07 تامىز، 2018

قازاقتىڭ تويى نەمەسە ابايدىڭ كومەگى

1727 رەت كورسەتىلدى

قۇدايدىڭ قازىناسىنا بالاناتىن قازاق­تىڭ تويى دۇرىلدەپ-اق تۇر. بيزنەستىڭ باسى دەسە بولارلىق. تويحانا عيماراتىن سالۋ با­سەكەگە اينالدى. التىنمەن اپتاپ، كۇ­مىسپەن كۇپتەگەن سارايلار بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسەدى. ونداي جەردە توي جاساۋدىڭ ءوزى دە ماقتانىش. ماقتانىشپەن جاساعان كە­رەمەت تويلارداعى ماراپات سوزدەر – قى­زىل تىلدە بۋىن جوق دەگەن وسى ەكەن عوي دەگىزبەي قويمايدى. تويعا كەلگەن 20-30 ۇل­كەن-كىشىنى ءتىزىپ قويىپ سويلەتكەن كەزدەگى سوزدەر – اعىل-تەگىل، باسەكەنىڭ ءباسىن قىزدىرادى. 

قولىنان كەلگەندەر قازاق ەلىنەن اسىپ، شەتتە توي وتكىزىپ، شاقىرىلعان يگى جاقسىلار شابىلىپ بارىپ، اعىلىپ كەلىپ جاتادى. ون­داي­دى ەستىگەندە ەكى اۋىلدىڭ اراسىنا جەتە الماي جۇرگەن ەلدەگى جۇرت ەسكە ءتۇسىپ، وزگەگە قال­دىرعان قىرۋار قارجى، اتتەڭ-اي، سولارعا بۇيىرسا، قينالعان جانى سىيلانار ەدى دەيسىڭ كەيدە.

ارينە قارجىسى بار قايدان قۇلاق شى­عار­سا دا ەرىك وزىندە. دەگەنمەن سول قارجى بابالاردان قالعان اتامەكەننىڭ استى-ۇستىن­دەگى قازىنانىڭ قايىرىمى ەكەنى انىق. «قا­زاق­ستان – قازىنالى ەل، جەر استىنداعى باي­لىق – ءبىر ءبىزدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل كەلەر ۇرپاقتاردىڭ نەسىبەسى» دەپ ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي، ءتاڭىرىم ۇلتىمىزدىڭ نيەتىنە، الالىعى جوق ادال تىلەۋى­نە قاراي قازىنانى دا ءۇيىپ-توگىپ بەرگەن. تەك باعاسىن ءبىلىپ، ۇلتتىڭ باعىن اشساق، ۇرپاقتى باردان تارىقتىرماي، الاڭسىز كۇن كەشۋىنە مۇمكىندىك بەرسەك بولعانى.

اڭگىمەنىڭ وزەگى قازاقتىڭ تويى تۋرالى ەدى. ءيا، اتام قازاق تويدىڭ ۇلكەنىن سۇندەت توي دەگەن. بۇل اتا-انا ءۇشىن قاسيەتتى مىندەت، قاستەرلى ۇعىم، مۇسىلماندىقتىڭ بەلگىسى. بۇرىنعىلار بۇدان كەيىنگى ۇلكەن توي دەپ – ۇل­دىڭ ۇيلەنۋ تويىن اتاعان. قوناعىم دەپ تورگە وتىرعىزعان قىز ۇزاتۋ تويىن دا ەرەكشە باعالاعان. بۇدان وزگە ۇلان-اسىر بولماسا­ دا اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەگجات اتاپ وتەتىن قۋانىشتار دا بولعان.

قازىر توي تۇرلەندى. نارەستە ومىرگە كەل­گەننەن باستاپ، توي باستالادى. ارينە جاع­دايى كەلىپ جاتسا، جار سالىپ توي جاساي بەرگەنگە نە جەتسىن. تۋعان كۇن دەيسىز بە – كوپ قوي. بۇرىن 50-60 – وسىنداي بەلەستى جىلدار اتا­لاتىن بولسا، بۇل كۇندەرى 1 جاستان باستاپ، 20-30-40 – ءبارىن اتاپ ءوتۋ ۇردىسكە اينالىپ بارادى. بۇل كەيدە باردىڭ مالىن شاشسا، ودان قالمايمىن دەپ تىراشتانعان كەدەيدى قارىزعا كىرگىزىپ كەتىپ جاتادى. دارا كورىنەم، وزگەدەن اسىپ تۇسەم دەپ جالعان باسەكەگە بوي الدىرىپ، داراقىلىققا ۇرىنىپ، باستاۋى ادەمى بولعانمەن سوڭى باس شايقاۋمەن بىتەتىن تويلار دا از ەمەس.

ءبىر ويىمىز ايتادى، ونداي استامشىلىق باردىڭ قادىرىن بىلمەۋ، نە باس اۋىرىپ، بالتىر سىزداپ، ماڭداي تەردى تامشىلاتپاي وڭاي جولمەن كەنەلە سالعان قارجىنىڭ بۋى ەمەس پە ەكەن؟

 بۇگىنگى توي مەن تويحانا ءداۋىرى قانشاعا باراتىنىن قايدام، قالتاسى قالىڭعا سالماق سالا قويماعانمەن، سۇيەنەرى بانك، سوعان عانا تاۋەلدى قالتاسى جۇقانى قارىزعا باتىرىپ، السىرەتە بەرۋى مۇمكىن.

ءبىر تويدا «تويىپ العان» توي يەسى «بۇگىنگى قىزىق قىزىق-اۋ، ەرتەڭگى بانك قىسقانداعى شىجعىرىلعان شىجىق تىرلىكتەن قالاي قۇتىلام!» دەگەنى ەستەن كەتپەيدى.

ءبىر ازاماتتىڭ ايتقان اڭگىمەسى وسى ارادا تاعى ويعا ورالا بەرەدى. ۇل مەن قىزىنىڭ جاقسىلىعىن بانكىنىڭ نەسيەسىمەن وتكەرىپ، شىرقى كىرمەي شىر-پىر بولىپ جۇرگەندە كەنجە ۇلى قىڭقىلداپتى. «بىتكەن جەرىم وسى بولار» دەپ توبە شاشى تىك تۇرىپتى. ەلدىڭ «ماتورى» ۇستاپ قالادى، مەنىڭ «ماتورىم» نەتكەن مىقتى ەدى» دەپتى.

ارتىنان وزگە بالالاردان بۇل كەم بە، قاي بانكىنىڭ پايىزى تومەن ەكەن دەپ جۇر­گەن­دە ۇلى: «توي جاسامايمىز. ءبىر كۇنگى جاق­سىلىققا ءسىزدى ءومىر بويى قۇتىلمايتىن موينى­ڭىزعا قارىز قامىتىن كيگىزبەيمىن» دەيدى.

اكەسى نامىسقا قامشى باسىپ نەسيە الاتىنىن، قۇدانىڭ الدىندا تومەنشىكتەپ وتىرمايتىنىن ايتىپتى. بالا رايىنان قايتپايدى. قۇداعا بارسا، توي جاساۋ كەرەك­تىگىن ايتادى. بىراق ۇل مەن قىز توي جاسامايتىن بولىپ بەكىپ العان. اكەسى ۇياتتى العا تارتقاندا، ەلگە دە، جەلگە دە شاشپاي، بانككە تەلمىرمەي، بارىمەن بازار جاسايتىندارىن ايتادى.

«بۇل شەشىمدى قايدان تاپتىڭ؟» دەگەن اكەسىنە بالاسى «اباي كومەكتەستى» دەيدى. «اباي كومەكتەسسە نەگە ەل كورگەندەي ەتىپ توي جاسامايمىز»، دەپ اكەسى اباي دەگەن داۋلەتتى تانىسىن ويعا الادى.

بالاسى: ء«سىزدىڭ اباي ەمەس، قازاقتىڭ اقىن ابايى» دەيدى. «قالاي كومەكتەسەدى؟».

ۇلى ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن­دە­گى ساباق بولار تاعىلىمداردى تاراتا ايتىپ «جيىرما ءۇشىنشى سوزىندەگى»: ء«بىزدىڭ قازاقتى وڭدىرماي جۇرگەن ءبىر قۋانىش، ءبىر جۇبانىش بار... جۇبانىشى: جالعىز ءبىز بە، ەلدىڭ ءبارى دە ءسويتىپ-اق ءجۇر عوي، كوپپەن كورگەن ۇلى توي،­ كوپپەن بىرگە بولساق بولادى-داعى دەگەن ءسوز­دى جۇبانىش قىلادى. وعان قۇداي تاعالا اي­­تىپ پا، كوپتەن قالماساڭ بولادى دەپ» دەگەن ءتام­سىلىن العا تارتىپ، «مەن وسىعان دەن قوي­دىم. قاتارعا قوسىلسام كوپپەن جۇرە­تىن كۇن الدا، اكە، بۇرىنعى قارىزدان قۇتىلايىق» دەپتى.

الگى ازامات «بۇل قيال ەمەس، اقيقات، بالاعا باسقا ەمەس، باس بەرسە تۇيىقتان شىعا­دى ەكەنسىڭ. ءوز باسىم ابايدى وقىماي ازىپ جۇرگەن سەكىلدىمىن» دەپ ەدى.

قازاقتىڭ تويى تارقاماسىن دەيىك. بىراق تويدىڭ دا تويى بار، ءالدى مەن ءالسىز باسە­كەلەسەمىن دەپ تاڭى ايرىلماۋ ءۇشىن، جاڭا زامان جاستارى ۇلتتىڭ وزىق سالتىن عانا تۋ ەتىپ كوتەرسە ەكەن. سوندا جارىسقا تۇسكەن كوپتەگەن جۇرت تويى – سانالىلار باس بولعان ساليقالى ۇلت تويىنا اينالارى حاق.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار