دجيدجي پرەسس, Agence France-Presse
حيروكو تابۋچي, «نيۋ-يورك تايمس»
سونداي-اق ولار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ويپاڭدا ورنالاسقان اۋەجايلاردىڭ بولاشاعىنا مۇنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى بولاتىنىن, تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن تۋىنداعان دولى داۋىلدار الدىندا ولاردىڭ دارمەنسىز ەكەنىن بايقادى. حالىقارالىق اۋەجايلار كەڭەسى مەن OpenFlights-تىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, الەمدەگى ەڭ كوپ قولدانىلاتىن 100 اۋەجايدىڭ جيىرما بەسىنىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى 10 مەترگە دە جەتپەيدى.
سولاردىڭ 12-ءسى, ونىڭ ىشىندە شانحاي, ريم, سان-فرانتسيسكو جانە نيۋ-يورك حابتارى بار, تەڭىز دەڭگەيىنەن 5 مەتر عانا بيىكتە ورىن تەپكەن.
ء«بىز قامالىپ قالدىق», دەيدى ۆەب-كاسىپكەر تاكايۋكي كوباتا. ول وساكاعا تاياۋ ماڭداعى جاساندى ارالعا سالىنعان كانسايدىڭ ۇلكەن اۋەجايىنان گونولۋلۋعا باراتىن ۇشاققا ءمىنۋدى جوسپارلاعان ەكەن. ء«بىز داۋىلدىڭ باسىلعانىن كۇتۋىمىز قاجەت», دەيدى ت.كوباتا.
سۋ باسقان ارالدان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەۋگە ول 36 ساعات جۇمساپتى. بەلدەمە ارقانىن ءۇزىپ كەتىپ, اۋەجاي مەن وساكا اراسىن جالعاپ تۇرعان كوپىرگە سوعىلىپ, جولدى قاتتى زاقىمداعان كەمە جاعدايدى ءتىپتى كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەن.
سۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنان تۋىنداعان قاۋىپ كليمات وزگەرۋىنە اسەر ەتىپ وتىرعان باستى يندۋستريالاردىڭ جازاسى سەكىلدى. الەمدەگى پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىنىڭ 3 پروتسەنتى اۋە تاسىمالىنا تيەسىلى. بۇل – كومىرقىشقىل گازىن قولدانۋ بويىنشا قارقىن الىپ كەلە جاتقان سالانىڭ ءبىرى. حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ بولجامىنا ساي, قازىرگى ۇدەرىستەردى ەسكەرسەك, اۋە تاسىمالىنا تيەسىلى بۇل كورسەتكىش 2050 جىلعا قاراي ءۇش ەسە وسپەك.
اۆياتسيا يندۋسترياسى ءوزى تۋىنداتقان كومىرقىشقىل زارداپتارىمەن كۇرەسە ءجۇرىپ, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىن دا سەزىنە باستادى. ىستىقتىڭ اسەرىنەن اۋانىڭ تارىلۋى سەبەپتى كوتەرىلۋ قيىندايتىندىقتان, جوعارى تەمپەراتۋرا ۇشاقتاردىڭ ۇشۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى سونداي-اق تۋربۋلەنتتىك ايماقتاردى كوبەيتەدى.
كوپتەن بەرى سۋ جاعاسىندا, ويپاڭدا ورنالاسقان القاپتار تەرمينالدار مەن ۇشۋ جولاعىن سالۋ ءۇشىن قولايلى مەكەن رەتىندە ەسەپتەلىپ كەلگەن. ويتكەنى وندا ۇشۋ جانە قونۋ كەزىندە ۇشاقتارعا كەدەرگى ازىراق. ال جاعالاۋلار تاسقىن مەن قاتتى جەلدەرگە قارسى قالقان بولا قويمايدى.
قىسقاسى, ايرىقشا اۋا رايى مەن تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ارتۋى جاھاندىق جىلىنۋدى ەسكەرمەي سالعان الەمنىڭ ەڭ كوپ قولدانىلاتىن اۋەجايلارىنا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
«سەندي» داۋىلى سالدارىنان 2012 جىلى نيۋ-يوركتە قىزمەت ەتەتىن ءۇش اۋەجايدى سۋ باسىپ, بىرنەشە كۇن بويى اۋە تاسىمالى كەدەرگىگە تاپ بولدى. «گوني» تايفۋنى 2015 جىلى شانحايدىڭ سىرتىنداعى حۋنتسياو حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ۇشۋ جولاقتارىن ىستەن شىعاردى. تاياۋدا ۇندىستانداعى كەرالادا بولعان وسى عاسىرداعى ەڭ جويقىن تاسقىن سالدارىنان 400-دەن استام ادام قازا تاۋىپ, وڭىرلىك حاب سانالاتىن كوچين اۋەجايى ەكى اپتاعا دەيىن جۇمىسىن توقتاتتى.
كانساي جاعالاۋدان بەس شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ارالدا ورنالاسقان. ول ون جىلعا جۋىق مەرزىم ىشىندە ەكى تاۋدىڭ قيىرشىق تاستارى مەن قۇمنان سالىندى. 1994 جىلى اشىلعان اۋەجاي ءبىر جاعىنان شۋ ماسەلەلەرىن ازايتۋ, سونداي-اق توكيوعا قىزمەت ەتەتىن ناريتا سەكىلدى جاپونياداعى ەسكى اۋەجايلارعا قاتىستى تۋىنداعان جەر قۇقىعىنا قارسى نارازىلىقتاردان قاشۋ ماقساتىندا وساكا مۇيىسىندە سالىنعان بولاتىن.
قاۋىپتىڭ بەلگىلەرى ەرتە بايقالعان. ينجەنەرلەر قۇرىلىس باستالعاننان كەيىن 50 جىل بويى اۋەجايدىڭ سالماعىنان تەڭىز تابانىنا كۇش ءتۇسىپ, ارال ءار جىل سايىن سۋعا ورتاشا ەسەپپەن 30 سانتيمەتردەي باتادى دەپ بولجاعان ەدى. بىراق ارال العاشقى 7 جىلدا 9 مەترگە دەيىن ءتۇسىپ كەتىپ, باتۋ ۇدەرىسى ءالى دە جالعاسىپ, جالپى 13 مەترى سۋ استىنا كەتتى.
مۇنداي قارقىنمەن اۋەجايداعى ەكى ۇشۋ جولاعىنىڭ كەمىندە بىرەۋى 2058 جىلى تولىق سۋعا باتىپ كەتەدى. مۇنداي جان-جاقتى بولجامدى 2015 جىلى ۋربان-شامپەيندەگى يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ازاماتتىق ينجەنەريا پروفەسسورى گولامرەزا مەسري مەن گەوتەحنيكالىق ينجەنەر دج.ر.فانك جاساعان بولاتىن. پروفەسسور مەسري تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى اسەرىنەن اۋەجايدىڭ ودان دا جاقىن ۋاقىتتا سۋ استىنا كەتۋ ىقتيمالدىعى بار ەكەنىن ايتتى. «اۋەجايدىڭ ورنىنا كول پايدا بولادى», دەيدى ول.
تولقىنداردان, سۋدىڭ كوتەرىلۋ قاۋپىنەن قورعانۋ ءۇشىن كانساي اۋەجايى ارال استىنداعى تەڭىز تابانىنان سۋدى ايداپ وتىرادى. نەگىزگى تەرمينال الىپ «اياقتارعا» ورنالاسقان. ول ىرگەتاستىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ ۇستاپ تۇرادى. سونىمەن قاتار نوسەر جاڭبىردان كەيىن اۋە جولاقتارىن سۋدان تازالاۋ ءۇشىن الىپ سورعىلار قولدانىلادى جانە ارالدىڭ ۇزىنا بويىنا بىرنەشە تەڭىز قابىرعالارى ورناتىلعان.
ينجەنەرلەر قابىرعالاردىڭ 1961 جىلى تەڭىز سۋىن 3 مەترگە دەيىن كوتەرگەن تايفۋن سەكىلدى داۋىلدارعا توتەپ بەرەتىنىن ايتىپ ماقتانعان بولاتىن. بىراق «جەبي» تايفۋنى وسى ايدا 11 ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ, جاپونيانىڭ باتىسىن قيراتىپ, وساكا مۇيىسىندەگى سۋ دەڭگەيىن رەكوردتىق 3 مەتردەن اسىرىپ جىبەردى. تولقىندار اۋەجايدىڭ تەڭىز قابىرعاسىن قيراتىپ, سورعىلاردى بىتەپ تاستادى.
6 قىركۇيەكتە بولعان ءباسپاسوز جيىنىندا اۋەجاي وپەراتورىنىڭ پرەزيدەنتى يوشيۋكي ياامايا: ء«بىز تايفۋنعا ءازىر ەدىك, بىراق بۇل جولعى تايفۋننىڭ كۇشى كۇتكەنىمىزدەن اسىپ ءتۇستى. جاعدايدى دۇرىس باعامداي المادىق», دەدى.
تايفۋن ويپاڭدا ورنالاسقان ۇشۋ الاڭدارىنىڭ كەمشىلىگىن كورسەتىپ بەردى.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
