قازاقستان – بەدەلدى ەۋرازيالىق مەملەكەت

حالىقارالىق ماسەلەلەر مەن الەمدىك قوعامداستىقتاعى قازاق­ستان­نىڭ ورنى تۋرالى ويلارىن ور­تاعا سالعان توراعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى تابىستى بو­لۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جەتىستىك­تە­رىمىزگە تىڭداۋشىلار نازارىن اۋداردى. “قازاقستان – ەۋرازيالىق ءىرى مەملەكەت. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قۇقىعىن العاننان كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز سەنىمدى ارىپتەس, ءارى تاريحي تۇرعىدان قىسقا مەرزىم ىشىندە دە­مو­كراتيالىق ينستيتۋتتار قۇرىلى­سى مەن نارىقتىق ەكونوميكانى دا­مى­تۋدا, سونداي-اق ايماقتىق جانە حا­لىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋدە ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەت­كەن بەدەلدى ەۋرازيالىق مەملەكەت مارتەبەسىن ناقتىلادى”, – دەدى ق.توقاەۆ. قازاقستان قازىرگى زامان تا­ريحىنداعى كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ بىرىندە وسىناۋ جاۋاپتى ميسسيانى اتقارۋعا كىرىسكەنىن اتاپ وتە كەلىپ, توراعا ءبىزدىڭ ەلدىڭ توراعالىق ەتۋ مەرزىمى ەقىۇ-نىڭ 35 جىلدىعى, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن قابىلدانعان پاريج حارتياسىنىڭ 20 جىلدىعى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ اياقتالۋىنىڭ 65 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن ەرەكشە ۋاقىتپەن سايكەس كەلگەنىنە نازار اۋداردى. قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ قاعيدالارىنا قاتىستى ق.توقاەۆ ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكا مەن ەكولوگيا جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر سالاسىنداعى ءۇش نەگىزگى “سەبەتىن” قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستامالارى جايىندا اڭگىمەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ توراعالىق ەتۋىندەگى ەڭ وزەكتى ىستەردىڭ ءبىرى 2010 جىلى قازاقستاننىڭ باستا­ماسى بويىنشا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. توراعا اتاپ وتكەندەي, ۇيىم اياسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر داعدارىستى ەڭسەرۋگە جانە 35 جىل بۇرىن حەلسينكيدە باستالعان ۇدەرىستەردى جانداندىرۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. ەقىۇ باسشىسى لاۋازىمىن­داعى قازاقستان باعدارلاماسىنىڭ باستى تارماعى رەتىندە توراعا 14-16 مامىردا الماتى قالاسىندا “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” ترانسازيالىق پارلامەنتشىلەر جيىنىن وتكىزۋدى اتادى. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قازاق­ستانعا “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بۇل باعىتتاعى تابىستى جۇمىستار ەلدى نەگىزگى ەۋرو­پالىق جانە جالپى ادامدىق باعدارلارعا شىعارۋدى قامتاماسىز ەتىپ, توراعالىق وكىلەتتىگى اياقتال­عان­نان كەيىن دە قازاقستاننىڭ جاق­سى دامۋىنا وڭ ىقپال جاساي­تىن بولادى. جاقسىباي سامرات. توراعالىق تىزگىنى بەكەم قولدا نەمەسە قازاقستاندىق باسقارۋدىڭ باسىمدىقتارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جا­­قىندا رەسەيلىك “يزۆەستيا” گازەتىندە جا­ريالانعان “ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەك­تي­ۆالارى” اتتى ماقالاسى الەمدىك قوعام­داس­تىقتىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىر­عا­نى بەلگىلى. ويتكەنى, ەلىمىز سونىڭ الدىندا عانا وسى  بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ توراعالىعىنا كىرىسكەن بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىنان ءبىر كۇن بۇرىن جارىق كورگەن ەل­باسىنىڭ بۇل ماقالاسىن بارشا قازاقستاندىقتار دا وسىناۋ اسا ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ سىرتقى ساياسات ورايىنداعى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قا­راس­تىرۋدا. ءبىز ءوزىنىڭ وسى ورايداعى پىكىر-پايىمدارىن ايتۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرلان سەيدىننەن  وتىنگەن ەدىك. – بىرىنشىدەن, باسا نازار اۋدارعىم كەلەتىن ماسەلە سول, پرەزيدەنت ءوز ماقا­لاسىندا قايراتكەرلىگىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى ەۆوليۋتسيالىق جول ەكەندىگىن تاعى دا اي­عاق­تاپ بەردى. سول ارقىلى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋدا توڭكەرىستىك ادىستەر مەن ارقيلى جاعداي­دا­عى ۇستامسىزدىققا جول بەرىلمەيتىندىگىن, ءبىز­دىڭ ساياساتىمىزدىڭ سارابدالدىعىن  دايەكتەدى. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت بۇرىنعىسىنشا مەملەكەتتىك سىرتقى ساياساتتىڭ باسىنا ءار­تاراپتى كوپباعىتتىلىق پەن ەۋرازياشىل­دىق­قا بەيىمدىلىكتى قويىپ وتىر. بۇل جاي اقىلعا قونىمدى, ويتكەنى, قازاقستان ءوزى­نىڭ گەوساياسي ورنالاسۋى مەن ەكونوميكا­لىق مۇمكىندىكتەرى تۇرعىسىنان العاندا تەك ايماقتىق ماسەلەلەرمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى سايا­سي مۇددەلەرى ماعىناسى جاعىنان ەۋر­ازيا­لىق بولۋمەن قاتار, كوپەتنوستى جانە پوليكونفەسسيالى ەرەكشەلىكتەردى دە ابدەن ەسكەرەدى. سونىمەن بىرگە, ول ازيا مەن ەۋروپاعا, شىعىس پەن باتىسقا بىردەي قا­تىس­تىلىعىنان جازبايدى. وسىنداي كوپ­با­عىتتىلىقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندەگى ماقالاسىندا “الەم­دىك شارالار مەن ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن ناقتى قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن بار­لىق مەملەكەتتەرمەن دوستىق جانە الدىن الا بولجام جاسالاتىن بايلانىستاردى دامىتۋ” رەتىندە ءتۇسىندىردى. – بىراق مەملەكەتتەردىڭ دەڭگەيى, قۋاتى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى ەمەس پە. وسى نازىك ماسەلەدەگى ساياسات جوعارىداعى ماقالادا  قالاي ەجىكتەلەدى؟ – بۇل جاي دا نازاردان تىس قالماعان. بەلگىلى ءبىر الەمدىك ماسەلەلەرگە قاتىستى شەشىم قابىلداۋداعى مەملەكەتتەر ءمۇم­كىن­دىكتەرىنىڭ تەڭسىزدىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, قازاقستان باسشىسى قۇرامىنا ءبىزدىڭ ەل دە كىرەتىن, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ باسىم ءبو­لىگىن قۇرايتىن “ورتاشا كولەمدى” مەملە­كەت­تەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ تۋرالى ويىن ءبىلدىردى. ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە, تەك ورتاشا مەملەكەتتەر عانا ءوزارا پاتۋاعا كەلۋ ارقى­لى جاھاندىق جانە ستراتەگيالىق شەشىم­دەر قابىلداۋعا قول جەتكىزە الماق. ەۋرا­زيا­لىق كەڭىستىكتىڭ اۋقىمدى ەقىۇ كەڭىس­تىگىنە “جەتكىلىك­سىز كىرىگۋىن” ەسكەرە وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەك ەۋ­رو­پالىق قانا ەمەس, ودان دا كەڭى­رەك اۋقىمدى قامتىپ, ەۋرازيا­لىق قاۋىپسىزدىكتى تۇ­تاسىمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ەلباسى رەسەي گازەتىندەگى ما­قا­لاسىندا سونداي ءارتۇرلى مەم­لەكەتتەر اياسىندا قازىرگى تاڭدا جاڭارۋ ءۇردىسىن باستان كەشىرىپ وتىرعان زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناس­تار جۇيەسىن تالداۋ ماسە­لەسىنە باسا نازار اۋداردى. گەو­ساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ىقپالدىڭ كونە باتىستىق ورتالىقتارى­نىڭ ورنىنا برۇق (برازيليا – رەسەي ء–ۇندىستان – قىتاي) جانە ازيا-تىنىق مۇ­حيت ايماعى ەلدەرى سەكىلدى جاڭا ورتالىقتار پايدا بولۋدا. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسى ماقا­لا­داعى قارجى سەكتورىنا قاتىستى ايتقان ويلارى تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟ – جاھاندىق قارجى داعدارىسى الەم­دىك قارجى-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ىشكى قۇرىلىمىندا وتكىر قايشىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتىپ, باسقارمالى ءھام بول­جاۋعا يكەمدى الەمدىك ەكونوميكالىق ءتار­تىپ تۋرالى كوكەيكەستى ماسەلەنى كوتەردى. مىنە, سوندىقتان دا قازىرگى ۋاقىتتا الەم­دىك قوعامداستىقتىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيلەرىندە بالاما ۆاليۋتاسى بار جاڭا ۆاليۋتا-قار­جى­لىق حالىقارالىق ۇيىمدار قۇرۋ يدەياسى, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدا­رىس­تان شىعۋ ستراتەگياسى جانە الەمدىك ەكونوميكا مەن الەمدىك قارجى رىنوك­تارىنىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋى ءما­سە­لەلەرى بەلسەندى تۇردە تالقىلانۋدا. وسىعان بايلانىستى ەقىۇ اياسىندا جاھاندىق ەكونوميكا, ەكولوگيا جانە داع­دارىستان كەيىنگى دامۋ ماسەلەلەرى بۇعان دەيىن مۇلدەم تالقىلانباعانىن ايتا كەتۋى­مىز قاجەت. بۇل ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءوز قارە­كەتىن تەك ءۇشىنشى گۋمانيتارلىق سەبەت ءتوڭى­رەگىندە جۇرگىزىپ, حالىقارالىق ساياساتتىڭ شەتىنە شىعىپ قالعاندىعىنا مىسال بولارلىقتاي. ەقىۇ-نىڭ مۇنداي ساياساتى “قىرعي-قاباق سوعىس” كەزەڭىندە, ەكى يدەو­لوگيا مەن قاراما-قارسى دۇنيەتانىم كەزىن­دە قالىپتاسقان ەدى. بىراق كسرو-نىڭ ىدىراۋى, ۆارشاۆا شارتى ۇيىمىنىڭ جويىلۋى مەن گەرمانيانىڭ بىرىگۋى كەز­دە­رى­نەن بەرى 20 جىل ءوتتى. سوندىقتان دا ەقىۇ-نىڭ بۇرىنعى ستراتە­گيا­سىن قايتا قاراستىرىپ, ونى 1975 جىلى ءوزى قۇرىلعان كەزەڭ­دەگى ماقساتى, ياعني اسا كۇردەلى حالىقارالىق ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن بەدەلدى دە ءپار­مەندى حالىق­ارا­لىق ۇيىمعا اينالدىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. – دەمەك, ماقالاداعى وي سورابىنا بويلاساق, قازاقستان وزىنە ەقىۇ-نىڭ مۇمكىندىك ورىستەرىن كەڭەيتۋ ميسسياسىن دا الادى ەكەن-اۋ؟ – ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ارالىقتاعى وراسان زور گەوگرافيالىق جانە ساياسي كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, وكىنىشكە قاراي, بىرتە-بىرتە اسكە­ري-ساياسي ماسەلەلەرگە دەگەن قىزىعۋشى­لىعىن السىرەتتى. بۇل ءۇردىس نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتپاقشى, وبىر مەتاستازى سەكىلدى, بىرتە-بىرتە زاماناۋي وركەنيەتتى جالماپ كەلە جاتقان ەكسترەميزم مەن حالىقارالىق لاڭكەستىكتىڭ قارقىندى كۇشەيۋى كەزەڭىندە ورىن الىپ وتىر. ن.نازارباەۆ اتاپ ايتقانداي, “حەل­سين­كي پروتسەسى برەندى” بارىنشا كومەس­كى­لەنىپ, ءوزىنىڭ تارتىمدى كۇشىنىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتقان. سوندىقتان دا قازاقستان باس­شى­سى ءبىرىنشى كەزەكتى مىندەت رەتىندە “حەل­سينكي برەندىن” قايتا جانداندىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, وعان جاڭا نۇر مەن كۇش-قۋات بەرۋ ءۇشىن قازاقستان باس­تا­ماسىمەن قۇرىلعان ەۋرازيالىق ايماق­تىق قۇرىلىمدارمەن ءتيىمدى ءوزارا ىقپال­داستىق ورناتۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا نۇسقاپ كورسەتكەن. – ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىن­دا­عى ىقپالدىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تۋرالى پىكىرلەرى قانداي توپشىلاۋلارعا باستايدى؟ – ەۋروپالىق قوعامداستىق ەلىمىزدى ەقىۇ-نىڭ توراعالىعىنا سايلاۋ ارقىلى وعان زور سەنىم مەن قۇرمەت كورسەتتى. وسى جىل­دىڭ جازىندا ءبىز شانحاي ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىن باسقارساق, كەلەسى 2011 جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا باسشىلىق جاسايمىز. كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىلار مەن تالداماشىلاردىڭ پىكى­رىنشە, ءتيىمدى كوپباعىتتى سىرتقى ساياسات قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سىن­دارلى ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتۋ ارقىلى باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى پىكىر الماسۋدى قالىپتاستىرۋعا بارىنشا بەيىلدى ءارى قولايلى ۇمىتكەر. بۇل فاك­تورلار قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالى­عى باعدارلاماسىن جاساۋ بارىسىندا ەسەپكە الىنباۋى مۇمكىن ەمەس. رەسەي گازەتىندەگى ماقالاسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ۇيىم­عا كىرمەيتىن كورشى مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىمەن استاسىپ جاتقاندىعىن جانە ونى اجىراتىپ قاراستىرۋعا بولمايتىندىعىن ايرىقشا قاداپ ايتىپ وتكەن. مىنە, سون­دىقتان دا قازىرگى توراعا رەتىندە قازاقستان ورتالىق ازيا ايماعى مەن كورشى ەلدەردەن تونەتىن جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردى زالالسىز­داندىرۋعا بارىنشا كۇش سالىپ وتىر. اۋعانستاندا تۇراقتىلىق جانە بەيبىت­شى­لىكتىڭ ورناۋىنا ەرەكشە مۇددەلىلىك تانىتقان ەلىمىز بۇل مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان قالپىنا كەلۋىنە باسا نازار اۋدارادى. ەلباسىنىڭ ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىر مىڭعا تارتا اۋعان ازاماتىن وقىتۋعا 50 ملن. دوللار قارجى ءبولۋ تۋرالى شەشىمى بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. قازاقستان ەقىۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردى وسى ونەگەنى نەگىزگە الا وتىرىپ, اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا وسىنداي باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا شاقىردى. – ەقىۇ توراعاسى رەتىندە قازاقستان تاعى قانداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋى ءتيىس ەكەن؟ – ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە قازاق­ستان ەكونوميكا سالاسىندا ۇيىمنىڭ كولىك-تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە باتىس ەۋرو­پادان رەسەي مەن قازاقستان ارقىلى قىتايعا باعىتتالعان اۋقىمدى كولىك ءدالىزى نەگىز بولاتىن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جانداندىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىنشى سەبەتكە – دەموكراتيالىق قۇقىقتار مەن ادام بوستاندىعىن ساقتاۋ مەن قورعاۋ ماسە­لەسى­نە دە كوڭىل بولەدى. پرەزيدەنت ن.ءا.نا­زارباەۆ ۇيىمنىڭ ارەكەت ەتۋ كەڭىستىگىندە ۇلتارالىق جانە دىنارالىق مازمۇنداعى, زاڭ­سىز ەڭبەك ميگراتسياسى ماسەلەلەرىنىڭ وزەك­تىلىگى ارتىپ كەلە جاتقاندىعىنا توق­تالدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا الەمدىك ايماقتارداعى ۇلتتاردىڭ ءومىر داع­دى­سى, ءداستۇرى, مادەنيەتى مەن ۇلتتىق تا­ريحى سياق­تى جايتتەردى نازارعا الماۋعا بولمايدى, ويتكەنى, بۇل ماسەلەلەر قاق­تى­عىس­تىڭ شيەلەنىسۋى مەن كۇشەيۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. – ەلباسىنىڭ اتالمىش ماقالاسىندا الەم ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە وزەكتى تاعى قانداي پىكىرلەرى نازار اۋدارارلىق؟ – پرەزيدەنتتىڭ “قازاقستان كوپۇلتتى جانە پوليكونفەسسيالى مەملەكەت رەتىندە مادەنيەتارالىق جانە وركەنيەتارالىق پىكىر الماسۋ يدەياسىن قولداي وتىرىپ, ۇيىمنىڭ قۋاتتى مۇمكىندىكتەرىن ۇلتشىل­دىق, ءدىني توزىمسىزدىك, ناسىلشىلدىك, كسەنو­فو­بيا جانە انتيسەميتيزم ماسەلەلەرىن جەڭۋدە ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەيدى”, دەگەن پىكىرى ءوز ەلىمىز ءۇشىن دە, الەم ءۇشىن دە وزەكتى بولىپ وتىر. قازاقستان باسشى­سىنىڭ بۇل وي-ءتۇيىنىن بۇكىل الەم ەستيدى, بۇل, اسىرەسە, ۇلتشىلدىق, ناسىلشىلدىك پەن كسەنوفوبيالىق كوزقاراستار  قاقتىعىس­تار­عا الىپ كەلگەن ەلدەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى دەپ بىلەمىز. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەقىۇ قارە­كە­تىندە ءبىرشاما شەشىلمەگەن ماسەلەلەر قوردالانىپ قالعان. ۇيىمدى قارقىندى دا­مىپ وتىرعان ءXXى عاسىر اقيقاتىنا ءتيىمدى بەيىمدەۋ, ياعني ەقىۇ-عا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتى نىعايتۋ ءۇشىن ونى “باستاپقى نۇكتەدەن قايتا باستاۋ” قاجەت. بۇل شارانىڭ ءتيىمدى شەشىمى رەتىندە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشى­لارى­نىڭ ءسامميتىن وسى جىلى استانا قالا­سىندا وتكىزۋ ماسەلەسىن الۋعا بولادى. قا­زاق­ستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل سام­ميتتە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرتۇتاس قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ, اۋعان­ستاندى قالپىنا كەلتىرۋ مەن وعان كومەك كور­سەتۋ, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلى­سىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باعدارلاماسىن جاساۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  قورعانبەك امانجول, الماتى. سان ۇلتتى ۇيىستىراتىن ورتاق مۇددە “نۇر وتان” حدپ پار­لامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن  “ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەمى: 2010 جىلعى جالپى جانە تاقى­رىپ­تىق باسىمدىقتار” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسياعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەت­تىك ورگانداردىڭ, شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋستاردىڭ, سونداي-اق, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعى مەن بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى, ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرى, وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى. ءلايلا ەدىلقىزى. بۇل كۇنگى جيىن نەگىزىنەن ءبىر­نەشە تاقىرىپتى تالقىلاۋدان تۇر­دى. ولار: قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنىڭ تاريحي جاع­داي­لارى جانە ساياسي كونتەكسى, ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەمى: مەملەكەت قاۋىپ­سىزدىگىنەن جەكە ادام قاۋىپ­سىز­دىگىنە دەيىن, قازاقستاننىڭ ءتور­اعا­لىق ەتۋى كەزەڭىندەگى ۇيىمنىڭ گۋمانيتارلىق قىزمەتىندەگى وزەكتى باسىمدىقتارى, شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلىق قوعام­داس­تىقتى قالىپتاستىرۋ ارقىلى اتالعان ۇيىمنىڭ دامۋى ماسە­لە­لەرى بويىنشا كونسەنسۋستىق الاڭ­دى كەڭەيتۋ مەن نىعايتۋدىڭ جول­دارىن ىزدەستىرۋ سەكىلدى ماڭىزدى باعىتتار اياسىندا ءوربىپ وتىردى. ماسەلەن, ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەم سالاسىنداعى مىندەتتەرى اتتى 1-ءشى سەسسيادا پارلامەنت سە­ناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناس­تار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ ادام قاۋىپسىزدىگىن نىعاي­تۋ­دىڭ جاڭا باسىمدىقتارى ءجونىن­دە ءوز پىكىرىن بىلدىرسە, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعىنىڭ باسشى­سى الەكساندر كەلچەۆسكي اتال­عان ۇيىم ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن ادامي ولشەم سالاسىنداعى مىندەتتەر توڭىرەگىندە كەڭىنەن وي تارقاتتى. ال توزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋ دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلعان 2-ءشى سەسسيادا “توزىمدىلىك جانە كەم­سىتپەۋ: قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا پارا­ديگ­مالارىن مادەنيەتتەر ۇنقاتى­سۋى ارقىلى ىزدەۋ”, “توزىمدىلىك ۋاقىت تالابى ما, الدە ساياسي برەند پە؟”, “جۇمىسپەن قامتۋ جانە ەڭ­بەكاقى تولەۋ قوعامنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنىڭ فاكتورى رەتىندە”, “ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ كون­تەكسىندەگى قازاقستانداعى كونفەس­سيا­ارالىق قاتىناستار” تاقىرىپ­تا­رى بويىنشا باياندامالار تىڭدالدى. بۇل كۇنگى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا كەزىندە گەندەرلىك ماسەلە دە نازاردان تىس قالمادى. بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ دەگەن اتپەن وتكەن 3-ءشى سەسسيادا ايقىن كورىنگەندەي بولدى. وندا ەلىمىزدىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ومىرىندەگى ايەلدەر ءۇشىن مۇمكىندىكتەر مەن تەڭ قۇقىق بەرۋ, بيلىك قۇرى­لى­مىن­داعى ايەل ازاماتشالاردىڭ وكىلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونى حالىقارالىق تاجىريبەمەن سايكەستەندىرۋ, قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋداعى ايەلدەر ءرولى سەكىلدى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقى تارازىسىنا ءتۇستى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, اتالعان جي­ىنعا ادامدار ساۋداسىمەن كۇرەسۋ, ونىڭ ىشىندە بالالاردى ساتۋ ساۋداسىنىڭ جەكەلەگەن كورىنىستەرى ماسەلەسى دە وزەك بولىپ, وندا كوپتى قىزىقتىرعان ماڭىزدى جايتتەر ايتىلدى. ماسەلەن, كونفەرەن­تسياعا قاتىسۋشىلار بالالاردى ساتۋعا قارسى ءىس-قيمىل­داردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى پسيحولوگياسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجى­ري­بەلىك كونفەرەنتسيانى قورىتىن­دى­لاي كەلە وعان قاتىسۋشىلار ارنايى ۇسىنىمدارىن ورتاعا سال­دى. ولاردا قازاقستاندى ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىن­داعى مادەني, ءدىني جانە ەتنوستىق ايىرماشىلىقتاردىڭ مەدياتورى رەتىندە كورسەتۋ, 2009-2012 جىل­دارعا ارنالعان ادام قۇقىقتارى ماسەلەسىندەگى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوس­پارىنىڭ دەر كەزىندە ورىن­دالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ادام قۇ­قىق­تارى سالاسىنداعى حالىق­ارا­لىق ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءوز مەرزىمىندە قازاقستان تاراپىنان راتيفيكاتسيالانۋىنا جول اشۋ سەكىلدى مىندەتتەر بار. سالا مامان­دارى بۇل ماسەلەلەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە شەشىمىن تابۋىنا ءوز تاراپتارىنان مۇددەلى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. استانا.