اقىرىندا ايتار بولساق, ەكى ۇلى تۇلعانىڭ تاعدىر ۇقساستىعى دا تاڭعالارلىق جاعداي. ءناسىلى تۇراندىق يران پاتشاسى سۇلتان ماحمۋد الىپ وي يەسى ءفيردوۋسيدىڭ اقىندىق دارا ەڭبەگىن باعالاماق تۇگىلى, «شاھنامانى» قولعا الىپ وقىماپتى دا. ءسىرا, وعان داستاندا پارسىلاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ اسىرا ءدارىپتەلگەندىگى ۇناي قويماسا كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى كەيبىر زەرتتەۋشىلەر. قۋدالاۋعا ۇشىراعان فيردوۋسي ءومىرىنىڭ سوڭىندا قايىرشىلىق كۇي كەشەدى. ايتسە دە ءوز كىناسىن كەش تۇسىنگەن سۇلتان ماحمۋد قول استىنداعىلارعا اقىنعا 60 مىڭ ديناردى اپارىپ بەرۋدى بۇيىرادى. التىن ارتقان كەرۋەن تۋس قالاسىنىڭ قاقپاسىنا ەنە بەرگەندە ولار دانىشپان اقىننىڭ ءمۇردەسىن اقىرعى ساپارعا شىعارىپ بارا جاتقان توپپەن ۇشىراسىپ قالادى…
تۇرماعامبەت اقىننىڭ اقىرعى ءومىرى دە ءدال وسى وقيعاعا ۇقساس. ول دا ءوز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كوزى تىرىسىندە كورە العان جوق. قايتا قۋدالاۋعا ۇشىراپ, جازىقسىز جالا وتىنىڭ ازابىن اياۋسىز تارتتى. ءيا, قوس دانانىڭ ومىرلەرىندەگى وسىنداي ۇقساستىقتار ەرىكسىز باس شايقالتپاي قويمايدى. دۇنيەنىڭ جولى شارتاراپ. سولاي بولعان سوڭ دا ومىردە مۇنداي ۇقساستىقتار (الدە كەزدەيسوقتىقتار دەيمىز بە؟) بولا بەرەدى. اسىلىندا ونى كەزدەيسوقتىق دەگەننەن گورى جازمىشتىڭ جولى دەسەك, بالكىم, ءدالىرەك پايىم بولار. قالاي ايتساق تا دانالاردىڭ رۋحى ولمەيدى. ول ماڭگى-باقي شامشىراقتاي الاۋلاپ جانىپ, ۇرپاقتارىنىڭ جادىندا نۇر ساۋلەسىن شاشا تۇسپەكشى.
دانا اقىن, دارا تۇلعا ابىلقاسىم ءفيردوۋسيدىڭ ماڭگى ولمەس ۇلى داستان-ەپوپەياسىنىڭ ءبىر سالاسى – «رۇستەم-داستاندى» قازاقشالاعان سىر شايىرلارىنىڭ اتاسى تۇرماعامبەت اقىن جايلى اڭگىمەمدى اياقتاي كەلە, ءسوز القيسساسىن تۇمانباي مولداعاليەۆ اقىننىڭ ءبىر شۋماق ولەڭىمەن قايىرعاندى ءجون سانادىم. ول ولەڭ جولدارى مىناۋ ەدى:
«كۇي جانىپ, كوكىرەگىنەن كۇيىك قاشىپ,
ەلىنىڭ ەركە ۇلدارىن ءسۇيىپ, تاسىپ.
«رۇستەم-داستانىمەن» تۇرماعامبەت
بارادى فيردوۋسيمەن يىقتاسىپ».
راشيد جارىلقاسىنوۆ,
جۋرناليست.
قىزىلوردا وبلىسى,
قارماقشى اۋدانى.
