سپەنسەر گرانت, Science Source
كارل زيممەر, «نيۋ-يورك تايمس»
ادەتتە بۇل وزدىگىنەن جۇرەتىن پروتسەسس. بىراق كەيبىر ادامداردىڭ اعزاسى مۇنداي قابىلەتكە يە ەمەس. سولار ءۇشىن باكتەريامەن بايىتىلعان سۋسىن تاپتىرماس دارىگە اينالۋى مۇمكىن.
بۇل سىناق – سينتەتيكالىق بيولوگيا دەپ اتالاتىن عىلىم سالاسىنىڭ جاڭا بەلەسى. جيىرما جىل بۇرىن ينجەنەرلەر ەلەكترونيكاعا دەن قويعانى سەكىلدى, عالىمدار قازىر ءتىرى اعزالارمەن اينالىسا باستادى.
اعزادا جاسۋشالار جەكە-دارا ارەكەت ەتپەيدى. كەرىسىنشە, بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, ءبىر-ءبىرىن بەلسەندىرىپ نەمەسە جويىپ وتىرادى. سينتەتيكالىق بيولوگتار وسى ەرەكشەلىكتى ۇتىمدى پايدالانىپ, ولارعا گەندىك وزگەرىس ەنگىزۋگە تالپىنىپ جاتىر.
قازىرگى تاڭدا مۇنداي ءتاسىل ونەركاسىپتە كەڭىنەن قولدانىسقا يە. كوپتەگەن كومپانيالار وزگەرتىلگەن باكتەريالاردى كىشىگىرىم زاۋىت سەكىلدى قولدانىپ, انتيبيوتيكتەر مەن كۇردەلى قوسپالاردى كيىم تىگۋدە پايدالانىپ كەلەدى. ەندىگى مەجە – سينتەتيكالىق بيولوگيا ارقىلى باكتەريالاردى ىشكى اعزانى ەمدەۋگە قولدانۋ.
جوعارىدا ايتىپ وتكەن, ەرىكتىلەر ىشكەن سۋسىن قۇرامىنداعى باكتەريالارعا گەندىك وزگەرىستەر جاسالىپ, فەنيلكەتونۋريا دەپ اتالاتىن سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋدى ەمدەۋگە ارنالعان. مۇنداي ناۋقاسقا شالدىققاندار ەت پەن ىرىمشىك سەكىلدى پروتەينى مول تاماقتار ىشە المايدى. ويتكەنى ولاردىڭ اعزاسى فەنيلالانين دەپ اتالاتىن امين قىشقىلى سەكىلدى جاناما ونىمدەردى جويۋعا قابىلەتسىز.
قان قۇرامىندا فەنيلالانين پايدا بولسا, ونداي قىشقىلدار ميداعى نەيروندارعا زيان تيگىزىپ, دامۋدىڭ تەجەلۋىنە, اقىل-وي كەمىستىگى مەن پسيحولوگيانىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. فەنيلكەتونۋريادان ەمدەلۋدىڭ جولى – پروتەينى از تاماق جەپ, تاعامدىق قوسپالارى بار كوكتەيل ءىشۋ.
تىشقاندار مەن مايمىلدارعا تاجىريبە جاساعان Synlogic كومپانياسى وزگەرتىلگەن باكتەريالار ارقىلى فەنيلكەتونۋريامەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى ەمدەۋگە بولاتىنىن كورسەتتى. بيىلعى 4 قىركۇيەكتە كومپانيا زەرتتەۋشىلەرى دەنى ساۋ ەرىكتىلەرگە جۇرگىزىلگەن سىناق قورىتىندىسى وڭ ناتيجە بەرگەنىن مالىمدەدى. ەندى ولار فەنيلكەتونۋريامەن اۋىراتىندارعا تاجىريبە جاساپ كورمەكشى.
Synlogic-تىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ سينتەتيكالىق بيولوگى دجەيمس دج.كوللينس پەن ونىڭ ارىپتەستەرى ىشەك تاياقشالارىن وزگەرتىپ, بەلگىلى حيميكاتتاردى جوياتىنداي ەتىپ قايتا جاساپ شىققان. «بۇل – گەندەردىڭ شامىن جاققان سەكىلدى ارەكەت», دەيدى دوكتور كوللينس.
بۇعان دەيىن عالىمدار بەيىمدەلگەن باكتەريالاردى تاعى ءبىر ماقساتتا قولدانۋدى جوسپارلاعان. سول جوباعا سايكەس, وزگەرتىلگەن باكتەريالار اۋاعا تاراعان بيولوگيالىق شابۋىلدى انىقتاپ, وعان جاۋاپ رەتىندە حيميالىق رەاكتسيا بەرۋى ءتيىس-تۇعىن. بىراق كەيىننەن ميكروبيوما سالاسى پايدا بولدى.
2000-جىلداردىڭ ورتاسىندا ميكروبيولوگتار ساۋ ادامنىڭ ىشكى اعزاسىندا كوپتەگەن اعزا تۇرلەرى, ميلليونداعان ميكروبتار ءومىر سۇرەتىنىن بايقادى. ميكروبيوما دەپ اتالاتىن وسىنداي ورتادا تۇراقتى تۇردە حيميالىق رەاكتسيالار جاسالىپ, ادام اعزاسىنا كەرەكتى پروتسەستەر جۇزەگە اسادى. عالىمدار مۇنداي ارەكەتتىڭ ادام اعزاسىن ءتۇرلى اۋرۋدان قورعايتىنىن انىقتادى.
وسىدان باستاپ سينتەتيكالىق بيولوگتار وزگەرتىلگەن باكتەريالاردى اعزاداعى اۋرۋدى انىقتايتىن قۇرال رەتىندە قانشالىقتى قولدانۋعا بولاتىنىن زەرتتەۋگە كىرىسىپ كەتتى.
«ميكروبيوما جۇمىسىنىڭ اسەرىن باعالاماۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى دوكتور كوللينستىڭ بۇرىنعى ستۋدەنتى, سان-ديەگو شتاتىنداعى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوز زەرتحاناسىن اشقان دجەفف حاستي. «قىسقاسى, بۇل جاڭالىق ءبارىن وزگەرتتى», دەيدى ول.
قازىرگى تاڭدا عالىمدار باكتەريانى ىسىكپەن كۇرەسۋگە بەيىمدەپ جاتىر. جوبا ءساتتى شىققان جاعدايدا, ولار يممۋندىق جاسۋشالاردىڭ مولەكۋلالارىن تازالاپ, قاتەرلى ىسىكتى جويۋعا بولاتىنىنان ۇمىتتەنەدى. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سينتەتيكالىق بيولوگى تال دانينو: «ادام اعزاسىنداعى باكتەريالاردى وزگەرتىپ, باسقا ماقساتتا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىنە سەنەمىن», دەيدى.
بۇلار – ءبىزدى ىشتەن ەمدەۋگە بەيىمدەلگەن ميكروبتار.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
