تاريح • 30 تامىز، 2018

سادىقوجانىڭ سازدى اندەرى

527 رەتكورسەتىلدى

جەتىسۋ انشىلىك مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى، سۋىرىپسالما اقىن ءارى كومپوزيتور، انسۇيەر قاۋىم جاقسى بىلەتىن «؛سارى بيداي»؛ ءانىنىڭ اۆتورى سادىقوجا موشانۇلى &ndash؛ بۇرىن وتكەن ءبىرجان سال، اقان سەرى، جاياۋ مۇسا، ەستاي، بالۋان شولاق، ۇكىلى ىبىراي، اسەت نايمانباەۆ، كەنەن ازىرباەۆ سەكىلدى سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ونەر يەلەرىنىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى ءانشى-اقىنداردىڭ ءبىرى. ؛

ول 1917 جىلى الماتى وبلىسى، ۇيعىر اۋدانى، كەتپەن اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا سارىبۇلاق دەگەن جەردە ومىرگە كەلگەن. كومپوزيتوردىڭ بىزگە جەتكەنى جەتى ءانى عانا. ولار: «؛سارى بيداي»؛، «؛احاۋ، ايىم»؛، «؛ەي، احاۋ»؛، «؛اق قاز ەدىڭ»؛، «؛احاۋ، قالاۋلى-اي»؛، «؛ەركەم-اي»؛، «؛ساعىنساڭ، قالقا، ءوزىڭ كەل»؛. سۇلۋ سازدى، اسەم ورنەكتى بۇل اندەر قازاق ءان ونەرى تاريحىنا زور ۇلەس بولىپ قوسىلىپ، ۇلتتىق مۇرامىزدى دامىتۋعا قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. «؛سارى بيداي»؛ ءانى 1980 جىلى وتكەن I رەسپۋبليكالىق امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى انشىلەر بايقاۋىندا العاش رەت ۇلكەن ساحنادا ايتىلىپ، ورىنداۋشى تالدىقورعان وبلىستىق فيلارمونياسى­؛نىڭ ءانشىسى جاقسىلىق مىرقاەۆ جۇلدەگەر اتاندى. سادى­؛قوجا اندەرى قازاقستاننىڭ حا­؛لىق ءارتىسى دانەش راقىشەۆتان باستاپ، قازاقستاننىڭ ەڭ­؛بەك سىڭىرگەن ارتىستەرى جانىبەك كارمەنوۆ، رامازان ستامعازيەۆ، سون­؛داي-اق نۇرجان جان­؛پەيىسوۆ، ەربولات شالدىبەكوۆ، تى­؛لەك­؛تەس قۇرمانعاليەۆ، جاي­؛دار نۇرتۋعان، جاندوس كاكيعالي، ءمادي الەموۆ، نۇرجان ءجۇ­؛مادىلوۆ، نۇرلان تۇ­؛راشەۆ، بەيبىت مۇساەۆ، سايان مايناعاشەۆ، ارفات يس­؛كاكوۆ، ت.ب. كوپتەگەن ان­؛شى­؛­؛­؛لەردىڭ رەپەرتۋارلارىنان بەرىك ورىن الدى. سادى­؛قوجانىڭ نازىك ليريزمگە تولى اسەرلى دە سۇلۋ اندەرى تىڭ­؛داۋشى­؛لارىن ءتاتتى سەزىمگە بولەپ، رۋحاني بايىتىپ كەلە جاتقانى كوپكە ايان.

شەجىرە جۇيەسىمەن ايتقاندا سادىقوجانىڭ رۋى &ndash؛ البان، ونىڭ ىشىندە قوجبامبەتتەن تارايتىن اعىمسارى دەگەن اتا. اكەسى موشان تەكەسبايۇلى اۋىل-ايماققا تانىمال ولەڭشى اتانعان، كوكپارشىلىعىمەن اتى شىققان، كىسىلىك كەلبەتىمەن دە ەلگە سىيلى ادام بولعان. ال ارعى باباسى &ndash؛ شەگىر زامانىندا اعىمسارى اتالاتىن ءبىر اتانىڭ كورنەكتى ءبيى دە بولىپتى. سادىقوجانىڭ شەشەسى زەربالا وتە كورىكتى، پاراساتى دا مول ءارى ايبىندى كىسى ەكەن. زەربالانىڭ ارقاسى بار، ەمشىلىك قاسيەت دارىعان، حالىقتىق ەمدەۋ ءتاسىلىنىڭ ءبىرازىن يگەرگەن جان بولىپتى. ؛

زەربالانىڭ ايبىنى، ءپىرى بارلىعى سونشا، قانداي اساۋ جىلقى بولسا دا، ونىڭ «؛تاك»؛ دەگەن داۋسى شىعىسىمەن-اق دىرىل­؛دەپ، تىنىش تۇرا قالاتىن بول­؛عان. ەر مىنەزدى، باتىر جۇرەكتى زەربالا قورىقپاي ەرتتەلگەن اساۋعا مىنگەندە تەز ارادا اساۋ­؛دىڭ اپتىعى باسىلىپ، ارىنىن شىعارىپ ىرقىنا وپ-وڭاي كون­؛دىرىپ، باس ءبىلدىرىپ الادى ەكەن.

سادىقوجا جاسىنان ولەڭ، جىرعا اۋەس بولىپ وسەدى. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كۇشتى، وتە زەيىندى سادىقوجا ولەڭ-جىردى، ان-اۋەندى ءبىر ەستىگەندە-اق ەسىندە ساقتاپ جاتتاپ الادى. الايدا وسىنشا زەرەك تۋعان جاس­؛تىڭ وقىپ، ءبىلىم الۋعا مۇمكىن­؛دىگى بولمايدى. ويتكەنى اكەسى موشان قايتىس بولىپ، ءىنىسى ءابىل­؛­؛قايىر ەكەۋى جاستاي جەتىم قالعان ەدى. جەسىر قالعان شەشەسى زەربالا بىر-ەكى جىلدان كەيىن امەڭگەرلىك جولمەن قاينىسى قوجانيازعا قوسىلىپ، ەكى بالا قامقورلىققا قول جەتكىزگەنىمەن ول كەزدە قازاقستان ولكەلىك پارتيا باسشىلىعىنا گولوششەكين كەلىپ، «؛كىشى وكتيابر ورناتۋ»؛ ناۋقانى جۇزەگە اسا باستاعان ەدى. ونىڭ اياعى اسىرا سىلتەۋگە ۇلاسىپ، حالىقتىڭ اشارشىلىققا ۇشىراپ، تۋعان جەردى تاستاي قاشىپ، اياق جەتەر جەرگە ۇدەرە كوشكەنى تاريحتان بەلگىلى. مىنە، سول ۇدەرە كوشكەن قالىڭ ەلدىڭ اراسىندا سادىقوجانىڭ اۋىل-ايماعى دا بار ەدى. ءسويتىپ تۇتاس حالىق، رۋلى ەلدىڭ شەتەلدەگى اۋىر ازاپقا تولى جانكەشتى تىرشىلىگىن ءالى بۋىنى بەكىپ، قابىرعاسى قاتپاعان سادىقوجا دا باستان كەشىرەدى. بالداۋرەن، بالالىق شاعىمەن ەرتە قوشتاسقان ول ەندىگى ءومىرىن، ەرتەدەن-اق ءوز جەرى رەتىندە قازاقتىڭ ءبىراز رۋلارى قونىستانىپ وتىرعان، الايدا سوڭعى بىرەر عاسىر اۋماعىندا قىتاي مەملەكەتىنىڭ ىشىندەگى قازاق اۆتونوميالى وبلىسى دەپ اتالاتىن تەرريتوريادا وتكىزە باستادى.

كىسى ەسىگىندە مالشىلىقتا جۇرسە دە، سادىقوجا ونەرگە دەگەن قۇلشىنىسىن جوعالتپادى. قايتا كۇندىز قوي سوڭىندا جۇرگەندە الدىنداعى وتارىن بەتكەيگە ورگىزە جايىپ سالعان سوڭ تاۋ جاڭعىرتا ءان سالىپ، ءوزى سياقتى قويشى-قولاڭمەن كوڭىل سەرگىتە ونەر جارىستىرۋ ناتيجەسىندە انشىلىك، اقىندىق دارىنى اشىلا بەرەدى. اۋىل اراسىنداعى توي-توما­؛لاقتاردا كوپشىلىك الدىندا ءان سالىپ، ءوزى قۇربىلاس قىزدارمەن، كەيدە ءتىپتى وزىنەن الدەقايدا ەرەسەك ايەلدەرمەن دە ايتىسقا ءتۇسىپ ونەرپازدىعىمەن ەلگە تانىلا باستايدى. بىرتە-بىرتە اتى كەڭگە جايىلىپ، ايتىس­؛كەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. تالاي ايتىستاردا جەڭەدى.

اتا-اناسىنان دارىعان جاقسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى سادى­؛قوجا بويىندا ەرەكشە كورىنىس تاۋىپ، سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى جىگىت بولىپ وسەدى. سادىقوجانىڭ كورىك­؛تى، سىمباتتىلىعى وعان قوسا ءانشى، سازگەرلىگى، سۋىرىپسالما اي­؛تىس­؛كەرلىگى از ۋاقىت بولسا دا ونى بىلەتىن جاننىڭ ءبارىن سۇي­؛سىن­؛دىرگەن، قىزىقتىرا تام­؛سان­؛دىرعان. ونىڭ اتقا مى­؛ق­؛تى­؛لىعىن، شۋ اساۋعا باس ءبىلدىرىپ، ۇيرەتكىش قاسيەتىن كوزى كورگەندەر بىلايشا اڭگىمەلەيدى. سادىقوجا ون ءتورت، ون بەس جاسقا كەلگەننەن باستاپ بيەباۋدىڭ (قۇلىندار بايلاعان جەلى) قاسىندا ەنە­؛لەرىمەن بىرگە تۇرعان شۋ اساۋ تاي­؛عا شالما تاستاپ ۇستاپ، جۇ­؛گەن­؛­؛س­؛ىز-اق ءمىنىپ العاندا قالاي موڭ­؛كىسە دە جىعىلمايدى، قايتا ولاي شاۋىپ، بىلاي شاۋىپ، ابدەن دىڭ­؛­؛كەلەگەندە موڭكۋگە دە شاماسى كەلمەي، ەرىكسىز توقتايدى ەكەن.

سادىقوجا ەستىگەن ەرتەگى، اڭىز، ت.ب. تاريحي اڭگىمەلەردى جىر-داستان ەتىپ وزىنشە جىرلايتىن بولعان. الايدا وكىنىشتىسى &ndash؛ ول جىر-داستاننىڭ بىردە-بىرەۋى قاعازعا تۇسپەگەن. وعان سە­؛بەپ، وقىپ-جازا الماعاندىعى، ياعني حات تانى­؛­؛­؛مايتىندىعى ەدى. ءانشى-اقىن­؛­؛­؛نىڭ بىزگە جەتكەن اندەرىنىڭ ءوزى ال­؛­؛پى­؛­؛سىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قانا ايتىلىپ، ەلگە تانىلا باستادى.

سادىقوجا اندەرىنىڭ ەلگە كەڭ تاراماي ۇمىت بولا باستاۋى­؛نىڭ نەگىزگى سەبەبى بىلاي ەدى. 1946 جىلى ىلە اۋماعىندا سۇزەك اۋرۋى دەندەپ، كەڭ جايىلادى. سول قالىڭ ەلدى تۇگەل شار­؛پى­؛عان دەرتتەن اعايىندى سادىقوجا، ءابىلقايىر جانە زەربالا اپا­؛نىڭ قاينىسى قوجانيازعا قوسىل­؛عاننان كەيىن ومىرگە كەلگەن ۇركىم­؛باي ۇشەۋى بىردەي باس-اياعى بىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە كوز جۇمادى. ءۇش ۇلىنان بىردەي ايىرىلعان زەربالا انا وسىلايشا ورنى تولماس قايعىعا دۋشار بولادى. اسىرەسە ءانشى، اقىن رەتىندە كوپكە تانىمال بولعان سادىقوجانىڭ ءانى مەن جىر-تولعاۋلارى ەستىلسە، كوڭىل قايعىسى ودان ءارى دەندەپ، كۇندىز-تۇنى ۇيقى كورمەي، كوز جاسىن كول قىلىپ جىلاپ، ءتىپتى جىندى بولۋدىڭ از-اق ال­؛دىنداعى حالگە جەتكەن.

اۋىر قايعىنىڭ اسەرىنەن ءبىر كەزدەگى شۋ اساۋ­؛دى ەر-ازاماتشا جۋاسىتىپ مىنەتىن زەربالا بەلى بۇكىرەيىپ قالادى. سوندىقتان اعايىن-تۋىس جيىلىپ ات جەتەر جەردەگى ەل-جۇرتقا ارنايى ءوتىنىش جاساپ، سادىقوجا اندەرى مەن جىر-تولعاۋلارىنىڭ ايتىلماۋىن تالاپ ەتكەن. سادىقوجانىڭ اندەرىن ايتىپ، اۋىزدان-اۋىزعا كوشىرە كەڭ تاراتۋ ەمەس، زەربالا انانىڭ ءومىرىن ساقتاۋ، ايىقپاس دەرتكە ۇشىراۋدان امان الىپ قالۋدى ويلاعان. ءسويتىپ سادىقوجا اندەرى ايتىلىپ جۇرمەگەندىكتەن، بىرتە-بىرتە ۇمىت بولا بەرەدى. ال زەربالانىڭ بۇكىرەيگەن بەلى جازىلماعان كۇيى «؛بۇكىش اپا»؛ اتانىپ كەتەدى. 1955 جىلى زەربالا مەن اعايىن-تۋىستارى تاريحي وتانعا قايتا ورالىپ سادىقوجانىڭ كىندىك قانى تامعان الماتى وبلىسى، ۇيعىر اۋدانى، كەت­؛پەن اۋىل­؛­؛دىق كەڭە­؛سىنە قاراي­؛تىن بودەتى اۋى­؛لىنا ورنالاسادى. زەربالا وسى جەردە 1961 جىلى قايتىس بولادى.

سادىقوجا ان­؛دەرى زەربالا دۇنيە سالعاننان كەيىن عانا موشاننىڭ اكەسى تەكەسبايدىڭ تۋعان ءىنىسى بۇقىجان بالاسى قۋانيازدىڭ ايتۋىمەن كەيىنگى ۇرپاققا جەتتى. ونىڭ اتاقتى «؛سارى بيداي»؛ ءانىن قۋانيازدىڭ اۋزىنان 1968 جىلى تۇڭعىش رەت ۇيرەنىپ، رۋحاني قازىناعا اينالۋى­؛نا مۇرىندىق بول­؛عان وسى جولداردىڭ اۆتورى ەدى. بۇل وراي­؛دا سادىقوجا اندەرىن ەسىنە ءتۇسىرىپ قايتا جاڭعىرتىپ بىزگە ۇيرەتكەن قۋانياز قاريانىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىزدى ءان ايتۋعا باۋلىعان ءان­؛شى اعامىز مولداسان شاپيەۆ «؛سارى بيداي»؛ ءانىن العاش مەنەن ەستىپ، ودان كەيىن قۋانياز قاريادان تولىقتىرىپ ۇيرەنىپ، اۋىل-ايماققا كەڭ تارالۋىنا سەبەپكەر بولعانىن ريزاشىلىق­؛پەن ايتۋىمىز كەرەك.

بەلگىلى ءانشى، جازۋشى، ونەر زەرتتەۋشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانىبەك كارمەنوۆ قۇراستىرىپ، 1991 جىلى «؛ونەر»؛ باسپاسىنان شىققان قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىنىڭ ءبىرىنشى تومىنا قۇرمانباي تولىباەۆتىڭ اننوتاسياسىمەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دانەش راقىشەۆ­؛تىڭ ورىنداۋىنداعى سادىقوجا­؛­؛نىڭ جەتى ءانىنىڭ ءماتىنى ەنگىزىل­؛گەن. الايدا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن «؛احاۋ، ايىم»؛ ءانى حالىق اندەرى بولىمىنە ەنىپ كەتىپتى. كەزىندە باسپا تاراپىنان جىبەرىلگەن بۇل كەمشىلىك «؛جەتىسۋ اۋەندەرى»؛ جيناعىن قۇراستىرۋ بارىسىندا تۇزەتىلدى. وسى جولدار اۆ­؛تورىنىڭ ورىنداۋىندا نوتاعا ءتۇسىرىلىپ، جازىلىپ الىنعان «؛احاۋ، ايىم»؛، «؛احاۋ، قالاۋلى-اي»؛، «؛ەي، احاۋ»؛، «؛سارىبيداي»؛ اندەرى س.مەدەۋبەكۇلى مەن ب.مۇپتەكەەۆتىڭ جيناپ، قۇراس­؛تىرۋ­؛لارىمەن 1998 جىلى «؛ونەر»؛ باسپاسىنان شىققان «؛جەتىسۋ اۋەندەرى»؛ اندەر جيناعىنا نوتاسىمەن ەندى. ؛

سادىقوجا اندەرىنىڭ جينالىپ، حالىق يگىلىگىنە اينا­؛لۋىندا حالقىمىزدىڭ قايتالان­؛باس دارىن يەلەرىنىڭ ءبىرى دانەش راقىشەۆتىڭ، ۇزاق جىلدار بويى «؛كەتپەن»؛ ورتا مەكتەبىندە ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن، ديرەكتور بولعان، تابيعي تالانت يەسى ءانشى مولداسان ءشاپي­؛ۇلى­؛نىڭ، ءانشى جاقسىلىق مىر­؛قاي­؛ۇلىنىڭ، سادىقوجا اندەرى­؛نىڭ ءماتىنىن زەرتتەۋشى اقىن قۇر­؛مانباي تولىباەۆتىڭ ۇلەس­؛تەرى مول بولدى. مولداسان ءشاپي­؛ۇلى سادىقوجا اندەرىن ورىنداۋ ار­؛قىلى ناسيحاتتاپ قانا قوي­؛ماي، ءانشى كومپازيتور ومىرى­؛نەن دەرەكتى اڭگىمە دە جازدى. ول «؛پاراسات»؛ جۋرنالىنىڭ 1990 جىل­؛عى № 12 سانىندا جاريالاندى.

سادىقوجا 1946 جىلى جازدا سۇزەك اۋىرۋىنان قايتىس بولدى. سۇيەگى قىتايدا قۇلجا قالا­؛سىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىن­؛داعى تۋراسۋ جايلاۋىنداعى ەسكى قازاق زيراتىندا جاتىر.

ەندىگى مىندەت ەلباسىنىڭ «؛بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»؛ ماقالاسىندا ايتىل­؛عانداي وتكەن زامانداردا ءومىر سۇرگەن ونەرپاز تۇلعالاردىڭ رۋحاني مۇراسىن دارىپتەۋ باعدا­؛رىندا، ونى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ، دارىپتەۋ ماقساتىندا سادى­؛قوجا موشانۇلىنىڭ دا ونەر­؛پازدىق تۇلعاسىن كەڭ ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى.

قۇنىپيا الپىسباەۆ،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

ليساكوۆتىڭ «بايتەرەگى»

ايماقتار • كەشە

وقۋ مادەنيەتى

قوعام • كەشە

الاشتىڭ ايبوز ابىزى

رۋحانيات • كەشە

حالىق پىكىرىنە قۇرمەت

ساياسات • كەشە

اقتوبە وبلىسى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن

ايماقتار • 19 قىركۇيەك، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار