تاريح • 26 شىلدە، 2018

سىعاناق بۇككەن سىر

440 رەتكورسەتىلدى

سىر بويىندا ورنالاسقان كونە قالالاردىڭ ءبىرى &ndash؛ سىعاناق. ونىڭ 2000 جىلدىق تاريحى بار. ءXى عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە قىپشاقتاردىڭ اسكەري-تايپالىق وداعى وسىندا تۇرعان. «؛ورتا عاسىرداعى سىعاناقتىڭ ساياسي تىرشىلىگىن، مادەنيەتىن، ۇلان-بايتاق بازارىن، قالا قۇرىلىسىن، ۇيلەرىن تولىعىراق جازعان عالىمدار شاراففۋددين يازدي، فازۋلۋللا يبن رۋزبيحان»؛ دەپ جازادى اكادەميك الكەي مارعۇلان. ولاردىڭ بايانداۋىنشا، سىعاناق قىر دالانىڭ ىرگەسىندە ادەمىلەپ سالىنعان شاھار. قالا بازارىندا كۇن سايىن 500 تۇيە ساتىلىپ وتىرعان. بۇل قالاعا ارقادان (دەشتى قىپشاق)، حاجى &ndash؛ تارحان (استراحان) جاعىنان كوپ دۇنيە كەلەتىن، ولاردىڭ ىشىندە مىڭداعان قوي، توپتالعان جىلقى، تۇيە، قىمبات ىشىكتەر، توندار، قارۋ-جاراق، قايىڭنىڭ بەزىنەن جاسالعان جەبەلەر، جىبەك ماتالار بولعان.

ورتا عاسىردا قالا موڭعول شاپ­؛قىن­؛شىلىعىنا ۇشىراعان. 1219 جىلى جوشىنىڭ قولى سىعاناقتى قورشايدى. ول قول استىنداعى مۇسىلمان ساۋداگەرى حاساندى جىبەرىپ، قالا تۇرعىندارىنان قارسىلىقسىز بەرىلۋدى تالاپ ەتەدى. سىعا­؛ناقتىقتار جوشىنىڭ وكىلىن موڭ­؛عولدارعا ساتىلعانى ءۇشىن ءولتىرىپ، قا­؛لا­؛نى قورعاۋعا كىرىسەدى. شايقاس ءبىر اپتا كۇنى-تۇنى ۇزدىكسىز جۇرەدى. جوشى قالانى باسىپ الادى. ون مىڭ ادامدى قويشا قىرىپ، حاسەن قوجانىڭ بالاسىن اكىم ەتىپ تاعايىندايدى. ءسويتىپ سىر بويىنداعى تاعى ءبىر ءىرى قورعان-قالا موڭعولدار قولىنا كوشەدى.

حىىى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي سىعاناقتا تىرشىلىك قايتا جاندانا­؛دى. قالانىڭ شارۋاشىلىعى مەن ما­؛دەنيەتى شارىقتاپ داميدى. التىن وردا بيلەۋشىلەرى سىعاناق قالاسىن استانا ەتىپ، كۇمىستەن اقشا قۇيۋدى جولعا قوي­؛دى. ەرزەن حاننىڭ ۇلى مۇباراك قوجانىڭ ەسىمى كورسەتىلگەن (1320-1344) حيجرا بو­؛يىنشا 768 جىلى سىعاناقتان سوعىلعان 5 تيىن پەتەربۋرگتاعى ەرمي­؛تاجدا ساقتاۋلى. ەرزەن حان 25 جىل بيلىك قۇرىپ، 1345 جىلى دۇنيە سالىپ سىعاناقتا جەرلەندى. وسىدان باس­؛تاپ سىعاناق جوشى حان &ndash؛ وردا ەر­؛زەن اۋلەتىنەن تاراعان التىنوردالىق اق­؛سۇيەكتەردى جەرلەيتىن اتا قورىققا اينالدى.

ال XIII-XVI عاسىرلاردا سىعاناق ءىرى ساۋدا ورتالىعىنا اينالدى. سىعاناق جايلى اسا قۇندى دەرەك قالدىرعان ادام مۇحاممەد شايباني حاننىڭ جىلناماشىسى فازلالاح يبن-رۋزبيحان يسفاحاني ءوزىنىڭ «؛ميحمان-نامە بۇقار»؛ اتتى ەڭبەگىندە قالادا «؛كۇن سايىن بەس ءجۇز تۇيەنىڭ ەتى قۋىرىلىپ، كەشكە قاراي ودان ءتۇيىر دە قالمايتىن»؛ دەپ جازعان. دەشتىنىڭ اتاقتى حاندارى مىندەتتى تۇردە سىعاناققا جەرلەنىپ، كەسەنە (ماۆزولەي) تۇرعىزىلاتىنى تۋرالى دەرەكتى جازىپ قالدىرعان دا وسى رۋزبيحان.

بۇدان ءبىز سىعاناق قالاسى ءحV-حVىى عاسىرلاردا ءىرى ورتالىق بولعانىن بايقاي الامىز. ونى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر دە دالەلدەپ وتىر. 1867 جىلى ورىس ارحەو­؛لوگيالىق كوميسسياسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ارحەولوگ پ.ي.لەرح تۇركىستان ايماعىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالاردى قاراپ شىعۋعا جىبەرىلەدى. عالىم قالادا بولىپ، ونىڭ قاي جەردە ورنالاسقانى تۋرالى اقپارات بەرگەن العاشقى ادام.

1899 جىلى تۇركىستان ولكەتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆ.ا.كاللاۋر دا قالاعا بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ، ونىڭ توپوگرافياسىن سيپاتتاپ، ؛ قالانىڭ شىعىس جاعىنداعى قاقپاسى الدىنداعى 100 مەتر جەردەگى مەشىتتىڭ جوباسىن قاعازعا تۇسىرەدى. 1927 جىلى رەسەي عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى ماتەريالدىق مادەني ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرماسى بو­؛يىنشا سىعاناق قالاسىن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكيي ءبىرشاما تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن. ول قا­؛لانىڭ توپوگرافيالىق جاعىنا كوڭىل ءبو­؛­؛لىپ، جانىنداعى كەي­؛بىر قابىرعالارى ساق­؛تاۋلى تۇرعان عيمارات­؛تاردىڭ سۋرەتىن ءتۇسىرىپ العان. قالا تۋرالى ۇلكەن عىلىمي ماقالا جازعان.

سونداي-اق اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد ىستانبۇلعا بارعان ساپارىندا ونىڭ كىتاپحاناسىنان «؛ميھمان &ndash؛ ناما-يي بۇحارا»؛ («؛بۇحارالىق قوناقتىڭ جازبالارى»؛) اتتى ەڭبەكتى كەزدەستىرەدى. وسى قولجازبادان سىعاناقتىق اقىننىڭ:

شىققان مۇندا عۇلاما دا، دانا كوپ،

ايتادى جۇرت قاسيەتتى قالا دەپ.

قايتا تۋۋ ءناسىپ بولسا، دۇنيە-اي،

قايتىپ وسى سىعاناقتى قالار ەك، &ndash؛ دەپ جازعان ولەڭىن كوشىرىپ الادى. ونى سىعاناقتى زەرتتەپ جۇرگەن ا.يۋ.ياكۋ­؛بوۆسكييگە اكەلىپ بەرەدى. كەڭەس كەزىندە 1947 جىلى ا.بەرنشتام كەلىپ قالانىڭ تو­؛پو­؛گرافيالىق جوباسىن قا­؛عاز­؛عا تۇسىرسە، 1950 جىلدارى وقاە-نىڭ جەتەكشىسى ؛ ە.ي.اگەە­؛ۆا مەن ؛ گ.ي.پاسە­؛ۆيچتەر ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىس­؛تارىن جۇرگىزگەن.

ودان كەيىن 1970 جىلدارى قالاعا وقاە وتىرار ارحەولوگيالىق ەكسپەدي­؛سياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ك.ا.اقىشەۆ پەن ك.م.بايپاقوۆ سىعاناققا وتىراردان كەيىنگى اتاقتى ەكىنشى قالا دەپ انىقتاما بەرگەن.

سىعاناق ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياسى جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قالا ءح-حىى عاسىرلاردان ءحV-حVىىى عاسىرلار اراسىندا گۇلدەنىپ ءومىر سۇرگەندىگى انىقتالدى. ەكسپەديسيا ناتيجەلەرى بويىنشا، قازىرگى سىعاناق جۇرتى ەكى بولىكتەن: شاحريستان جانە وعان ءۇش جاعىنان جاناسىپ جاتقان راباتتان تۇرعان. ونىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان شاحريستان كەزىندە ءپىشىمى بەسبۇرىشقا ۇقسايتىن مىقتى قامال بولعان، ونىڭ ولشەمدەرى: سولتۇستىگى 275 مەتر، سولتۇستىك-باتىسى 175 مەتر، وڭ­؛ت­؛­؛ۇس­؛ت­؛ىك-باتىسى 190 مەتر جانە وڭتۇستىگى 175 مەتر، ال وڭتۇستىك-شىعىسى 320 مەتر كولە­؛مىندە. بيىكتىگى 1،5 مەتر. قالا 6-7 مەتر شىعىڭقى 15 توبەشىككە اينالعان جانە مۇنارا ىزدەرى ساقتالعان، قاسىندا سۋناق اتا مەشىتى بار.

«؛قالانىڭ شىعىس جاعىنداعى قاقپا­؛سىنىڭ الدىنان 100 مەتر قاشىقتىقتا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن (25ح25ح5 سم) جاسالعان ءحىىى عاسىر اياعىندا ساعانا سالىنىپ، ونىڭ جانىنا تابىناتىن عيمارات كەيىننەن ءحىV عاسىردىڭ اياعى مەن حV عاسىردىڭ باسىندا مەشىتكە اينال­؛دىرىلعان، وعان باستى دالەل عي­؛ماراتتىڭ وڭتۇستىك قابىرعاسىن تەسىپ ميحراب جاسالعان. وسى كەزدەن باستاپ عيماراتتى اينالدىرا كىشى بولمەلەرمەن جالعاعان. سوعان قاراعاندا عيماراتتىڭ قولدانىستا بولعان سوڭعى ۋاقىتىندا مەشىت-مەدرەسەنىڭ دە ءرولىن اتقارعان ءتارىزدى. ول شامامەن حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن»؛ دەگەن قورىتىندى جاسالعان.

ەلباسىنىڭ 2005 جىلعى قازاقستان حالقىنا ءداستۇرلى جولداۋىنا سايكەس، ەجەلگى سىعاناق قالاسىن ءتۋريزمنىڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن ارحەو­؛لوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن قورعان قاقپاسىن، قالانىڭ ىشىندەگى عيما­؛راتتاردى، مەشىت، مەدرەسەلەر، كىتاپ­؛حانالار سياقتى ماڭىزدى &ndash؛ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نىسانداردى ورتا عاسىرداعى باستاپقى قالپىنا كەلتىرىپ، رەستاۆراسيا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قارجى بولىنۋدە.

 ؛جوعارىداعى جۇمىستاردى اتقارۋ كەزىندە 2016 جىلى «؛سىعاناق تاريحي مادەني-قورىق مۇراجايى»؛ قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا سىعاناق قالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىنا جوبا جاسالىنىپ، الداعى ۋاقىتتا كوگالداندىرۋ، اباتتاندىرۋ، اسفالتتالعان جول، اۋىز سۋ، كارىز جۇيەلەرىن جۇرگىزىپ، كەلگەن دە­؛مالۋ­؛شىلارعا ارناپ قوناق ءۇي، «؛سىعاناق تاريحى»؛ مۋزەيى، اۆتوتۇراق سالىناتىن بولادى. جانە دە وسى ءتۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى شەتەلدىك تۋريستەر كەلىپ، ەلى­؛مىزدى الەمگە تانىتىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

شىندىعىندا، وبلىستا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قارقىنى كوڭىل كونشىتپەيدى. قازىرگى تۋريزم­؛گە الدىمەن بۇقارالىق سيپات قا­؛جەت، ياعني مەكتەپ وقۋشىلارىن نەمەسە قىزىعۋشىلىق تانىتقان كىسىلەردى وبلى­؛سىمىزداعى تاريحي ورىندارعا ءجيى اپارىپ تۇرعان ابزال. سوندا عانا بىزگە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءسال دە بولسا ايقىن جول اشىلادى.

دال قازىرگى ۋاقىتتا سىعاناق قالاسى تومپەك استىندا قايناعان سىر، سارعايعان تاريحىمىزدىڭ قۇپياسىن قويناۋىنا بۇگىپ، سىرەسىپ جاتىر. بۇكىل دامىعان ەلدەردە تۋريزم سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى، سوعان سايكەس، تاريحي جەرلەردە كوپتەگەن مۇراجايلار اشىلىپ، حالىققا پايداسىن تيگىزىپ، جۇمىس اتقارۋدا.

كونە سىعاناق قالاسى &ndash؛ بولاشاقتا باتىس پەن شىعىستىڭ وركەنيەتى مەن مادە­؛نيەتىنىڭ اراسىنداعى ديالوگتى دامى­؛تا الاتىن تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتانىشى بولار ەدى.

قازاق مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان ايگىلى سىعاناقتى جەر قايناۋىندا تاس­؛تاماۋىمىز كەرەك. ارحەولوگيالىق جۇ­؛مىس­؛تى جالعاستىرىپ سىعاناقتى اشىق­؛اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرىپ، سول جەرگە دەمالىس ورنى مەن «؛سىعاناق تاريحى»؛ مۋزەي-قورىق اشىپ، «؛سىعاناق &ndash؛ قازاق مەملەكەتىنىڭ استاناسى»؛ دەگەن مونۋمەنت تۇرعىزۋ قاجەت. استانانىڭ ءبىر كوشەسىن سىعاناق دەپ اتاعانىمىز يگى ءىس بولدى. ءارى قاراي تۇر­؛­؛كىستان قالاسى اۋدانىنىڭ ءبىرىن سى­؛عاناق دەپ اتاسا، تاريح الدىنداعى ءبىر بورىشىمىزدىڭ وتەلگەنى بولار ەدى.

رىسبەك اسقارۇلى، ؛
«؛سىعاناق تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى»؛ قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

سانى مەن ساپاسى ساي

ايماقتار • بۇگىن، 09:33

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار