– باتىرحان ەلىك ۇلى, سىزدەردىڭ بۇعان دەيىن اتقارعان جۇمىستارىڭىز جايلى گازەت وقىرماندارى تولىق حاباردار. ەندەشە, الدا اتقارىلاتىن ىستەر جايىندا ايتىپ وتسەڭىز؟
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلعان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعانىنا جىلدان استى. وسى ارالىقتا كوپتەگەن شارۋالار اتقارىلدى. جوعارىدا ءوزىڭىز ايتقانداي, ونىڭ ءبارى ءباسپاسوز قۇرالدارىندا ايتىلدى, جازىلدى. سوندىقتان وتكەنگە توقتالىپ جاتپاي, الدا اتقارىلاتىن ىستەر جايلى ايتايىن. ياعني بىزدە جۇمىستىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى. بۇعان دەيىن ءبىز «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى نەگىزىندە ەل اۋماعىندا ورنالاسقان تاريحي نىسانداردىڭ تىزبەسىن قۇرىپ, ولاردىڭ اربىرىنە عىلىمي-ساراپتاما جاساتقان بولساق, كەلەسى كەزەكتە رەسپۋبليكا اۋماعىنان تىس جەرلەردەگى ۇلت تاريحىنا قاتىسى بار نىسانداردى زەرتتەۋ-ساراپتاۋدى قولعا الماقشىمىز. جۇمىس ازىرگە تمد كولەمىندە جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, زەرتتەۋ نىسانىنا رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان سياقتى كورشىلەس رەسپۋبليكالار قامتىلىپ وتىر. جوسپار بويىنشا الداعى قىركۇيەك ايىندا مادەني-بارلاۋ ەكسپەديتسياسى جولعا شىعادى. بۇلاردىڭ اراسىندا ارحەولوگ, كونە جازبا ماماندارى, تاريحشى-ەتنولوگ عالىمدار بار. جۇمىس توبى اۋەلگى كەزەكتە وزبەكستان جەرىندە جاتقان ۇلى تۇلعالارىمىز ايتەكە بي, تولە بي, ءجالاڭتوس باتىر, سونداي-اق بەسقالا ماڭىندا ماڭگىلىك تۇراق تاپقان سىرىم باتىر دات ۇلى قاتارلى اتالارىمىزدىڭ باسىنا بارىپ, مازاردىڭ قازىرگى جايىمەن تانىسادى. سونىمەن بىرگە بۇل ادامدار جايلى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار نەندەي پىكىردە, زەرتتەلۋ جايى قالاي, وسىنىڭ ءبارىن انىقتايتىن بولادى
.
كەلەسى كەزەكتە رەسەي تۇر. تاريحىمىزدىڭ ءبىر پۇشپاعى سوندا جاتىر. جاقىندا عانا حابار الىپ وتىرمىز. تۇمەن وبلىسىندا كەنەسارىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى باۋبەك باتىردىڭ زيراتى بار ەكەن. سول سياقتى استراحان وبلىسىندا قۇرمانعازى بابامىزدىڭ جانە ورىنبور ىرگەسىنەن كىشى وردا حانى ابىلقايىردىڭ ايەلى بوپاي حانىمنىڭ مازارى تابىلىپتى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى وسى نىساندارعا بارماقشى.
– جوعارىداعى مادەني-بارلاۋ ەكسپەديتسياسى تەك نىسانداردى عانا ارالاي ما, الدە كورشى ەلدەردەگى ارحيۆتىك مەكەمەلەرگە بارىپ, قۇجاتتامالارمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان با؟
– ول جاعى قاراستىرىلعان. مىسالى ومبى وڭىرىندە شوقان وقىعان كادەت كورپۋسى, مۇسا شورمان ۇلىنا قاتىستى قۇجاتتىق دۇنيەلەر كوپ. سونىمەن قاتار الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى رەسەيدە ءبىلىم الىپ, قىزمەت اتقارعاندىقتان ولارعا دا قاتىستى قۇجاتتىق تاريحي دەرەكتەردى ءسۇزىپ قايتۋ ويدا بار.
– جۇمىس قاشان اياقتالادى؟
– جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ءبىتۋى ءتيىس. جيناقتالعان ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىن كەلەسى جىلدىڭ باسىندا تولىققاندى عىلىمي مونوگرافيالىق جيناق رەتىندە جارىققا شىعارماقپىز.
– ايتپاقشى, «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى بويىنشا شىعارىلىپ جاتقان بەس تومدىقتىڭ بيىلعى كەزەكتى تومدىعى دايىن بولدى ما؟
– ارينە دايىن. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ءوزىڭىز ايتقان ەكىنشى توم شىعادى. بۇل جيناققا اتىراۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارى اۋماعىندا ورنالاسقان قاسيەتتى, كيەلى ورىندار جايلى تولىق اقپار قامتىلىپ وتىر. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىك وقيعا, وتكەن جىلى ەكى تىلدە جارىق كورگەن «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى» جانە «قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى» اتتى ەڭبەكتەردى سىرتتاعى كونسۋلدىق قىزمەتتەر ارقىلى ىزدەۋشىلەر شىعىپ جاتىر.
سونداي-اق بيىل الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ىڭعايلاستىرىلىپ, ەلىمىزدەگى كيەلى نىسانداردى دارىپتەۋگە ارنالعان 30-عا جۋىق بەينەروليكتەر جاسالسا, كەلەسى جىلى بۇلاردىڭ سانىن 60-قا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونىمەن قاتار كيەلى ورىنداردىڭ سۇلبا-بەينەسىن 3D سكانەرلەۋ ارقىلى تسيفرلاندىرۋ ءىسى قولعا الىنۋدا. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتساق, بۇلاي جاساۋ ارقىلى نىساننىڭ قازىرگى بەينەسىن ساقتاپ قالا الامىز. الدا-جالدا ونىڭ ءبىر جەرى ب ۇلىنسە, تسيفرلانعان نۇسقاسىنا قاراپ قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بار. ءدال قازىر وسى باعىتتا ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى ماڭعىستاۋ جەرىندەگى بەكەت اتا ەسكەركىش كەشەنى مەن «بوكەي ورداسى» تاريحي-مادەني كەشەنىندە ءجۇرىپ جاتىر. الداعى كۇندەرى ەلىمىزدەگى جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسانداردىڭ بارلىعى وسىلاي تسيفرلاندىرىلادى. ياعني قاراپايىم ادام قاجەتتى نىسانعا بارماي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جۇكتەلگەن ينتەراكتيۆتى نۇسقاسىن اۋدارىپ-توڭكەرىپ, استى-ءۇستىن, ءىشى-سىرتىن تولىق كورە الادى.
– وتكەن جىلى «قاسيەتتى قازاقستان» كارتاسى جاسالعان بولاتىن. بيىل بۇعان قانداي وزگەرىستەر ەنىپ جاتىر؟
– كارتا قازىر جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە. بۇرىن قاجەتتى نىسانداردى توپوگرافيالىق ورنى ارقىلى بەلگىلەپ كەلسەك, بۇدان بىلاي اتالمىش نىسان جايلى ءۇش تىلدە تولىق اقپار بەرەتىندەي تەحنيكالىق تۇرعىدان جەتىلدىرىلدى. وسى جوبا بويىنشا جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگى 100 نىسان تولىق جاسالىپ شىقتى. بىراق مۇنداعى 100 نىسان جەكەلەي العاندا 185 وبەكتىنى قۇرايدى. مىسالى بارلىق قازاق باتىرلارى جەكە-جەكە ەسەپتەلمەي, بارلىعى «قازاق باتىرلارى» دەگەن اتپەن ءبىر نىسان رەتىندە تىركەلىپ تۇر. وسىلاردى 3D نۇسقامەن كارتاعا ەنگىزگەندە ارقايسىسىن جەكە-جەكە جاسادىق. بۇلاردى كورىپ تاماشالاۋعا نيەت ەتكەن ادام QAZMAP. kz سايتىنا كىرسە جەتىپ جاتىر. الداعى كۇندەرى بۇل سايتتان قول تەلەفونىنا جۇكتەپ الاتىنداي جەڭىلدەتىلگەن نۇسقاسى دايىندالۋ ۇستىندە.
– سىزدەر اينالىسىپ وتىرعان جوبانىڭ ءبىر تارماعى وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ەمەس پە, وسى ماقساتتا قانداي ىستەر اتقارىلىپ جاتىر؟
– ورتالىق «قازاق تۋريزم» ۇلتتىق كومپانياسىمەن ورتاق مەموراندۋمعا قول قويدى. مۇنداعى ماقسات – ەلىمىزدەگى قاسيەتتى نىسانداردى تۋريزم كوزىنە اينالدىرۋ. جوعارىداعى كەلىسىم بويىنشا قاسيەتتى نىساندار تۋريزم كومپانيالارىنىڭ تۋرپاكەتىنە ەنىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ تاراپتان ولاردى كيەلى نىساندار جايلى عىلىمي تولىق ساراپتالعان ادىستەمەلىك اقپارات-نۇسقاۋمەن جابدىقتاۋ. ايتپەگەندە, نىسان باسىنداعى شىراقشىنىڭ ەرتەگى-ءافساناسىنا كوكىرەگى وياۋ ادامنىڭ سەنۋى قيىن.
ەكىنشى اتاپ وتەر دۇنيە, جوعارىداعى تۋريستىك كومپانيالار ءبىز جاساعان بەينەروليكتەردى شەتەلدىك ساياحاتشىلارعا جىبەرىپ, ەلدەگى كيەلى نىساندارىمىزدى ولارعا تانىستىرۋدا. ودان كەيىن ەلىمىزدەگى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن بىزگە جەتكەن اقپارات بويىنشا, الداعى قىركۇيەك ايىندا اقش-تان بىرنەشە ينفوتۋريستەر تۇركىستان وڭىرىنە كەلمەك. سولارمەن بايلانىس جاساۋدىڭ تەتىگى ويلاستىرىلىپ جاتىر.
الداعى كۇندەرى ۆەنگرياداعى «ماجار-تۇران» قوعامدىق بىرلەستىگىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ارقىلى ەجەلگى بابالارىمىز عۇندار تاريحىنا قاتىستى ىرگەلى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى قولعا الماق ويدامىز. ەڭ باستىسى, كۇزدە رەسپۋبليكالىق ولكەتانۋشىلار فورۋمىن وتكىزەمىز. بۇل ءىستى ورىنداپ شىعۋعا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى نيەت تانىتىپ وتىر.
– ولكەتانۋشىلاردى قالاي ىرىكتەيسىزدەر جانە تاعى ءبىر سۇراق, سىزدەر بەكىتىپ قويعان جالپىۇلتتىق نىساندار سانى بولاشاقتا وزگەرۋى مۇمكىن بە؟
– ورتالىق ەلىمىزدەگى بارلىق ولكەتانۋشىلاردىڭ ەلەكتروندى بازاسىن جاساپ, ولاردىڭ ەرەكشەلەگىن ناقتىلادى. مىسالى ول ادام شەجىرەشى مە, تاريحشى ما, مۋزىكانت پا نەمەسە جەر اتاۋلارىنىڭ بىلگىرى مە, وسىعان توقتالدىق. وسى تۇرعىدان ىرىكتەيمىز. سونىمەن قاتار بۇل ادامداردىڭ جازعان ەڭبەكتەرىنىڭ بيبليوگرافيالىق كاتالوگىن جاساپ جاتىرمىز.
ارينە بەكىتىلگەن جالپىۇلتتىق 100 نىسان قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس. قازىردىڭ وزىندە كەيبىر وڭىرلەردەن جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگى قاسيەتتى نىساندارعا قوسىمشا ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر. مىسالى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ايىرتاۋ اۋدانىندا «اقان سەرى» دەيتىن اۋىل بار. مۇندا اتاقتى اقان سەرى قورامسا ۇلى جەرلەنىپتى. ودان كەيىن باياناۋىل-ەرتىس وڭىرىنە اتى ءمالىم سۇلتانبەك سۇلتان دەيتىن تۇلعا وتكەن. وسى كىسىنىڭ ورداسى تابىلدى. بۇل نىساندار جايلى عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەستە تالقىلاۋ ءجۇرىپ جاتىر.
– بيىل كورشى تمد ەلدەرىنە مادەني-بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن اتتاندىرىپ جاتىرسىزدار, بۇل ءىس كەلەشەكتە الىس شەت مەملەكەتتەردە جالعاسۋى مۇمكىن بە؟
– ابدەن مۇمكىن. جىلدىڭ باسىندا وتكەن ساراپتامالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى كەزىندە بۇل ماسەلە كوتەرىلدى. بۇل شارۋا 2019 جىلدىڭ جۇمىس جوسپارىنا كىرەدى دەپ ويلايمىن. الدىن الا ايتارىم, جوبادا قىتاي, سيريا, تۇركيا, مىسىر جانە موڭعوليا ەلدەرى قامتىلۋى مۇمكىن.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
