وسى ورايدا, بىلتىرعى جىلدان جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن دا ايتقانىمىز ابزال. اتالعان باعدارلاما اياسىنداعى ءاربىر ءىرى جوبانىڭ ناتيجەسى حالىقتىڭ ساناسىنا تۇرتكى بولىپ, ونىڭ ىشكى دۇنيەسىن بايىتۋعا, ءومىر كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە باعىتتالدى. ايتسە دە, كەيبىر تۇستارىن, مىسالى ەل تاريحىنا بايلانىستى, اتا-بابامىزدىڭ وتكەن جولىن, قاسيەتتى مەكەندەرىن, تۋعان جەرىن دارىپتەۋدەگى ەرەكشەلىكتەرگە قاتىستى ناقتىلاۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءبىر جارىم جىل ىشىندەگى ناتيجەلەردەن تۋىنداپ وتىر.
ءبىز, قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى قوعامنىڭ سانالى مۇشەسى رەتىندە قالىپتاسقان مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنا قايتا ءۇڭىلۋ, ونى عالامدىق تاريحي پروتسەستەرمەن بايلانىستىرا وتىرىپ ءتۇيسىنۋ ارقىلى ءوز تاريحىمىزعا وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا ەلباسى ماقالاسى ارقىلى باعىت الامىز. ول تاريح قازاقستاندا ۇزاق جىلدار مەكەندەپ, ونىڭ وركەندەۋىنە جەكە ۇلەستەرىن قوسىپ كەلە جاتقان بارلىق ەتنوستاردىڭ جالپى ورتاق تاريحى رەتىندە قابىلدانىپ, بۇرمالاۋسىز, اقتاڭداق تۇستارى جاسىرۋسىز اشىق تالقىلانىپ, جاريالانىپ, تالدانىپ, زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ جاتۋى قاجەت. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, قازاقستان تاريحىندا ءتۇرلى قايعىلى وقيعالار, سوعىستار مەن تەكەتىرەستەر, الەۋمەتتىك قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر بولدى.
تاريحتى تەك ادامزات قوعامىنىڭ وتكەنىن زەرتتەيتىن قوعامدىق عىلىم رەتىندە قاراستىرىپ, ناقتى فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, سول تۇرعىدا باسقا حالىقتاردىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرمەي قالىپتاستىرعان جاعدايدا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ وركەنيەتتىلىگىمىزدى الەمدىك قوعامداستىققا كورسەتە بىلەمىز. تاريح عىلىمىنىڭ ماقساتى – حالىققا وتكەنىن جەتكىزە وتىرىپ, رۋحاني دۇنيەسى مەن قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ەكەنىن ەسكەرسەك, «تاريحسىز ۇلت جوق» دەگەن ناقىل ءسوزدىڭ راستىعىن تۇسىنەمىز. تاريحي زەردەلەۋ ارقىلى تاريحي سانا, مادەنيەت, ءداستۇر, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى قالىپتاسادى, رۋحاني جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرى جەتىلدىرىلە تۇسەدى, كەلەشەككە دۇرىس باعىت-باعدار الۋعا مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى.
ەلباسى ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ تاريحي تۇرعىداعى جەتى قىرى كورسەتىلگەن, ولار – اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى, ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا, اڭ ءستيلى, التىن ادام, تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى, ۇلى جىبەك جولى, قازاقستان – الما مەن قىزعالداقتىڭ وتانى. وسى اتالعان جەتى قىرىمىز شىن مانىندە قازىرگى قازاقستان جەرىندە مەكەندەگەن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني دۇنيەلەردى جاساپ, ونى الەمدىك تاريح پەن يگىلىكتەر قورجىنىنا سالعانىن كورسەتۋ فاكتىلەرى. ەندىگى كەزەكتە ولاردى دارىپتەۋ, وعان حالىقتىڭ سەنىمى مەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ تاريحقا جاڭاشا ۇڭىلۋگە ۇلكەن تۇرتكى بولارى ءسوزسىز.
مىسالى, الاتاۋدىڭ باۋرايى الما اعاشى مەن قىزعالداق گ ۇلىنىڭ «تاريحي وتانى» بولعانى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن. وسى جەردەن بۇكىل الەمگە تارالعان وسىمدىكتەر باستاۋ العان. ۇلى جىبەك جولى ارقىلى الاتاۋدان قازاقستان تەرريتورياسى ارقىلى جەرورتا تەڭىزىنە, ودان ءارى مۇحيت ارقىلى ءبىزدىڭ قازىرگى بىلەتىن الما اعاشىنىڭ اتاسى جەر جۇزىنە تارالدى. الما اعاشىنا قۇرمەت رەتىندە, ونىڭ ەلدى مەكەن تاريحىنداعى الار ورنىنا بايلانىستى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەسىگى بولعان قازاقستاننىڭ بۇرىنعى استاناسى الماتى قالاسىنىڭ اتاۋى قالىپتاسقان.
وسى سياقتى جوعارىدا اتالعان ءاربىر ۇلى دالانىڭ تاريحي قىرلارى تۋرالى ناقتى مىسالداردى, فاكتىلەردى تابۋعا بولادى. دەگەنمەن بۇل ءۇردىستى اسىرە ميفتەندىرۋدەن, جاڭساق پىكىرلەردەن, سول ارقىلى ەل تاريحىن, ۇلت تاريحىن نەگىزسىز اسا جوعارى باعالاۋدان ادا بولعانىمىز دۇرىس.
ايتا كەتەرلىگى ءتۇرلى كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ, تاريحي بۇرمالاۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز ماقالاسىندا تاريحقا سۇيەنە وتىرىپ, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ جولدارىن دا ۇسىنىپ وتىر. اتاپ ايتساق, «ارحيۆ-2025» جەتىجىلدىق باعدارلاماسىن, « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن, «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» جوباسىن, « ۇلى دالا» ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيىن, «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن», تاريحتىڭ كينو ونەرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىسىن جاساۋ تۋرالى حالىققا پايدالى, ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن اۋقىمدى جوبالار ۇسىنىلعان.
بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى وسىعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان گۋمانيتارلىق باعىتتاعى «مادەني مۇرا», «عىلىمي قازىنا», «حالىق تاريح تولقىنىندا» سياقتى ءىرى باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ جيناقتالعان بازاسىن تولىقتىرىپ, ولاردى زاماناۋي فورماتتا, ياعني تسيفرلاندىرۋ ارقىلى حالىققا جەتكىزگەن جاعدايدا, ءارى قاراي جاڭا تەحنولوگيالار مەن عىلىمي ءادىسنامالاردى پايدالانعان جاعدايدا بەرەرى مول, ءىس جۇزىندەگى يگىلىكتى ءىس بولارىنا سەنىم بىلدىرەمىز. ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعانداي, «وتكەنىن ماقتان تۇتىپ, بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى».
قازىرگى جاستار جاڭاشا ءبىلىم الىپ, الدىڭعى قاتارلى الەمدىك وقۋلىقتارمەن ءبىلىمىن تەرەڭدەتىپ, زاماناۋي ترەندتەرمەن ۇشتاسقان ۇلتتىق مادەنيەتپەن سۋسىنداپ ءوسىپ كەلەدى. سول ۇرپاقتى, ياعني قازىرگى زاماننىڭ جاڭا ساپاداعى ازاماتتارىنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتە, ءتۇرلى زاماناۋي يگىلىكتەردى پايدالانۋدا وزىندىك ادامي قاسيەتتەرىن, قۇندىلىقتارىن جوعالتپاۋى ءۇشىن ءوز ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ تاريحىمەن ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرۋ, ونىڭ كەشەگى وتكەن جولىن جالپى الەمدىك دامۋ ۇدەرىستەرىمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ تاربيەلەۋىمىز − ۇلكەن مىندەت, جوعارى جاۋاپكەرشىلىك.
اسەل نازاربەتوۆا,
قسزي اقپاراتتىق-تالداۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ باسشىسى, PhD دوكتورى
