قازىرگى كۇنى جىلقى مالىن باعۋشىلار ەكى ءتۇرلى باعىتتى ۇستانۋدا. ءبىرىنشىسى, داۋلەتتىلەردىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە. ولار اراب, اعىلشىن جىلقىلارىن اكەلىپ, ات جاراتىپ, الامان بايگەگە قوسۋدا. تىرلىگى تەرىس دەي الماساق كەرەك, اركىم كورپەسىنە قاراي كوسىلىپ جاتقان زامان عوي. ەگەر بىزگە دەيىنگىلەر ەر قاناتىنا بالاعان جىلقىنىڭ ءتۇرىن اسىلداندىرىپ, جەر تانابىن قۋىرعان جۇيرىكتەرىن الامانعا قوسىپ جاتسا, ايىبى نە؟.. ول ەندى اركىمنىڭ ءوز شارۋاسى. ال جالپى جۇرت, شارۋا باققان ادامعا جابىدان ارتىق جىلقى جوق. راس, باعزى زامانداعى اقتامبەردى جىراۋدىڭ «جال قۇيرىعى قابا دەپ, جابىدان ايعىر سالماڭىز. جابىدان ايعىر سالساڭىز, جاۋعا دا مىنەر ات تۋماس» دەيتۇعىن اتالى ءسوزى جادىمىزدا.
ارينە ول زامان جىلقى بالاسى الاش جۇرتىنا مايدان دالاسىندا قىزمەت ەتكەندىگىن, قولتىعىندا قوس قاناتى بار قازاقى جىلقىنىڭ قاشسا قۇتىلىپ, قۋسا جەتكەندىگىن, جاراقتى جاۋعا جالتاڭداپ كىرىپ, ات ارتىنا سىپىرىلعان دۇشپاندى تۇياعىمەن جاپىرىپ تاستايتىندىعىن كونە تاريحتىڭ كومبەسىنەن بىلەمىز. قازىر قازاق اتقا ءمىنىپ, جاۋعا شابايىن دەپ جاتقان جوق قوي. ەندىگى كەرەگى ەتتى ءارى ءسۇتتى تۇقىم. ونىڭ ۇستىنە جابىنىڭ قىسقا شىدامدىلىعى جاقسى. وسى قيسىنمەن العاندا التى اي قىس ورنىعىپ تۇرىپ الاتىن سولتۇستىك ءوڭىردىڭ مالساق قاۋىمى ءۇشىن ناعىز تاپتىرماس تۇقىم وسى جابى ەمەس پە؟!..
بۇگىنگى تاڭدا وڭىردەگى جىلقى شارۋاشىلىعىنداعى باستى باعىتتى وسىلاي بۇرساق, وڭدى ءىستىڭ ورايى كەلەر ەدى. ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىن مول بەرەتىن, وزىندىك قۇنى از قازاقى جىلقىنى ءوسىرۋ بارىنشا ءتيىمدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەلىك, 2015 جىلى قىس قاتتى بولدى. قارا كۇزدە قايتا-قايتا جاۋىن جاۋدى. ىلە اياز ءتۇسىپ, دالا كوك مۇزعا اينالدى. اشىق الاڭداردى بىلاي قويعاندا, اعاش باۋىرى دا سىرەسىپ قاتىپ قالدى. سول جىلى تالايلاردىڭ جۇگەن ۇستاپ قالعاندىعى انىق. نەگىزىندە, قازىرگى قازاق جىلقىعا جەم-ءشوپ دايىندامايدى عوي. كەشەگى كەڭەس زامانىنان قالعان كەسىر داعدى. بىراق ول كەزدەگى جاعداي مەن قازىرگى جاعدايدى سالىستىرۋعا بولمايدى.
كەڭەس زامانىنداعى استىق كومبايندارى ساباندى كوپەنەلەپ تۇسىرەتىن. بيدايدىكى دەيسىز بە, ارپانىكى دەيسىز بە, ەگىستىك القابىنىڭ ۇستىندە شومەلەلەر ەرتە كوكتەمگە دەيىن سامساپ تۇرۋشى ەدى. ءتىپتى ارتىلعانىن ديقاندار كوكتەمدە ورتەپ جاتاتىن. قازىر شەتەلدىك قۋاتتى كومبايندار ساباندى تۋراپ تاستايدى. ءسويتىپ جىلقىنىڭ ىرىزدىعى دا شەكتەلىپ قالدى. ونىڭ ۇستىنە كەشەگى كەڭەس زامانىندا, تەحنيكا داۋىرلەپ تۇرعان ۋاقىتتا جىلقىعا كوڭىل بولىنە قويمادى. ءسويتىپ بىرتە-بىرتە ىلكىدەن قالىپتاسقان تۇقىم ازا باستادى. كەيىن ۇيىرگە سالار ايعىر تابىلمايتىن جايعا دا جەتتى. وسىنداي نەمقۇرايدىلىقتىڭ اسەرىنەن بەستىسى تايداي, تايى جاباعىداي تۇقىمى ازعان جىلقىنىڭ تۇرپاتى پايدا بولدى. قازىر قاي اۋىلعا بارساڭ دا كورەتىنىڭ وسى. قۇرىعى قۇتتى جىلقىشى دا كەمدە-كەم.
جاز بويى كۇن ۇزاق ءتىلىن تىستەتىپ قاماپ باعادى. ال تۇقىمى ازعان, كۇتىمى ناشار جىلقىدان قانداي ءونىم كۇتۋگە بولادى. بۇدان شىعار جالعىز جول – جابى تۇقىمىنىڭ جالىنا جارماسۋ. جابى – ناعىز قازاقى جىلقى. وزگە جىلقىلارمەن سالىستىرعاندا, ارتىقشىلىعى دا از ەمەس. بىرىنشىدەن, جىل ون ەكى اي بويى جايىلىمدا تەبىندەپ شىعادى. دەمەك تىم ايازدى, بوران-شاشىندى قىس بولماسا بىلايعى ۋاقىتتا ءوز كۇنىن ءوزى كورەدى. اينالىپ كەلگەندە ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنى ارزان. ونىڭ ۇستىنە جىلقىنىڭ بۇل ءتۇرى دەنەسىنىڭ ىرىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. تىرىدەي سالماعى دا جوعارى.
جابى – جالپاق بەتتى, جاق سۇيەگى مەيلىنشە جەتىلگەن, موينىنىڭ بۇلشىق ەتى بۇيرا-بۇيرا, ارقاسى تىك, بەلى مىقتى ءارى جالپاق, ساۋىرى بىلەۋلەنگەن, اياقتارى قىسقا ءارى سۇيەكتى, جالى قويۋ, قىلى ءىرى تالشىقتى, تەرىسى قالىڭ بولىپ كەلەدى. قوڭدىلىعى جاعىنان العاندا بار جىلقىدان ءباسى باسىم. ءىرى جىلقىنىڭ سالماعى 450-530 كيلوعا دەيىن جەتەدى. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, ەرتە كوكتەمدە جانە كۇزدە جايىپ سەمىرتكەن كەزدە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قوڭ جيناپ, جالىن تىكتەپ الادى. ماما بيەلەرى تاۋلىگىنە ورتاشا ەسەپپەن 5 ليترگە دەيىن ءسۇت بەرەدى, كەيبىر سۇتتىلەرى ءتىپتى 6-7 ليترگە دەيىن جەتكىزەدى. قازىر اق ساتىپ كۇنكورىسىن ايىرىپ وتىرعان حالىققا بۇدان ارتىق نە كەرەك. ال وسىنداي ءسۇتى بۇلاقتاي اعىپ تۇرعان ءۇش بيە ۇستاساڭىز, ىرىس بوساعاڭىزعا بايلاندى دەي بەرىڭىز.
جابى جىلقىسى قازاق دالاسىندا ءبىرجولا تۇياق ءىزىن جوعالتقان جوق. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ىرگەدەگى پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارىندا جابى تەكتى جىلقىنى اسىلداندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اسىلداندىرۋدىڭ باستى باعىتى ءار ءوڭىردىڭ تابيعات ەرەكشەلىگىنە وراي جۇرگىزىلسە, ۇتىمدى بولماق. ەڭ ۇزدىك جابى ايعىرلارىن تۇقىمدىق جانە ونىمدىك قاسيەتتەرىنە وراي وبلىستىڭ ءار اۋدانىنا تاراتا وتىرىپ, تازا تۇقىمدى مال ءوسىرۋ ادىسىمەن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتسە, ءتاپ-ءتاۋىر ناتيجەگە قول جەتكىزىپ قالار ەدىك.
زامانىندا جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سەلەكتسيونەر عالىمدار بۋدانداستىرۋ جۇمىستارىن كەڭىنەن قولداندى. تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا ءتاپ-ءتاۋىر بەيىمدەلگەن قازاقى جىلقى بيەلەرىن ءىرى دەنەلى زاۋىتتىق جىلقى تۇقىمدارىنىڭ ايعىرلارىنا قوسۋ ارقىلى قازاقى جىلقىعا قاراعاندا بويشاڭ, ءىرى, بەيىمدەلۋ قابىلەتى ولقى سوقپايتىن بۋداندار دا الىندى. قازىر ودان تاراعان تۇقىم جاڭا كوشىم جىلقىلارى دەپ اتالادى. مىنە, وسىلاي جابىنىڭ دا جاعدايىن تۋعىزۋعا ابدەن بولار ەدى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
