زىليحا
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ باسىندا (1825 ج.) پەتەربۋرگتىڭ سەنات الاڭىندا بولعان پاتشالىق رەجىمگە قارسى العاشقى باس كوتەرۋدىڭ قايعىلى اياقتالعانى تاريحتان بەلگىلى. كوتەرىلىس اياۋسىز باسىپ-جانشىلىپ, ونى ۇيىمداستىرۋشىلار ءولىم جازاسىنا كەسىلدى, ءبىراز ادام يتجەككەنگە ايدالدى. بىراق, ءبىزدىڭ ءبۇگىنگى ايتپاعىمىز بۇل عانا ەمەس, جازاعا كەسىلگەن كۇيەۋلەرىن يت ولگەن جەرگە ىزدەپ بارىپ, ءسىبىردىڭ ادام ايتقىسىز ازابىن باستان كەشكەن, ايداۋدىڭ اۋىرتپالىعىن سۇيگەندەرىمەن بىرگە ءبولىسكەن دەكابريستەردىڭ اقسۇيەك ايەلدەرىنىڭ ماحابباتقا ادالدىعىنا, ەرلىككە بەرگىسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە الەم جۇرتشىلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتانتى ەكەنىن ەسكە سالا وتىرىپ, وسىنداي بەكزات قاسيەت قازاق قىزدارى مەن ايەلدەرىنىڭ دە بويلارىنان تابىلىپ جاتاتىنىن جەتكىزۋ. ماسەلەن, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ جارى زىليحا قۇرمانبايقىزى جازىقسىزدان-جازىقسىز تۇرمەگە قامالعان كۇيەۋىنىڭ جوقتاۋشىسى, جاناشىرى بولا ءبىلدى, كەيىن ادەبي مۇراسىنىڭ شىراقشىسىنا اينالدى.
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ باسىندا (1825 ج.) پەتەربۋرگتىڭ سەنات الاڭىندا بولعان پاتشالىق رەجىمگە قارسى العاشقى باس كوتەرۋدىڭ قايعىلى اياقتالعانى تاريحتان بەلگىلى. كوتەرىلىس اياۋسىز باسىپ-جانشىلىپ, ونى ۇيىمداستىرۋشىلار ءولىم جازاسىنا كەسىلدى, ءبىراز ادام يتجەككەنگە ايدالدى. بىراق, ءبىزدىڭ ءبۇگىنگى ايتپاعىمىز بۇل عانا ەمەس, جازاعا كەسىلگەن كۇيەۋلەرىن يت ولگەن جەرگە ىزدەپ بارىپ, ءسىبىردىڭ ادام ايتقىسىز ازابىن باستان كەشكەن, ايداۋدىڭ اۋىرتپالىعىن سۇيگەندەرىمەن بىرگە ءبولىسكەن دەكابريستەردىڭ اقسۇيەك ايەلدەرىنىڭ ماحابباتقا ادالدىعىنا, ەرلىككە بەرگىسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە الەم جۇرتشىلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتانتى ەكەنىن ەسكە سالا وتىرىپ, وسىنداي بەكزات قاسيەت قازاق قىزدارى مەن ايەلدەرىنىڭ دە بويلارىنان تابىلىپ جاتاتىنىن جەتكىزۋ. ماسەلەن, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ جارى زىليحا قۇرمانبايقىزى جازىقسىزدان-جازىقسىز تۇرمەگە قامالعان كۇيەۋىنىڭ جوقتاۋشىسى, جاناشىرى بولا ءبىلدى, كەيىن ادەبي مۇراسىنىڭ شىراقشىسىنا اينالدى.
شىنىمدى ايتسام, ماعجاننىڭ جارى تۋرالى جەكە ماقالا جازۋ ويىمدا جوق ەدى, كەزىندە ءبىراز ماتەريالدار جاريالاندى, مەن دە رەتتى جەرىندە ەڭبەگىن ەلەپ, ەكشەپ, نازاردان تىس قالدىرعان جوقپىن, وقىرمانعا اقىن ومىرىندەگى ول كىسىنىڭ ورنى ءبولەك بولعانىن, اراعا جىلدار سالىپ اسىل ۇلىمەن قايتا قاۋىشقان حالقىنىڭ زىليحا قۇرمانبايقىزىنا دا قارىزدار ەكەنىن جەتكىزۋگە تىرىسىپ باقتىم. دەگەنمەن, ويلاپ وتىرسام, ول كىسى جايلى ءالى ايتىلماعان ءاڭگىمە كوپ ەكەن. سوڭعى كەزدەرى ەسىمى دە اۋىزعا ءجيى الىنا بەرمەيدى. ۇمىتىلىپ بارا جاتقان سياقتى ما, قالاي؟ ول ول ما, «ءوزى جوقتىڭ كوزى جوق» دەگەندەي, زىليحا شەشەيدى قارالاۋشىلار دا ءار جەردەن بوي كورسەتىپ قالۋدا. ولارمەن ايتىسىپ-تارتىسقىم جوق. بارىنە ۋاقىت ءوز تورەلىگىن ايتا جاتار.
ول كىسىمەن كوزى تىرىسىندە بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, سۇحبات قۇرعانىمىز بار. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىندا, وتىزىنشى جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆ تولىق اقتالىپ, ەسىمى مەن شىعارمالارى حالقىنا قايتا ورالدى. مەنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق راديوسىنىڭ باس رەداكتورى جانە قازاق راديوسىنىڭ ايماقتاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتتەرىن قوسا اتقارىپ ءجۇرگەن كەزىم. بۇدان بۇرىن دا جازعانىمداي, ۇزاق جىلدار بويى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىندا شاڭ باسىپ جاتقان ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىلمىستىق ىسپەن تانىسۋعا جول اشىلىپ, ول سول كەزدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن رۋحانيات جاناشىرى ەدىگە قايىربەكوۆتىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا جۇرتتان بۇرىن مەنىڭ قولىما تيگەن ەدى. مۇراعات ماتەريالدارىنىڭ شەرتەر سىرى از ەمەس, ارينە. ۋاقىت تابىمەن سارعايىپ وشە باستاعان يرەك-يرەك جازۋلارعا جانارىمدى سۋارا وتىرىپ ءبىراز جايعا قانىقتىم. ماعجانننىڭ ازاپقا, قايعى-قاسىرەتكە تولى ءومىرى كىمنىڭ دە بولسىن ساي سۇيەگىن سىرقىراتقانداي. دەگەنمەن, سول وقيعالاردىڭ ءتىرى كۋاسىمەن اڭگىمەلەسۋ ءبىر باسقا ەكەن. زىليحا اپايدىڭ ماعجان تۋرالى ايتقان ەستەلىكتەرىن ءبىر اۋىز ءسوزىن قالت جىبەرمەي, تۇگەل جازىپ الدىق, كەيىن بىرنەشە حابار جاسادىق. اتتەڭ, سولاردىڭ ءبارى نارىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا – بايتال تۇگىلى باس قايعى بولعان, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي جاتقان زاماندا جويىلىپ كەتتى. سوندا دا ءبىراز جىل گازەتتە قىزمەت ىستەگەنىمنىڭ پايداسى ءتيدى. رەپورتەر دەگەنگە اسا سەنە بەرمەي ءوزىم اڭگىمەلەسكەن ادامداردىڭ ءسوزدەرىن قويىن كىتاپشاما دا ءتۇرتىپ وتىرۋشى ەدىم, سول جازبالارىم قاجەتىمە جاراپ, ءبىراز جاي جادىمدا قايتا جاڭعىردى.
ماعجان مەن زىليحا قالاي تانىسىپ, قايدا تابىسىپ ءجۇر؟ جاسىراتىنى جوق, كەيبىرەۋلەردىڭ ويى ولار ەسەيگەن كەزدە كەزدەيسوق كەزدەسكەن ادامدار دەگەنگە سايادى. جوق, ولاي ەمەس. ولاردىڭ تانىستىعى ماعجان ءبىلىم قۋىپ قىزىلجارعا كەلگەن, وسىنداعى بەگىشەۆ دەگەن تاتاردىڭ مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستالادى. ءتىپتى, ەكەۋىنىڭ تۋىستىعى دا بار ەكەنىن, زىليحانىڭ اكەسى قۇرمانباي ماعجاننىڭ شەشەسى گۇلسىمنىڭ اكەسى اشىربەكپەن ءبىر تۋعانىن, دەمەك, ماعجان جيەن دە, زىليحا ناعاشى بولىپ كەلەتىنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى بالا كەزدەن بىلەتىنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. ءاۋ باستا, بۇل ەكەۋىنىڭ قوسىلۋىنا ماعجاننىڭ اتا-اناسىنىڭ قارسى بولۋىنىڭ باستى سەبەبى, ءمىنە, وسىندا بولسا كەرەك. اتاقتى ءانشى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ اناسى ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە زىليحامەن جاستاي تانىسىپ ارالاسقانىن, سىرلاس بولعانىن ماعجاندى تۇڭعىش رەت سول ۇيدە كورگەنىن جازادى. ول كىسى قىزىلجارداعى قازاق پەدتەحنيكۋمىنىڭ جانىنان اشىلعان ەكى جىلدىق كۋرستا وقىپ جۇرگەندە, جاس ۇستاز ماعجان قازاق ادەبيەتىنەن ساباق بەرەدى. «ماعجان اعانىڭ كەلۋىن اسىعا كۇتەتىن ەدىك. ول سىنىپقا كىرىپ كەلگەندە الدىمىزدان ءمادەنيەتتىلىكتىڭ شولپانى جارقىراپ تۇرعانداي اسەر پايدا بولاتىن… كەيدە قىز-كەلىنشەكتەر ماعجاننىڭ ساباعىنان كەيىن سىرلاسۋشى ەدىك. «وسىنداي ازاماتتىڭ نازارىنا ىلىككەن زىليحانىڭ ارمانى جوق شىعار» دەيتىنبىز.
1894 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا تۋعان زىليحا قۇرمانبايقىزىنىڭ ماعجاننان جارتى جاستاي عانا كىشىلىگى بار. قىزىلجارلىقتارعا داۋلەتتى جان رەتىندە جاقسى تانىمال اتاسى ءالىباي قاجى تۇڭعىش نەمەرەسى ومىرگە كەلگەندە قاتتى قۋانىپ, ۇلان-اسىر توي جاسايدى, ەسىمىن زىليحا دەپ ءوزى قويادى. اقىن اقتالعاننان كەيىن ونىڭ جارىمەن ولە-ولگەنشە ارالاسىپ تۇرعان, زىليحا شەشەي تۋرالى ارتىنا ءبىراز دەرەكتەر قالدىرعان ماعجاننىڭ قاھارمان دەگەن اعاسىنىڭ بالاسى عادىلشا ءوزىنىڭ «ءجاجەكە» (الماتى, 2005 ج.) دەگەن كىتابىندا: «زىليحا بەس جاسىندا مەكتەپكە وقۋعا بارادى. قىزىلجاردا قازاق مەكتەبىنىڭ بولماۋىنان ونى تاتار مەكتەبىنە بەرەدى. زىليحا وقۋدى ىنتامەن وقيدى, تاتار, ورىس, اراب ءتىلدەرىن جاقسى يگەرىپ, قۇربىلارىنىڭ الدى بولادى», دەپ جازادى. الايدا, ەرىنەن ەرتە ايىرىلىپ قالعان اناسى ءجاميلا قىزى التىنشى سىنىپتى اياقتاعاننان كەيىن ونى «حات بىلگەن قىز بالاعا زيان, كۇيەۋگە ءوز بەتىمەن ەرتە كەتىپ قالادى», دەپ مەكتەپتەن شىعارىپ الادى دا, بوس ۋاقىتىندا ءۇي شارۋاشىلىعىنا – اس ءپىسىرۋگە, كيىم تىگۋگە, كەستە توقۋعا باۋليدى.
ءوزى بەلگىلى ادامنىڭ بالاسى بولسا, ءوزى سۇلۋ بولسا, قىز-قىزعالداق كوزگە ءتۇسپەي تۇرا ما, ون التىعا اياق باسقان زىليحاعا دا قىزىعۋشىلار از بولمايدى. ماعجاننىڭ دا جۇرەگىنە شوق تۇسكەنى ناق وسى كەز. سودان ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنە جۇرەر الدىندا ول ءوزىنىڭ جۇرەكتى ورتەگەن بالاۋسا سەزىمىن زىليحاعا حاتپەن جەتكىزەدى. مەيلىنشە قىسقا جازىلعان حاتتا بىلاي دەلىنگەن: «قارىنداس, زىليحا! وسى حاتتى العاندىعىڭىزدى ءبىلدىرىپ حات جولداۋىڭىزدى كۇتەم. مەن بيىل وقۋعا كەتەم, ەگەردە كوڭىل قوسىپ, ماقۇل كورسەڭىز, مەنى كۇتۋگە قالاي قارايسىز؟ ماعجان. 1910 ج. يۋل». زىليحا حاتتى العانمەن جاۋاپتى كەشىكتىرەدى, سول ەكى ورتادا ماعجان وقۋىنا ءجۇرىپ كەتەدى دە, بۇل ەكەۋى كوپكە دەيىن ءبىر-بىرىمەن حابارلاسا الماي قالادى, ونىڭ ارتى كۇتپەگەن وقيعالارعا ۇلاسادى. 1913 جىلدىڭ قاڭتارىندا زىليحانى شەشەسى حاسان مۇحامەدياروۆ دەگەن ساۋداگەرگە ۇزاتىپ جىبەرەدى. بۇل جاڭالىقتى ماعجان كەلەسى جىلى جازعى دەمالىسقا كەلگەندە ءبىر-اق ەستيدى. زىليحانى ىزدەپ, تۇرىپ جاتقان ءۇيىنە كەلەدى, بىراق اڭگىمەلەرى جاراسا قويمايدى. تەك كەلەسى جىلى ومبىدا كەزدەسكەندە, ماعجان: «مەنىڭ حاتىما نەگە جاۋاپ بەرمەدىڭ؟» دەپ سۇراعاندا جانارىنا مۇڭ ۇيالاعان زىليحا: «انامنىڭ ايتقانىنان شىعا المادىم», دەپ اعىنان جارىلىپ, كەشىرىم سۇراعانداي بولادى.
وسىدان كەيىن ولار ءتورت-بەس جىلداي كەزدەسە المايدى. وعان ماعجاننىڭ ومبىداعى وقۋى, زىليحانىڭ وتباسىمەن اقمولاعا كوشىپ كەتۋى سەبەپ بولادى. ماعجان 1917 جىلى ومبىداعى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن ءتامامداپ ەلگە ورالعاننان كەيىن اكە-شەشەسى ونى ۇيلەندىرۋ قامىنا كىرىسەدى. شەشەسى گۇلسىم بالاسىنا قىزىلجار ءوڭىرىنە ەسىمى ايگىلى دانيار دەگەن بايدىڭ شوقان دەگەن بالاسىنان تۋعان, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, اتاقتى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆقا جيەن بولىپ كەلەتىن (شەشەسى قاديشا شوقاننىڭ ءىنىسى جاقىپتىڭ قىزى) زەينەپتى لايىق سانايدى. ماعجان بۇل تاڭداۋعا قارسى بولمايدى. ويتكەنى, ول زەينەپتى جاقسى ءبىلەتىن. وعان ارناپ كوپتەگەن ولەڭدەر شىعارعان. ماعجاننىڭ زەينەپكە بۇرىننان كەتارى بولماعانىن مىنا جولدار دا دالەلدەيدى:
كەتۋشى ەك قول ۇستاسىپ تۋرا كولگە,
دۋىلداپ جانعان بەتتى ۇستاپ جەلگە.
«جانىم!» – دەپ الما
بەتتەن سۇيگەنىمدە,
قىزارىپ, قاراۋشى ەدىڭ تومەن, جەرگە.
ماعجان اقتالعاننان كەيىن 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان «ماعجان جۇماباەۆ شىعارمالارى» (العىسوزىن جازعان ءابدىلدا تاجىباەۆ), 2002 جىلى وسى باسپادان ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعى (العىسوزىن جازعان پروفەسسور, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ) جارىق كوردى. باسقا دا ەڭبەكتەر بار. سولاردىڭ ءبارىندە مىناداي دەرەك كەلتىرىلەدى: «ماعجان زەينەپكە رەۆوليۋتسيا جىلدارىندا ءۇيلەنگەن» («ماعجان جۇماباەۆ شىعارمالارى», الماتى, «جازۋشى» باسپاسى, 1989 ج. 435 بەت). رەۆوليۋتسيا جىلدارى دەپ ءبىز قاي كەزەڭدى ايتامىز, 1916-1918 جىلدار دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. عادىلشا قاھارمان ۇلى دا «ماعجان زەينەپكە 1918 جىلى ۇيلەندى» دەپ جازادى. («جۇلدىز» جۋرنالى, 1991 جىل, №2). وكىنىشكە وراي, ەكى جاستىڭ وتباسىلىق عۇمىرى ۇزاققا سوزىلعان جوق. ماعجان ومبىدا قازاق مۇعالىمدەرىن دايارلايتىن كۋرس اشىپ, ونىڭ ديرەكتورى بولىپ ءجۇرگەن كەزدە, زەينەپ 1919 جىلدىڭ اقپانىندا بالادان قايتىس بولادى.
ماعجاننىڭ ءسالىمجان دەگەن ءىنىسىنىڭ ايەلى ءبيبىزايىپ شەشەيدىڭ «ماعجان مەن زىليحانى تاعدىر قوسقان» دەگەنى بار ەدى. ايتسا ايتقانداي, ناق وسى كەزدە زىليحانىڭ كۇيەۋى حاسان سۇزەكتەن قايتىس بولادى دا, جەسىر قالعان جاس كەلىنشەك مارقۇمنىڭ جىلىن وتكىزگەننەن كەيىن قىزىلجارعا ورالادى. ونى ەستىگەن ماعجان زىليحانىڭ قۇربىسى رابيعانى ەرتىپ كوڭىل ايتۋعا بارادى. وسىدان كەيىن ماعجان مەن زىليحا اراسىنداعى ماحاببات وتى قايتا تۇتانىپ, ەكى جاس ءبىرىن-ءبىرى كورمەسە تۇرا المايتىن بولادى. «سۇيەم سەنى سۇلۋ. جۇرەگىم جانىپ, ءسۇيدىم انىق, كۋا بولسىن كوپ جۇلدىز!..» زىليحاعا دەگەن ءوزىنىڭ جۇرەك سىرىن وسىلاي اقتارعان ماعجان قىزىلجاردا جاس ونەرپازدار كلۋبىن ۇيىمداستىرادى. وعان زىليحا دا بارىپ جۇرەدى. كەيىن ماعجان ومبىدا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە, زىليحا وسى «كيركلۋبتىڭ» اتىنان ءسىبىر-قازاقستان حالىقتارىنىڭ سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسادى. وسىلاي ماسەلە شەشىلىپ قالعانداي بولعانمەن, زىليحانىڭ شەشەسى قىزىنىڭ باسقا جانعا قوسىلعانىن قالايدى. العاشىندا وعان رەنجىپ, سۇيمەسە دە وسەربايدىڭ ءداۋليىنىڭ قىزى ءجاميلاعا ۇيلەنبەك بولعان, اكەسىنە قۇدا تۇسە بەر دەپ حابار بەرگەن ماعجان ءبارىبىر زىليحانى ۇمىتا المايدى. الدا ءوزىن نە كۇتىپ تۇرعانىن قۇداي سەزدىردى مە ەكەن, زىليحاعا «قىزدار كوپ راسىندا, بىراق ماعان اشتىعىما شىدايتىن, ونداي-مۇنداي كۇن تۋسا, ارتىمنان ىزدەپ كەلەتىن كىسى كەرەك», دەيدى. اقىرى نە كەرەك, ماعجان مەن زىليحا چەليابىگە كەتىپ, سول جاقتا قوسىلۋعا ۇيعارادى. «1922 جىلى ماعجان ومبىدان ورالعاننان كەيىن ءدام-تۇزىمىز جاراسىپ, قوسىلدىق. سول كەزدەرى بىزدەن باقىتتى جان جوق ەدى. بىراق, باقىتىمىز باياندى بولمادى. ماعجان 1926 جىلى ۇستالىپ, ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى, جازاسىن قيانداعى كارەليا ورماندارىندا وتەيتىن بولدى», دەگەن زىليحا شەشەي العاشقى سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە.
بۇل جۇماباەۆتار وتباسىنا كەلگەن قاسىرەتتىڭ باسى عانا ەكەن. كەشىكپەي ماعجاننىڭ ەكى اعاسى – ءاباممۇسىلىم مەن قاھارمان تۇتقىندالادى. 1937 جىلدىڭ ورتاسىندا ارنايى قىزمەتتىڭ جاندايشاپتارى ءىنىسى مۇحامەدجاندى دا ءتۇرمەگە توعىتادى. ءسالىمجان دا بوستاندىقتا كوپ ءجۇرمەيدى. ماعجاننىڭ حال-جاعدايىن بىلەمىن دەپ لەنينگرادقا بارىپ كەلگەن ونى دا ءبىر تۇندە ۇستاپ اكەتەدى. ءبىر كەزدەرى بولىس بولىپ دۇركىرەپ تۇرعان بەكەن قاجىنىڭ مال-مۇلكى تۇگەلدەي تاركىلەنىپ, تاقىر كەدەي بولىپ شىعا كەلەدى. وسىلاي اركىم ءوز باسىنىڭ قايعىسىمەن بولىپ, بەت-بەتىمەن كەتەدى. ماعجاندى ىزدەمەك بولعان ءىنىسى سالىمجاننىڭ كۇنى الگىندەي بولعاندىقتان, باسقالارى ونىڭ اتىن اتاۋعا دا قورقادى. مىنە, وسىنداي قارالى كۇندەر تۋعاندا, ماعجاندى ىزدەگەن, «سۋسىن بەرىپ, جاستىق قويىپ باسىنا. ماڭدايىنان سيپاي ءسۇيىپ جۇباتقان» جالعىز ادام – زىليحا.
زىليحا ماعجاندى ىزدەپ لەنينگرادقا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت بارادى. «زىليحا بايعۇس تەڭىزدەن ءوتىپ, نەلەر باتپاق, توڭ جەردى بەلشەسىنەن كەشىپ, ماعجانعا تالاي رەت بارىپتى. تاماق اپارىپ تۇرعان. ساياساتتى, ەرتەڭگى تاعدىردى كوپ ويلاماي, كوزجۇمبايمەن اسقان ەرلىككە, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ءوزىن قۇربان ەتۋدەن تارتىنباعان, ەشتەڭەدەن قورىقپاعان, جاسقانباعان, جارى جولىندا جانىن پيدا قىلعان ايەلدەردىڭ ءبىرى زىليحا اپاي بولعان. بۇل ايداۋداعى ماعجانعا كۇش, كوڭىلىنە كوپ دەمەۋ بولعان» (ج. بەكتۇروۆ, «بەس ارىس», «جازۋشى» باسپاسى, الماتى, 1992 ج. 331-332 بەتتەر). «ماعجاننىڭ ايەلى زىليحا-حانىم كۇيەۋىنە تالاي رەت بارعان. ءار بارعان سايىن ول لەنينگرادقا جەر اۋدارىلعان پروفەسسوردىڭ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايەلىنىڭ ۇيىنە توقتايدى ەكەن». كەزىندە ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ماعجانمەن قاتار وقىعان باشقۇرتتىڭ اتاقتى جازۋشىسى ءسايفي قۇداش 1969 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ اتىنا جازعان حاتىندا وسىنداي دەرەكتەر كەلتىرەدى.
لەنينگرادتىق پروفەسسوردىڭ اقىلىمەن زىليحا سول كەزدە اتاعى دۇركىرەپ تۇرعان جازۋشى ماكسيم گوركيدىڭ قابىلداۋىنا بارادى. اقىرى 1935 جىلى م.گوركيدىڭ كومەگىمەن م.جۇماباەۆ بوستاندىققا شىعادى. اقىن قىزىلجارعا قايتىپ كەلەدى, تەحنيكۋمعا وقىتۋشى بولىپ ورنالاسادى… «1936 جىلى قىزىلجاردا پەدتەحنيكۋمدا مۇعالىمدەردىڭ ماماندىعىن ارتتىرۋ كۋرسىندا ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزىندە ءجاجەكەمدى ەكىنشى رەت كورۋ ءساتى ءتۇستى. بۇل كىسىلەر زىليحا جەڭگەي ەكەۋى دزەرجينسكي كوشەسىندەگى ەكى قاباتتى اعاش ءۇيدىڭ ۇستىڭگى قاباتىندا ءبىر بولمەلى پاتەردە تۇردى. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى نەمەرە تۋىسىم ءمۇتاش ەكەۋمىز جاجەكەم ۇيىنە بارىپ قوناعا جاتىپ قايتاتىنبىز, دەپ جازدى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە عادىلشا قاھارمان ۇلى. كەيبىر دەمالىس كۇندەرى ءجاجەكەم, زىليحا جەڭگەي ۇشەۋىمىز قالادان 10 كيلومەتر جەردەگى «مەششان» اعاشىنا اتپەن اربا جەگىپ بارىپ قايتاتىنبىز. اعاشتىڭ كولەڭكەسىندە ءبىزدەن بۇرىن بارىپ, اتتارىن دوعارىپ, القا-قوتان بولىپ وتىراتىن كوپ ازاماتتار. ولاردىڭ ورتاسىندا قاتار تۇزەپ وتىراتىن جاجەكەم مەن زىليحا جەڭگەي قوس اققۋ سياقتى اسەر قالدىرۋشى ەدى». كەيىن بۇل كۇندەر دە كوزدەن بۇلبۇل ۇشادى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا كەلگەن ماعجان كوپ ۇزاماي تاعى ۇستالادى.
الماعايىپ زاماندا حالقى اسىل پەرزەنتىنەن ايىرىلىپ قالدى. ارتىندا زىليحاسى جىلاپ قالا بەردى. بىراق ماعجان ءۇشىن وتقا دا تۇسۋگە دايىن زىليحا تاعدىرعا مويىنسۇنىپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمايدى. قۋىنادى, ماعجاننىڭ جازىقسىز ۇستالىپ كەتكەنىن ايتىپ, ءماسكەۋگە دەيىن حات جازادى. سونداي حاتتىڭ ءبىرى سول كەزدە كسرو ۇكىمەتىن باسقارىپ تۇرعان ن.س.حرۋششەۆكە جولدانادى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, ونى جازۋعا, جالپى, ماعجاندى اقتاۋ ارەكەتىنە جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ قوزعاۋ سالادى. ۇستىمىزدەگى جىلى تۋعانىنا ءجۇز جىل تولاتىن قاراعاندىلىق قالامگەر جايىق بەكتۇروۆتى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ول كىم ەدى؟ ماعجاندى جوقتاپ باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرعان زىليحاعا قولۇشىن بەرگەن, سۇيەۋ بولعان بەلگىلى جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ ءوزى دە قۋعىن-سۇرگىندى كوپ كورگەن ادام. ش.ءۋاليحانوۆ, ى.التىنسارين, ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ءا.مارعۇلان سىندى قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ ادەبي پورترەتتەرىن وقىرمانعا تارتۋ ەتكەن ج.بەكتۇروۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قاراعاندى وبلىسارالىق بولىمشەسىن باسقارعان جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا سان مارتە كەلىپ, ماعجاننىڭ جارى زىليحامەن كەزدەسىپ, قولىنان كەلگەن كومەگىن اياماعان.
جاكەڭ 1959 جىلدىڭ جازىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دەربەس بولىمشە قۇرۋ ماقساتىمەن قىزىلجاردا بولادى. وسى ساپارىندا ول قاراقوعا دەيتىن جەردە تۇرىپ جاتقان ماعجاننىڭ جەسىرى زىليحانى ارنايى ىزدەپ بارىپ جولىعادى, اڭگىمە اراسىندا «ماعجاندى ىزدەستىردىڭىز بە؟ جوعارعى جاققا ارىز جازدىڭىز با؟», دەپ سۇرايدى. زىليحا: «ويباي, جازدىق قوي. جازباعان جەرىمىز جوق. ەشتەمە شىقپادى», دەپ مۇڭىن شاعادى. وسى ارادا جازۋشى: «ءسىز ن.س.حرۋششەۆكە جازىڭىز. كۇيەۋىم اقىن ەدى, جۇرت ۇلتشىل دەس-ءتى. بىراق ول ەشقانداي باسشى جۇمىستا بولعان جوق ەدى. كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ەشبىر تەرىس ارەكەت ىستەگەن ادام ەمەس. 1930 جىلى ۇلتشىلسىڭ دەپ ءبىر سوتتادى. ودان لاگەردە جازاسىن وتەپ كەلىپ, بولماشى قىزمەت ىستەپ ءجۇرگەندە قايتا قامالدى, جوق بولىپ كەتتى», دەپ جازىڭىز دەيدى. كەشىكپەي حات جازىلادى. وسى حاتقا بايلانىستى ءماسكەۋدەن ناقتى نۇسقاۋ العان قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ماعجان ءىسىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر بولادى. زىليحا شەشەي وسى كوميتەتتىڭ تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ن.پ. لوۆياتينگە دە حات جازىپ (بۇل حات تا ماعجانعا تاعىلعان ايىپتى قايتا قاراۋعا بايلانىستى قوزعالعان ىستە تىگىلگەن), ماعجاننىڭ العاش رەت تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن قوعامعا كوزقاراسى وزگەرگەنىنە يلاندىرماق بولادى. سونىڭ ايعاعى رەتىندە اقىننىڭ تۇرمەدەن بوساپ كەلگەننەن كەيىن جازعان ولەڭىنىڭ ءبىر شۋماعىن كەلتىرەدى.
«وسى بەتىم – اق نيەتىم, كەلدىم باستاپ,
جانىمنان بار جارانى سىلىپ تاستاپ.
ەڭبەكشى ەل اشۋى ۇشان, مەيىرىمى مول,
جانىمدى تارتتىم ساعان جالاڭاشتاپ».
اقىرى, ماعجان كەلەسى 1960 جىلى اقتالادى. ماعجاننىڭ اقتالعانى تۋرالى حابار جەتىسىمەن زىليحا جولعا جينالادى. بۇل جونىندە جۇماباەۆتار اۋلەتىنە قۇداندالى بولىپ كەلەتىن اقىن حامزا ابدۋللين 1960 جىلدىڭ 5 قازانىندا قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءىلياس وماروۆقا جولداعان حاتىندا دا جازادى. زىليحا الىپ-ۇشىپ الماتىعا جەتكەنمەن, قۋانىشى كوپكە سوزىلمايدى. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى 1938 جىلعى ايىپتاۋدى جوققا شىعارعانمەن, اقىن بۇل جولى دا تولىق اقتالمايدى. قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سۇراۋى بويىنشا ماعجان جۇماباەۆتىڭ قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن جانە كەيىن جارىق كورگەن شىعارمالارىنىڭ, جىرلارىنىڭ, روماندارىنىڭ, ماقالالارىنىڭ, وچەركتەرىنىڭ جانە اۋدارما شىعارمالارىنىڭ يدەيالىق باعىتى تۋرالى قورىتىندى جاساۋ ماقساتىندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى عالىمدار مەن جازۋشىلار ەسەبىنەن قۇرعان توپ (توراعاسى ءابدىلدا تاجىباەۆ) 1960 جىلعى مامىردىڭ 19-ىندا «وتە قۇپيا» تۇردە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە بىلاي دەپ حابارلاعان: «سىزدەردىڭ وتىنىشتەرىڭىز بويىنشا جازۋشىلار مەن ادەبيەتشىلەردىڭ ءبىر توبى 1938 جىلى سوتتالعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ ادەبي مۇراسىمەن ءۇستىرت تانىسىپ شىقتى… ارتىندا قالعان جىرلارىنا كەلەتىن بولساق, تۇتاس العاندا ءوزىنىڭ يدەيالىق نەگىزىندە بۋرجۋازيالىق-ۇلتتىق, دەمەك, كونتررەۆوليۋتسيالىق سيپاتتا بولعان». وسىلاي ارنايى قۇرىلعان توپ 1938 جىلى نكۆد قىزمەتكەرلەرى ويلاپ تاپقان ايىپتى جارتىلاي دالەلدەپ تاستاعان. تەك بۇل ارادا باسىن اشىپ ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, جوعارىداعى توپ ازىرلەگەن قورىتىندى قۇجاتقا قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى سىرباي ماۋلەنوۆ قول قويماپتى. اقىننىڭ زەرتتەلگەن ماسەلەگە جەكە كوزقاراسى بولعان-اۋ دەپ قالدىم. ءايتپەسە, ول كەزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداماۋعا كىمنىڭ ءداتى شىداپ, باتىلى بارعان. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا وت پەن وقتىڭ اراسىندا بولىپ, تالاي رەت ولىممەن بەتپە-بەت كەلگەن اقىن ارىنان اسا الماعان-اۋ, ءسىرا. ءبىزدىڭشە, ونىڭ باسقا سەبەبى بولۋى مۇمكىن ەمەس.
دەگەنمەن, از دا بولسا, كوڭىلى ورنىققانداي بولعان زىليحا اپاي ەندى ماعجاننىڭ ءار كەزدەگى ءباسپاسوز بەتتەرىن كورگەن ادەبي مۇراسىن ىزدەستىرۋدى, جيناستىرۋدى قولعا الادى. وسى ماقساتپەن ول الماتى, تاشكەنت, قىزىلوردا, ورىنبور, موسكۆا, لەنينگراد, ومبى, پەتروپاۆل قالالارىنا بارىپ, مۇراعاتتاردى اقتارادى, كوز مايىن تاۋىسىپ, ءبىراز دۇنيە جينايدى.
جايىق اعامىزدىڭ ماعجانعا, ماعجاننىڭ ارتىندا قالعان جەسىرى زىليحاعا جاساعان باسقا دا جاقسىلىقتارى از ەمەس. ماعجان اقتالعاننان كەيىن زىليحانى شەتقاقپاي قىلا باستاعان اقىننىڭ تۋىستارىنىڭ ورىنسىز ارەكەتتەرىن ايىپتاعانى تاعى بار. ول: «ومىردە ادىلەتسىزدىك كوپ قوي. ءبارى دە قاراڭعىلىقتىڭ, ىشتارلىقتىڭ بەلگىسى. بۇرىن ەستەرىنەن شىعىپ كەتكەن زىليحا, ەندى, ماعجان جۇرتتىڭ اۋزىنا قايتا ىلىگە باستاعاننان كەيىن, بۇل بايعۇستاردىڭ دا تىلىنە, كوڭىلىنە ورالا باستاپتى. بۇلاردىڭ دا اكەلەرى, تۋىستارى سوتتالىپ, ەسەڭگىرەپ قالعان ادامدار. جالعان قىزعانشاقتىق سەزىم دە بار. جاقسى مۇراعا يە بولعىسى كەلەتىن نيەت تە بار. بالاسى, ۇرپاعى جوق, جالعىزباستى سورلى كەمپىردىڭ ماعجاننىڭ ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن ەڭبەكتەرىن ينەمەن قۇدىق قازعانداي جيناعاننان وزگە, سونىڭ كوپ ازاپ-بەينەتىن كورگەننەن باسقا ەشكىمگە ەشبىر جازىعى جوق», دەپ جازدى ول.
قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, قازاق ادەبيەتى اقساقالدارىنىڭ ءبىرى عابباس قابىش ۇلى دا ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە زىليحامەن كەزدەسكەن ساتتەرىن ەسكە الىپ, ول كىسىنىڭ ماعجان مۇراسىن ساقتاۋداعى جانسەبىل ەڭبەگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرەدى. «ماعاڭنىڭ ولەڭ-داستاندارى, ادەبي اۋدارمالارى جاريالانعان گازەت-جۋرنالداردى ىزدەپ تابۋ, كوشىرمە جاساتىپ الۋ, ارينە, اپايعا قيىن بولعان. اقى-پ ۇلىن تولەۋ بىلاي تۇرىپتى, كەسىرى جەتەرلىك كەزدەردە اشىق ىزدەۋدىڭ ءوزى قانداي تاۋەكەلدى قاجەت ەتتى دەسەڭشى؟! كۇيەۋىنە جاعىلعان كۇيەنى كەتىرۋ ءۇشىن جان تىنىشتىعىن ۇمىتقان, العاش تۇتقىندالعانىندا ىزدەنىپ ماسكەۋگە, ماكسيم گوركيگە دەيىن بارعان, ماعاڭنىڭ ول جولى اقتالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولا ءبىلگەن, ال ەرى ەكىنشى رەت تۇتقىندالعاندا سوڭىنان سىبىرگە بارعاننان وزگە شاراسى قالماعان زۇلكەڭ, كىم نە دەسە دە, بۇگىنگى بىزگە دە, كەلەر ۇرپاققا دا اسا قاجەت قىرۋار ءىس تىندىردى» (عابباس قابىش ۇلى. «قازاق ادەبيەتى», 2003 ج. 30 مامىر).
وسى ارادا عاباڭنىڭ ءوزى دە ماعجان شىعارمالارىن ساقتاۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. ول كىسى زىليحا شەشەيگە اقىننىڭ كىتاپتاردا, گازەتتەردە جاريالانعان, ءماشىڭكەدە باستىرىلعان, قولمەن كوشىرىلگەن ولەڭدەرىن جيناقتاپ, رەتتەپ, ءتورت دانا ەتىپ تۇپتەپ بەرەدى. «ەكى تومعا ءبولىپ تۇپتەتتىم. ءبىرىنشىسىنە «باتىر بايان», «قورقىت» داستاندارى مەن 221 ولەڭىن, ەكىنشىسىنە ماكسيم گوركيدىڭ «انا تۋرالى» اڭگىمەلەرىنىڭ, مامين-سيبيرياكتان, ت.ب. اۋدارعاندارىن, ماقالالارىن, جازبالارىن توپتادىم. ول جۇمىسقا تولەر اقى وزىمە اۋىرلاۋ بولعان سوڭ, سىرالعى ءىنىمىز مۇرات اۋەزوۆپەن اقىلداسىپ ەدىم, ول سوزگە كەلمەستەن كومەكتەستى», دەپ جازادى ءوزى.
ءسويتىپ, ماعجان جىرلارى تاعى وتىز جىلداي تۇنشىعىپ جاتتى. تەك 1989 جىلى عانا ماعجاننىڭ شىعارمالارىن جيناق ەتىپ شىعارۋ قولعا الىنادى. «سول جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا الماتىدان جەدەلحات الدىم, وندا «ءسىزدىڭ ريزالىعىڭىز كەرەك. ماعجاننىڭ كىتابىنىڭ شىعۋىنا كىرىسپە ءسوزدى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ جازۋىنا زىليحا جەڭگەمىز قارسى» دەلىنگەن», دەگەن عادىلشا قاھارمان ۇلى راديوعا ارنايى كەلىپ بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا. عادىلشا قاھارمان ۇلى الماتىعا كەلىپ, ورتالىق كوميتەتتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرىنە جولىعىپ, ءمان-جايعا قانىققاننان كەيىن: «بۇل ماسەلەنى مەن جەكە شەشە المايمىن, زىليحامەن اقىلداسۋىم كەرەك» دەپ جەڭگەسىنە بارادى. «ەندى ءبىز جاجەكەمدى ءتىرىلتىپ الا المايمىز. زيراتىنىڭ قايدا ەكەنىن دە بىلمەيمىز… كەلەسى ۇرپاققا جاجەكەم وسى جارىق كورمەكشى شىعارمالارىمەن ماڭگى ەسكەرتكىش بولسا, ونىڭ ەسىمىن ءبىز عانا بىلمەي, بۇكىل حالىق تانىسا, مىنە, وسىندا قۋانىشى ۇرپاقتىڭ», دەيدى. زىليحا اڭگىمەنى كوپ سوزباي: «ونى ءوزىڭ ءبىل, مەن قولىمنان جازىپ ريزالىق بەرە المايمىن», دەپ قىسقا قايىرادى.
2006 جىلدىڭ جازىندا قىزىلجاردا كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى ءوتتى. وسى القالى جيىنعا سول كەزدە الماتىداعى ورتالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى بولعان مۇرات اۋەزوۆ تە قاتىستى. قوناقۇيگە ارنايى ىزدەپ بارىپ ماعجان جايلى سىر سۋىرتپاقتاعانىم ەسىمدە. سوندا مۇرات مۇحتار ۇلى: «مەنىڭ جاس كەزىمدە ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ كىم ەكەنىن بىلەتىندەر شامالى بولاتىن. ءبارى مەنىڭ انام فاتيما مەن زىليحا شەشەيدىڭ تانىستىعىنان باستالدى. مەنىڭ انام – فاتيما قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جارى بولعان. بەرتىن ماعجاننىڭ جەسىرى زىليحا ەكەۋى ءجيى ارالاسىپ تۇردى. كەيىن جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمدە زىليحا اپايمەن بىرنەشە رەت كەزدەستىك. ولجاس بار, ءبارىمىز اقشا جيناپ, زىليحا اپايعا ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن ماشىڭكەگە باستىرىپ, تۇپتەۋگە كومەكتەستىك», دەگەن بولاتىن. سوسىن ول ويلانىپ وتىرىپ: «ماعجان جىرلارى جارتى عاسىر بويى جابۋلى جاتپاعاندا بىزدە قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ سىندى مىقتى اقىندار الدەقايدا كوپ بولار ەدى», دەدى. «نەگە قادىر مىرزاليەۆ, نەگە تۇمانباي مولداعاليەۆ؟..». «بۇلاردى اتاپ وتىرعانىم, ەكەۋى دە ماعجان ولەڭدەرىنەن ەرتە سۋسىندادى, ويتكەنى, زىليحا قۇراستىرعان جيناقتار ولاردىڭ قولدارىنا جۇرتتان بۇرىن ءتيدى. يرانبەكتىڭ دە جاقسى اقىن ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق. عابباس قابىشەۆتان ءبىر كىتاپتى ول دا العان». «ال ءابدىلدا ءتاجىباەۆتىڭ ماعجانعا سونشالىقتى شۇيلىگۋىنە نە سەبەپ بولدى ەكەن؟». «بۇگىندە ارامىزدا جوق ادام تۋرالى ايتۋ دا قيىن. مەنىڭ ءبىلەتىنىم, ابەكەڭ ءوزىنىڭ قاتەلىگىن ءتۇسىندى. «بۇل مەنىڭ دە, مەنى تاربيەلەپ, سويلەتكەن اعالارىمنىڭ دا كەشىرىلمەيتىن كۇناسى», دەپ جازۋى وسىنىڭ دالەلى. ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ماعجاننىڭ 1989 جىلى شىققان جيناعىنا العىسوز جازعانىن بىلەسىز. مىنە, وسى العىسوزدىڭ ءتوڭىرەگىندە قانشاما اڭگىمە كوتەرىلدى. بىلە-ءبىلسەڭىز, بۇل دا ابەكەڭ ءۇشىن كۇناسىن جۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. ايتپەسە, ءابدىلدا ءتاجىباەۆ ماعجاندى تۇسىنبەدى, باعالاي المادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. بەرتىن وڭاشادا ماعجاندى وقىپ, وقىعان سايىن ەگىلىپ جىلاعانىن ايتىپ جۇرگەندەر بار عوي. ءبىز وسىلاي توپشىلايمىز. ابەكەڭنىڭ ءوزى ەشكىمگە ءتىس جارىپ, سىرىن اشقان ەمەس. ءبارىن وزىمەن بىرگە الا كەتتى».
ماعجاننىڭ ارۋاعى زىليحاعا ريزا بولۋعا ءتيىس. عاشىق جۇرەك تاعدىر تاۋقىمەتىن قايىسپاي كوتەردى. ماعجان دا وعان ولەڭنەن ەسكەرتكىش سوعىپ كەتتى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وزىنە كىمنىڭ سۇيەۋ بولعانىن اقىن بىلايشا جىرلايدى:
جاس ءومىرىمنىڭ كوگىن بۇلتتار باسقان كۇن,
قايعى-قاسىرەت تاسىپ, باستان اسقان كۇن.
جان-جاعىمنان جىلى ءجۇزدى جان تاپپاي,
جاقىن جاندار قاستىق ۋىن شاشقان كۇن.
جاۋىز تاعدىر سوزعان قولدى قاققان كۇن,
جان-ءتانىمدى جىلان, شايان شاققان كۇن.
جاپان تۇزدە قارا تۇندە جالعىز قاپ,
قان داريا بوپ كوزدىڭ جاسى اققان كۇن.
سەن كوردىڭ دە, كەلدىڭ تۋرا قاسىما,
سۋسىن بەرىپ, جاستىق قويدىڭ باسىما.
ماڭدايىمنان سيپاپ, ءسۇيىپ, جۇباتتىڭ:
«جانىم قۇربان, جاسىڭدى تىي, جاسىما!
ماڭگىلىككە, مىنە, قولىم بەرەمىن,
تاعدىر وعىن كوتەرمەككە كونەمىن.
قايعىلانبا, اتسا, اتار التىن تاڭ,
جان جولداسىم, ولسەڭ, بىرگە ولەمىن!» –
دەدىڭ دە سەن ك ۇلىپ, جولىم باستادىڭ,
جاۋىن, داۋىل, وتتان, سۋدان قاشپادىڭ.
قاسيەتتى, سيقىرلى ءسوز كۇشىمەن
مىنە, ازىراق ەسىم جيا باستادىم…
التىن ساۋلەم, اق پەرىشتەم جان سالعان,
كىم بىلەدى, ايىرسا ەگەر سۇم جالعان,
جۇرگەنىمدە جەر جۇزىندە ءتىرى بوپ,
باعىناتىن, تابىناتىن سەن – اللام!
بۇل ماعجاننىڭ زىليحاعا ارناعان كوپ ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى.
ءيا, زىليحانىڭ كورمەگەنى جوق. ول ءوزىنىڭ بۇكىل عۇمىرىن ماعجاننىڭ ادال اتىن حالقىنا قايتارۋعا ارنادى. زورلىق-زومبىلىقتى, ازاپتى سۇيگەنىمەن ءبىرگە شەكتى. اللا تاعالا سول ءۇشىن وعان ۇزاق عۇمىر بەردى. «ماعجاننىڭ اقتالعانىن ەستىسەم, ارمانىم جوق», دەۋشى ەدى, سول ارمانى دا ورىندالدى. نەبىر قيىن كەزەڭدەردە قاۋىپكە باسىن تىگە ءجۇرىپ ساقتاپ قالعان ماعجاننىڭ جىرلارىن حالقىنا جەتكىزسەم دەپ ەدى, قۇداي بۇل ءتىلەگىن دە حوش كوردى, 1989 جىلى ماعجان جۇماباەۆتىڭ شىعارمالارى الماتىداعى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كوردى. ول سول كىتاپتى كوكىرەگىنە باسىپ, اعىل-تەگىل جىلادى. بەينە-ءبىر ماعجانى قايتىپ كەلگەندەي كۇي كەشتى. وسىدان كەيىن ول ماعجانىمەن ماڭگىلىك عۇمىردا كەزدەسۋگە اسىقتى. اللا تاعالا بەيكۇنا جاننىڭ بۇل تىلەگىن دە ورىندادى. ءسويتىپ, زىليحا قۇرمانبايقىزى 97 جاسىندا ەلى ماعجاننىڭ ءجۇز جىلدىعىن اتاپ ءوتۋگە دايىندالىپ جاتقاندا ومىردەن وزدى.
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
