قارت كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعانىنا جيىرما جىلدان استى. وسى كەزەڭدە كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ ەرەجە-قۇجاتتارىن دايىنداۋ ءۇشىن ءار ەلدىڭ ساراپشىلار كومانداسى جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە قۇرىلعان ارنايى جۇمىس توبى جۇمىس ىستەدى. اتالعان ۋاقىت ىشىندە ارنايى جۇمىس توبىنىڭ ساراپشىلارى 52 وتىرىس وتكىزگەن. ونىڭ سىرتىندا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنى تاعى بار.
كەيبىر ساراپشىلار كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا جوباسىن دايىنداۋ ماسەلەسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەنىن ايتادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جيىرما جىل از دا, كوپ تە ۋاقىت ەمەس. سەبەبى كاسپي ەكى ەلدىڭ عانا ەمەس, بەس مەملەكەتتىڭ جاعالاۋىن شايىپ جاتىر. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ تەڭىز اكۆاتورياسىنا دەگەن ۇستانىمى مەن مۇددەسى بار. سوندىقتان دا بەس مەملەكەتتىڭ تەڭىز سۋىنداعى شەكارالارىن بەلگىلەۋ بويىنشا ورتاق مامىلەگە كەلۋ وتە قيىن شارۋا.
دۇنيە جۇزىندە عاسىرلار بويى سۋداعى, سونداي-اق, قۇرلىقتاعى شەكارالارىن ايقىنداي الماي جۇرگەن ەلدەر دە كەزدەسەدى... وسى جيىرما جىل ارالىعىندا تاراپتار كاسپي تەڭىزىندەگى قىزمەتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, ۇلتتىق سۋ تابانىن ءبولۋ, بيولوگيالىق رەسۋرستار مەن جەر قويناۋلارىن يگەرۋگە بايلانىستى ىنتىماقتاستىق, تەڭىزدە شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ مەن كەمەلەر ءجۇزۋىن رەتتەۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, تاعى باسقا دا ماسەلەلەر جونىندە ۋاعدالاستىققا كەلدى.
كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى وتكەن كەزەڭدە قۇقىقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى وزدەرىنە تيەسىلى ايماقتاعى رەسۋرستاردى يگەرۋدە ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرا ءبىلدى. سوعان سايكەس ولاردا ينۆەستيتسيالىق وڭ احۋال قالىپتاستى. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ انىقتالۋى ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
مەملەكەتتەرگە تيەسىلى جەرلەردەگى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى يگەرۋگە, ينۆەستورلار تارتۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار تەڭىزدىڭ تابيعي بايلىعىن ساقتاۋعا جانە ونى كوبەيتۋگە, جان-جانۋارلار دۇنيەسى مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋعا حالىقارالىق قۇقىقتىق نەگىزدە رەتتەۋ جولدارىن ناقتىلايدى. بۇل ماسەلەلەر كاسپي جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەتتىڭ تىعىز ءارى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان قاتىناستارىن ءارى قاراي تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىگىنشە ىقپال ەتەدى. تەڭىزگە بايلانىستى كونۆەنتسيانىڭ سول سەبەپتەن دە ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ايقىندالۋىنا تەڭىز ماڭىنداعى مەملەكەتتەرمەن قاتار, بىرقاتار الىس-جاقىنداعى ەلدەر دە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. ويتكەنى ولار كاسپي جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋ ارقىلى ونداعى ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسقىسى كەلەدى. ال كونۆەنتسيا ۇزاقمەرزىمدى قاتىناستاردى زاڭدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتەتىن جانە قورعايتىن نەگىزگى بازالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. ونىڭ ەرەجەلەرى مەن تالاپتارىن ءبىرىنشى كەزەكتە وعان قول قويۋشى ەلدەردىڭ وزدەرى بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس.
تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ انىقتالۋى تەڭىز سۋى تابانىنان مۇناي مەن گاز قۇبىرىن جانە كابەل جۇيەلەرىن تارتۋ ماسەلەسىن شەشەدى. ويتكەنى قۇجاتتا تاراپتاردىڭ تەڭىز تابانىمەن سۋاستى قۇبىرىن جانە كابەل جۇرگىزە الاتىنى كورسەتىلگەن. تەڭىزدەگى شيكىزاتتى بارلاۋ, ونى ءوندىرۋ, پلاتفورما مەن قۇبىر توسەۋ كەزىندە تەڭىز سۋىنا كەلگەن زياننىڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىگى ءار ەلدىڭ وزىنە جۇكتەلىپ وتىر. ياعني كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ, ونى ەكسپورتتاۋدا قاۋىپسىزدىك شارالارىن قاتاڭ ساقتاۋعا سول جوبالاردى ىسكە اسىرۋشى تاراپ موينىنا الادى. سەبەبى مۇناي مەن گاز قۇبىرىن توسەۋ بارىسىندا توتەنشە جاعدايلاردىڭ دا كەيدە ورىن الاتىنى بار.
كاسپيدىڭ گەوگرافيالىق جاعىنان ورنالاسۋى ونىڭ ماڭىزىن ەرەكشەلەندىرىپ تۇر. ويتكەنى ول ۇلكەن تاياۋ شىعىس, وڭتۇستىك كاۆكاز جانە ورتالىق ازيا شەكارالارىمەن تۇيىسەدى. سوندىقتان تەڭىز ەۋرازيانى بايلانىستىرۋشى كوممۋنيكاتسيالىق ورتالىق بولىپ تابىلادى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ونىڭ ۇستىنە كاسپيدىڭ وسىنداي تاريحي بىرەگەيلىگى حالىقارالىق كولىك ءترانزيتىن دامىتۋعا, سول ارقىلى ايماقتا وندىرىلگەن كومىرسۋتەكتەرىن الەمدىك نارىققا ەكپورتتاۋعا قولايلى بولىپ وتىر.
كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ قارت كاسپي الەمدىك ماڭىزى ەرەكشە گەوساياسي ايماق رەتىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتى, ونىڭ ىشىندە اسا ءىرى مۇناي-گاز كومپانيالارىن قىزىقتىرا باستادى. تەڭىزگە شەكتەس ەلدەرگە الەمدىك رىنوكتا وزىندىك ورنى بار كورپوراتسيالار دەلەگاتسيالارىنىڭ كەلۋى جيىلەدى. ۋاقىت وتە كاسپي ايماعى ورتالىق ەۋرازياداعى گەوساياسي جاعدايدىڭ ماڭىزدى كىلتىنە اينالدى. اتاپ وتكەن ءجون, بىرقاتار ساراپشىلار «ۇلكەن ورتالىق ازيا»دەگەن ۇعىمدى دا قولدانىپ ءجۇر. ولار جايدان-جاي وسىلاي دەپ اتاماسا كەرەك.
بۇگىندە قارت كاسپيدىڭ ەكولوگياسى قالىپتى دەڭگەيدە دەپ ايتا المايمىز. كەزىندە ءدال وسى پروبلەمانى ەلباسىمىز بىرنەشە مارتە كوتەرگەن بولاتىن. «كاسپي ماڭىنداعى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىنە, ەگەر كومىرسۋتەگى قورىنىڭ شەكسىز ەمەستىگىن ەسكەرسەك, – دەپ اتاپ وتەدى قازاقستان پرەزيدەنتى, – ولاردى يگەرۋگە كىرىسكەندە بۇكىل ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكوجۇيەسى مەن بيوجۇيەسىن ساقتاۋ تۇرعىسىنان ارەكەت ەتكەن ءجون».
ال كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ حالىقارالىق نەگىزدە ناقتىلانۋى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا ەرەكشە سەرپىن بەرەدى. ونىڭ ەڭ باستىسى – كولىك-ترانزيتتىك مۇمكىندىك بولماق.
