تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ باستى تىرەگى – حالىق. البەتتە از حالىقتىڭ ازاتتىققا قول جەتكىزۋى قيىن, قول جەتكىزگەن كۇندە بەرىك ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ ۇلەس-سالماعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى بولارى بەلگىلى. ازات رۋحتىڭ ايبىندى بولۋى, انا ءتىلدىڭ مارتەبەلى ءومىر ءسۇرۋى, اتا-بابادان اماناتقا قالعان بايراقتى بايسىنعا ەركىن يەلىك ەتۋ تەك – بۇقارانىڭ ء وز جەرىندە قاۋلاپ ءوسىپ, وركەندەپ تامىر جايۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاش زيالىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«الحامدۋللا, 6 ميلليونبىز» دەپ جازدى. سان بار جەردە ساپا بار. ەگەمەندىككە ەندى قول جەتكىزگەن ەلەڭ-الاڭ شاقتا قازاقتىڭ دەموگرافيالىق احۋالىن تۇزەۋ – تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەرەڭ ءتۇسىندى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى جۋىرداعى «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا ايتىپ وتكەن بولاتىن. «حالىق سانى وسى جىلداردىڭ ىشىندە 18 ميلليوننان اسىپ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72,5 جاسقا دەيىن ارتتى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدا قازاقستاندا حالىق سانى 14 ميلليوننان اسپايتىن ەدى. ءبىز بەرىك ەكونوميكالىق نەگىز قالىپتاستىردىق», دەگەن-ءدى پرەزيدەنت.
مىنە, ەلباسى ايتىپ وتىرعانداي, ازاتتىقتىڭ ايقىن تابىسى ەلگە ەل بولىپ قوسىلعان ءتورت ميلليون قازاقستاندىق. ونىڭ ىشىندە ءوز تەرريتورياسىندا ءتۇرلى سەبەپپەن ازشىلىققا اينالعان مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ – XXI عاسىردىڭ باسىنا قاراي جالپى حالىق سانىنىڭ 70 پايىزدىق ۇلەس سالماعىنا جەتەعابىل بولۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن مەرەي.
كەرەگەنى كەڭەيتكەن كوشى-قون
حالىق سانىن ءوسىرۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى, ارينە تابيعي ءوسىم. بۇل ءۇشiن انالارعا جاسالاتىن كومەك, مەديتسينالىق جاردەم جانە الەۋمەتتiك جاردەماقىلاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەكىنشىسى, قيىردا جۇرگەن قانداستاردى تاريحي وتانىنا ورالتۋ. وسىدان تۋرا 21 جىل بۇرىن, ياعني 13 جەلتوقساندا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تارىداي شاشىلعان تالاي قازاقتىڭ اتا قونىسقا ورالۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭعا پرەزيدەنت قول قويعان بولاتىن. بۇل جەردە «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭى قازاق تىلىندە جازىلعان تۇڭعىش ءارى استانادا قول قويىلعان العاشقى قۇجات ەكەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
قيىرداعى قانداستاردىڭ ۇلى كوشى جايلى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «كەزىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا, 1991-1995 جىلدارى قازاقستاننان 3,5 ميلليون حالىق كوشىپ كەتتى. سول كورسەتكىش بويىنشا حالىق سانى 14 ميلليونعا دەيىن تۇسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا قايتا قالپىمىزعا كەلىپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە 1 ميلليوننان استام قانداسىمىز سىرتتان كەلدى», دەپ زور ماقتانىشپەن ايتادى. ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن قولعا الىنعان تاريحي قادام بۇگىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكاعا 7 162 وتباسى نەمەسە 11 617 ەتنوستىق قازاق قونىس اۋدارىپ, ورالمان مارتەبەسىن العان. قانداستاردىڭ – 47,9%-ى – وزبەكستاننان, 40,4% – قحر-دان, 3,8% – موڭعوليادان, 2,9% – تۇرىكمەنستاننان, 1,3% – رەسەيدەن جانە 3,7% – باسقا ەلدەردەن كوشىپ كەلىپتى. ورالمانداردىڭ ەڭ كوپ بولىگى الماتى – 32%, تۇركىستان – 18,1%, ماڭعىستاۋ – 10,9% وبلىستارىنا جانە استانا قالاسىنا – 9,4% قونىستانعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
قانشاما تار وتكەلدەن ءوتىپ, قاراوتكەلدىڭ بويىنا استاناسىن سالعان الاش جۇرتى بۇگىندە حالىق سانى بويىنشا 18 ميلليون 380 مىڭ 803 ادامعا جەتىپ وتىر. حالىق سانىنىڭ قارقىندى وسۋىنە مەملەكەت تاراپىنان بالانىڭ تۋىنا بايلانىستى ءبىر رەتتىك تولەمنىڭ جىل سايىن ءوسىپ وتىرۋى, سونداي-اق بالا 1 جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمى بويىنشا جوعارى تولەمدەر جاس وتباسىلارعا جاڭا سەرپىن سىيلايتىنى راس. ايتالىق, جىل باسىنان بەرى بەسىنشى جانە ودان كەيىنگى بالاعا 63 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش نەمەسە 151 515 تەڭگە كولەمىندە الەۋمەتتىك جاردەماقى بەرىلىپ وتىر.
تابيعي ءوسىمدى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاستارعا, اسىرەسە جاس وتباسىلارعا, كوپبالالى انالارعا, ولاردىڭ بالا-شاعالارىنا ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى, تۇراقتى جانە جۇيەلى تۇردە قامقورلىق, تىكەلەي جاردەم ۇيىمداستىرىلۋ قاجەت. ەلباسى كەيىنگى جولداۋىندا مالىمدەگەندەي, كەلەر جىل «جاستار جىلى» بولىپ جاريالانۋى جاس بۋىننىڭ سان جاعىنان دا, ساپا جاعىنان دا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك دەۋگە بولادى.
2050 جىلعا قاراي حالىق سانى بويىنشا 24 ميلليوننان اسۋىمىز مۇمكىن
جالپى دەموگرافيالىق ءوسىمدى ۇلعايتۋ ءۇشىن انا مەن بالا ءولىمىنىڭ الدىن الۋ نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسى دا جىل سايىن اتالعان ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, انا مەن بالا ءۇشىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك احۋالدى تۇزەۋدى تاپسىرىپ كەلەدى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەك پەن قولداۋدىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى بالا تۋ كورسەتكىشى 25 پايىزعا ارتقانى بايقالادى.
شامامەن كۇن سايىن ەلىمىزدە 1000-نان استام ءسابي ومىرگە كەلەدى. دەموگراف ەربولات نىعىمان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان حالقىنىڭ سانى ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتالا باستاعان 2002 جىلدان باستاپ وسكەن. «بۇگىندە الەمدەگى 200-دەن استام مەملەكەتتىڭ ىشىندە قازاقستان حالىق سانى بويىنشا 64-ءشى ورىندا تۇر. ءارتۇرلى داعدارىستاردىڭ سالدارىنان ءوسۋ قارقىنىمىز ەندى عانا ەكپىن الدى دەۋگە بولادى. بولجام بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي حالقىمىزدىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەيدى دەموگراف. ەلىمىزدەگى حالىق سانى بويىنشا بيىلعى كورسەتكىشكە كوز جۇگىرتەر بولساق, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا حالىق سانى 238,1 مىڭ ادامعا نەمەسە 1,3% -عا وسكەندىگى بايقالادى.
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلميرا قاراۋىلوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان حالقىنىڭ سانى بىلتىرعى كورسەتكىشكە قاراعاندا تاعى 44 مىڭداي ادامعا تولىققان. «احاج ورگاندارى ۇسىنعان ازاماتتىق حال اكتىلەرى جازبالارىنداعى مالىمەتتەردى وڭدەۋ ناتيجەسىندە, 2018 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا تۋعاندار سانى 192,7 مىڭ ادامدى قۇرادى, بۇل 2017 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمعا قاراعاندا 1,8%-عا كوپ. تۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 1000 ادامعا 21,26 سابيدەن كەلەدى. بيىلعى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى 2017 جىلعى قاڭتار-ماۋسىممەن سالىستىرعاندا 3,3 مىڭ ادامعا نەمەسە 2,7%-عا كوبەيىپ, 125,9 مىڭ ادامعا جەتتى. تابيعي ءوسىمنىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 1000 ادامعا شاققاندا 13,89 ادامدى قۇرادى», دەيدى گۇلميرا سايلاۋبەكقىزى.
جوعارىداعىداي كورسەتكىشتەرمەن قاتار, انا ءولىمى سوڭعى شيرەك عاسىر ۋاقىتتا 4 ەسەگە ازايعانىن ايتا كەتكەنىمىز دۇرىس. دارىگەرلەر قاۋىمى انا ءولىمىن بۇدان ءارى دە ازايتۋ ءۇشىن ءبىلىمى مەن بىلىگىن, تاجىريبەسىن تەرەڭدەتە تۇسۋدە.
مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا, دەموگرافيالىق ءوسىمدى ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس وسى قارقىنمەن جالعاساتىن بولسا, ەلىمىزدە 2050 جىلعا قاراي حالىق سانى 24 ميلليوننان اسادى دەپ كۇتىلۋدە.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
