ورتا عاسىردا قالا موڭعول شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراعان. 1219 جىلى جوشىنىڭ قولى سىعاناقتى قورشايدى. ول قول استىنداعى مۇسىلمان ساۋداگەرى حاساندى جىبەرىپ, قالا تۇرعىندارىنان قارسىلىقسىز بەرىلۋدى تالاپ ەتەدى. سىعاناقتىقتار جوشىنىڭ وكىلىن موڭعولدارعا ساتىلعانى ءۇشىن ءولتىرىپ, قالانى قورعاۋعا كىرىسەدى. شايقاس ءبىر اپتا كۇنى-ءتۇنى ۇزدىكسىز جۇرەدى. جوشى قالانى باسىپ الادى. ون مىڭ ادامدى قويشا قىرىپ, حاسەن قوجانىڭ بالاسىن اكىم ەتىپ تاعايىندايدى. ءسويتىپ سىر بويىنداعى تاعى ءبىر ءىرى قورعان-قالا موڭعولدار قولىنا كوشەدى.
ءحىىى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي سىعاناقتا تىرشىلىك قايتا جاندانادى. قالانىڭ شارۋاشىلىعى مەن مادەنيەتى شارىقتاپ داميدى. التىن وردا بيلەۋشىلەرى سىعاناق قالاسىن استانا ەتىپ, كۇمىستەن اقشا قۇيۋدى جولعا قويدى. ەرزەن حاننىڭ ۇلى مۇباراك قوجانىڭ ەسىمى كورسەتىلگەن (1320-1344) حيجرا بويىنشا 768 جىلى سىعاناقتان سوعىلعان 5 تيىن پەتەربۋرگتاعى ەرميتاجدا ساقتاۋلى. ەرزەن حان 25 جىل بيلىك قۇرىپ, 1345 جىلى دۇنيە سالىپ سىعاناقتا جەرلەندى. وسىدان باستاپ سىعاناق جوشى حان – وردا ەرزەن اۋلەتىنەن تاراعان التىنوردالىق اقسۇيەكتەردى جەرلەيتىن اتا قورىققا اينالدى.
ال XIII-XVI عاسىرلاردا سىعاناق ءىرى ساۋدا ورتالىعىنا اينالدى. سىعاناق جايلى اسا قۇندى دەرەك قالدىرعان ادام مۇحاممەد شايباني حاننىڭ جىلناماشىسى فازلالاح يبن-رۋزبيحان يسفاحاني ءوزىنىڭ «ميحمان-نامە بۇقار» اتتى ەڭبەگىندە قالادا «كۇن سايىن بەس ءجۇز تۇيەنىڭ ەتى قۋىرىلىپ, كەشكە قاراي ودان ءتۇيىر دە قالمايتىن» دەپ جازعان. دەشتىنىڭ اتاقتى حاندارى مىندەتتى تۇردە سىعاناققا جەرلەنىپ, كەسەنە (ماۆزولەي) تۇرعىزىلاتىنى تۋرالى دەرەكتى جازىپ قالدىرعان دا وسى رۋزبيحان.
بۇدان ءبىز سىعاناق قالاسى حV-ءحVىى عاسىرلاردا ءىرى ورتالىق بولعانىن بايقاي الامىز. ونى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر دە دالەلدەپ وتىر. 1867 جىلى ورىس ارحەولوگيالىق كوميسسياسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ارحەولوگ پ.ي.لەرح تۇركىستان ايماعىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالاردى قاراپ شىعۋعا جىبەرىلەدى. عالىم قالادا بولىپ, ونىڭ قاي جەردە ورنالاسقانى تۋرالى اقپارات بەرگەن العاشقى ادام.
1899 جىلى تۇركىستان ولكەتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆ.ا.كاللاۋر دا قالاعا بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ونىڭ توپوگرافياسىن سيپاتتاپ, قالانىڭ شىعىس جاعىنداعى قاقپاسى الدىنداعى 100 مەتر جەردەگى مەشىتتىڭ جوباسىن قاعازعا تۇسىرەدى. 1927 جىلى رەسەي عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى ماتەريالدىق مادەني ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سىعاناق قالاسىن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي ءبىرشاما تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن. ول قالانىڭ توپوگرافيالىق جاعىنا كوڭىل ءبولىپ, جانىنداعى كەيبىر قابىرعالارى ساقتاۋلى تۇرعان عيماراتتاردىڭ سۋرەتىن ءتۇسىرىپ العان. قالا تۋرالى ۇلكەن عىلىمي ماقالا جازعان.
سونداي-اق اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد ىستانبۇلعا بارعان ساپارىندا ونىڭ كىتاپحاناسىنان «ميھمان – ناما-ي بۇحارا» («بۇحارالىق قوناقتىڭ جازبالارى») اتتى ەڭبەكتى كەزدەستىرەدى. وسى قولجازبادان سىعاناقتىق اقىننىڭ:
شىققان مۇندا عۇلاما دا, دانا كوپ,
ايتادى جۇرت قاسيەتتى قالا دەپ.
قايتا تۋ ءناسىپ بولسا, دۇنيە-اي,
قايتىپ وسى سىعاناقتى قالار ەك, – دەپ جازعان ولەڭىن كوشىرىپ الادى. ونى سىعاناقتى زەرتتەپ جۇرگەن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكيگە اكەلىپ بەرەدى. كەڭەس كەزىندە 1947 جىلى ا.بەرنشتام كەلىپ قالانىڭ توپوگرافيالىق جوباسىن قاعازعا تۇسىرسە, 1950 جىلدارى وقاە-نىڭ جەتەكشىسى ە.ي.اگەەۆا مەن گ.ي.پاتسەۆيچتەر ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.
ودان كەيىن 1970 جىلدارى قالاعا وقاە وتىرار ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ك.ا.اقىشەۆ پەن ك.م.بايپاقوۆ سىعاناققا وتىراردان كەيىنگى اتاقتى ەكىنشى قالا دەپ انىقتاما بەرگەن.
سىعاناق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قالا ح-ءحىى عاسىرلاردان حV-ءحVىىى عاسىرلار اراسىندا گۇلدەنىپ ءومىر سۇرگەندىگى انىقتالدى. ەكسپەديتسيا ناتيجەلەرى بويىنشا, قازىرگى سىعاناق جۇرتى ەكى بولىكتەن: شاحريستان جانە وعان ءۇش جاعىنان جاناسىپ جاتقان راباتتان تۇرعان. ونىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان شاحريستان كەزىندە ءپىشىمى بەسبۇرىشقا ۇقسايتىن مىقتى قامال بولعان, ونىڭ ولشەمدەرى: سولتۇستىگى 275 مەتر, سولتۇستىك-باتىسى 175 مەتر, وڭتۇستىك-باتىسى 190 مەتر جانە وڭتۇستىگى 175 مەتر, ال وڭتۇستىك-شىعىسى 320 مەتر كولەمىندە. بيىكتىگى 1,5 مەتر. قالا 6-7 مەتر شىعىڭقى 15 توبەشىككە اينالعان جانە مۇنارا ىزدەرى ساقتالعان, قاسىندا سۋناق اتا مەشىتى بار.
«قالانىڭ شىعىس جاعىنداعى قاقپاسىنىڭ الدىنان 100 مەتر قاشىقتىقتا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن (25ح25ح5 سم) جاسالعان ءحىىى عاسىر اياعىندا ساعانا سالىنىپ, ونىڭ جانىنا تابىناتىن عيمارات كەيىننەن ءحىV عاسىردىڭ اياعى مەن حV عاسىردىڭ باسىندا مەشىتكە اينالدىرىلعان, وعان باستى دالەل عيماراتتىڭ وڭتۇستىك قابىرعاسىن تەسىپ ميحراب جاسالعان. وسى كەزدەن باستاپ عيماراتتى اينالدىرا كىشى بولمەلەرمەن جالعاعان. سوعان قاراعاندا عيماراتتىڭ قولدانىستا بولعان سوڭعى ۋاقىتىندا مەشىت-مەدرەسەنىڭ دە ءرولىن اتقارعان ءتارىزدى. ول شامامەن حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن» دەگەن قورىتىندى جاسالعان.
ەلباسىنىڭ 2005 جىلعى قازاقستان حالقىنا ءداستۇرلى جولداۋىنا سايكەس, ەجەلگى سىعاناق قالاسىن ءتۋريزمنىڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن قورعان قاقپاسىن, قالانىڭ ىشىندەگى عيماراتتاردى, مەشىت, مەدرەسەلەر, كىتاپحانالار سياقتى ماڭىزدى – الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نىسانداردى ورتا عاسىرداعى باستاپقى قالپىنا كەلتىرىپ, رەستاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قارجى بولىنۋدە.
جوعارىداعى جۇمىستاردى اتقارۋ كەزىندە 2016 جىلى «سىعاناق تاريحي مادەني-قورىق مۇراجايى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا سىعاناق قالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىنا جوبا جاسالىنىپ, الداعى ۋاقىتتا كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ, اسفالتتالعان جول, اۋىز سۋ, كارىز جۇيەلەرىن جۇرگىزىپ, كەلگەن دەمالۋشىلارعا ارناپ قوناق ءۇي, «سىعاناق تاريحى» مۋزەيى, اۆتوتۇراق سالىناتىن بولادى. جانە دە وسى ءتۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى شەتەلدىك تۋريستەر كەلىپ, ەلىمىزدى الەمگە تانىتىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
شىندىعىندا, وبلىستا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قارقىنى كوڭىل كونشىتپەيدى. قازىرگى تۋريزمگە الدىمەن بۇقارالىق سيپات قاجەت, ياعني مەكتەپ وقۋشىلارىن نەمەسە قىزىعۋشىلىق تانىتقان كىسىلەردى وبلىسىمىزداعى تاريحي ورىندارعا ءجيى اپارىپ تۇرعان ابزال. سوندا عانا بىزگە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءسال دە بولسا ايقىن جول اشىلادى.
ءدال قازىرگى ۋاقىتتا سىعاناق قالاسى تومپەك استىندا قايناعان سىر, سارعايعان تاريحىمىزدىڭ قۇپياسىن قويناۋىنا بۇگىپ, سىرەسىپ جاتىر. بۇكىل دامىعان ەلدەردە تۋريزم سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى, سوعان سايكەس, تاريحي جەرلەردە كوپتەگەن مۇراجايلار اشىلىپ, حالىققا پايداسىن تيگىزىپ, جۇمىس اتقارۋدا.
كونە سىعاناق قالاسى – بولاشاقتا باتىس پەن شىعىستىڭ وركەنيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ اراسىنداعى ديالوگتى دامىتا الاتىن تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتانىشى بولار ەدى.
قازاق مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان ايگىلى سىعاناقتى جەر قايناۋىندا تاستاماۋىمىز كەرەك. ارحەولوگيالىق جۇمىستى جالعاستىرىپ سىعاناقتى اشىقاسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرىپ, سول جەرگە دەمالىس ورنى مەن «سىعاناق تاريحى» مۋزەي-قورىق اشىپ, «سىعاناق – قازاق مەملەكەتىنىڭ استاناسى» دەگەن مونۋمەنت تۇرعىزۋ قاجەت. استانانىڭ ءبىر كوشەسىن سىعاناق دەپ اتاعانىمىز يگى ءىس بولدى. ءارى قاراي تۇركىستان قالاسى اۋدانىنىڭ ءبىرىن سىعاناق دەپ اتاسا, تاريح الدىنداعى ءبىر بورىشىمىزدىڭ وتەلگەنى بولار ەدى.
رىسبەك اسقار ۇلى,
«سىعاناق تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى
