ماسەلە بىلاي: باتىس قازاقستان وبلىسىندا شىڭعىرلاۋ اتتى وزەن بار. ۇزىندىعى 290 شاقىرىمعا سوزىلاتىن وزەن ورال تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى شىبىندى تاۋى بۇلاقتارىنان باستالىپ, جايىق وزەنىنە سول جاعىنان قۇيادى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىڭعىرلاۋ, ءبورلى اۋداندارى اۋماعىمەن وتەدى.
شىڭعىرلاۋ اتاۋىنىڭ وتە كونەدەن كەلە جاتقانىنا ءبىر دالەل – ايگىلى اسان قايعى ايتتى دەيتىن ءسوز.
جەرۇيىقتى ىزدەپ سابىلعان اسان ابىز شىڭعىرلاۋدى كورگەندە: «اي, شىڭعىرلاۋ, جىلقى ءوزى وسكەن جوق, شىڭعىرلاۋ, سەن ءوسىردىڭ» دەپ ءۇش اينالىپ, شىڭعىرلاۋدىڭ سۋىنا قولىن مالىپ وتىرىپ «شىڭعىرلاۋ وكپەلەر, جەلمايانىڭ قومىن ال, قونايىق, اۋناپ-قۋناپ كەتەيىك» دەپتى دەيدى.
ءبىر قىزىعى, وسى شىڭعىرلاۋ وزەنى بۇگىندە رەسمي قۇجاتتاردىڭ, عىلىمي ادەبيەتتەردىڭ بارىندە «ۋتۆا» بولىپ اتالىپ كەتكەن. وزەننىڭ اتاۋى قانداي شەشىم نەگىزىندە ولاي اتالعانى بەلگىسىز. ەڭ ءبىرىنشى بۇل اتاۋدى حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق جەرىنە قاپتاپ كەلگەن قاراشەكپەن – پەرەسەلەندەر تاڭسا كەرەك. تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى دەموگرافيالىق احۋال كىرمە اتاۋدى ودان ءارى كىرىكتىرە تۇسكەن. ايتپەسە 1964 جىلى جارىق كورگەن كەڭەس وداعىنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىندا بۇل سۋ «شىڭعىرلاۋ وزەنى» دەپ تاڭبالانعان كورىنەدى.
بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىڭعىرلاۋ جانە ءبورلى اۋداندارىندا تۇرىپ جاتقان ءبىر توپ ارداگەردىڭ «شىڭعىرلاۋ وزەنىنىڭ ءوز اتاۋىن وزىنە قايتارايىق!» دەپ شىرىلداپ جۇرگەنىنە تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولعان.
ء«بىز, وسى ەكى اۋداندا تۇرىپ جاتقان ەجەلگى تۇرعىندارى, شىڭعىرلاۋ وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلىپ, سۋىنا شومىلىپ, بالىعىن اۋلاعان, تالىنان شەتەن توقىعان, وزەن بويىندا ءشوپ اراسىندا وسكەن بۇلدىرگەننەن ءدام تاتقان ادامدارمىز. بۇگىندە سول وزەننىڭ ءوز اتىمەن اتالماي, «ۋتۆا» دەپ جاڭساق اتالىپ جۇرگەنىنە وكىنەمىز. بۇل جايلى جازباعان جەرىمىز جوق. 2010 جىلى 11 اقپاندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جولداعان اۋدان ارداگەرلەرى قول قويعان ارىزىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, توپونيميكا توبىنىڭ جەتەكشىسى, ۇكىمەت جانىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, سلامقۇل ابدىراحمەنوۆتىڭ جازعان حاتى بار. 2012 جىلى بۇرىن شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا پارتيا, جۋرناليستيكا سالاسىندا, مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن تاريحشى, ولكەتانۋشى مارقۇم تىلەۋقايىر حاميتوۆ ء«بورلى جارشىسى-بۋرلينسكيە ۆەستي» گازەتىندە «ۋتۆانىڭ تاريحي اتاۋى شىڭعىرلاۋ» دەپ سىن ماقالا جازعان-دى, وعان دا 15 جىلدان استى. سودان بەرى شىڭعىرلاۋ وزەنىنىڭ حالىق اتاپ كەلە جاتقان اتاۋىن قايتارۋ تۋرالى رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «وزەننىڭ كونە اتاۋى شىڭعىرلاۋ» (19 قاراشا 2016 جىل) «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە 27 مامىر 2010 جىلعى №57 سانىندا «وزەننىڭ ءوز اتاۋى قايتارىلسا...», 17 اقپان 2011 جىلعى ءبىر توپ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ «ۋتۆانىڭ ءتول اتاۋى – شىڭعىرلاۋ نەمەسە ارداگەرلەر ۇسىنىسى نەگە ورىندالمايدى» دەگەن ماقالالارى جارىق كورگەن-ءدى. بۇگىندە باسپاسوزدە جاريالانعان ماقالالار وسى ارىز-شاعىمعا جازىلعان جاۋاپتاردىڭ كوشىرمەسى ءبىزدىڭ قولىمىزدا ساقتاۋلى, ءبىر پاپكا بولدى», دەيدى بىزگە جولىققان اقساي قالاسىنىڭ تۇرعىنى قۋانىشقالي عۇسمانوۆ.
ويلاپ قاراساق, وزەننىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارىپ بەرۋگە ەش كەدەرگى جوق سياقتى. جوعارىدا اتالعان گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, توپونيميكا توبىنىڭ جەتەكشىسى, ۇكىمەت جانىنداعى ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەسى س.ءابدىراحمانوۆتىڭ حاتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ «ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق قورى مەن گەوگرافيا ينستيتۋتى» رمقك بىرىگىپ شىعارعان ورىسشا جانە قازاقشا 32 تومدىقتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا ارنالعان 12-تومىندا بۇل وزەننىڭ «ۋتۆا» دەگەن اتاۋى تۇزەتىلىپ بەرىلدى (278 بەت). بۇدان بىلاي جاڭادان شىعىپ جاتقان كارتالاردا جانە باسقا عىلىمي ەڭبەكتەردە تەك قانا حالىق بەرگەن دۇرىس اتاۋى جازىلادى. وسىنداي ماسەلەلەردى جەرگىلىكتى سايلانعان وكىلدەر, جەرگىلىكتى ورىنداۋشى اكىمدەر, بارشا اۋدان حالقى قاداعالاپ, دۇرىستاپ وتىرۋى قاجەت», دەپ جازىلعان.
– كەزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى نۇرلان نوعاەۆ تا اۋدان تۇرعىندارى الدىندا ەسەبىندە بۇل ماسەلەنى وڭ شەشۋ ءۇشىن تاپسىرما بەرىپ كەتكەن ەدى. 2017 جىلى جازدا وسى ماسەلە جونىندە قازىرگى وبلىس اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىق. ول جيىنعا باتىس قازاقستان وبلىسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ماحامبەت يحسانعالي, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ قازىرگى اكىمى البەرت ەساليەۆ, باسقا دا ادامدار قاتىستى. وبلىس باسشىسى ءتيىستى اتقارۋ ورگاندارىنا شەشۋ كەرەك دەپ تاپسىرما بەردى. سونان كەيىن سەڭ قوزعالعان سياقتى ەدى, ەندى جاقىندا وبلىستىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنداعىلار بۇل ماسەلەنى بيىل قويىپ تۇرمىز, جىل اياقتالىپ قالدى جانە رەسپۋبليكادان قايتىپ كەلسە نە ىستەيمىز دەپ ءۋاج ايتادى. سوندا قالاي؟ دالەلدەنىپ, ءتىرى كۋاگەرلەر قول قويىپ, شىندىقتى ايتىپ وتىرعاندا ءارى يتەرىپ, بەرى جىعىپ, جالعان جاۋاپتار قاتىپ وتىرا بەرەمىز بە؟ كەتكەن قاتەنى تۇزەتىپ, زاڭ بويىنشا جۇمىس جاساۋعا بولماي ما؟ بۇرىنعى جاۋاپتاردا فيزيكالىق-گەوگرافيالىق جانە مەملەكەت مەنشىگىندەگى نىساندارعا اتاۋ بەرۋ, ولاردى قايتا قاراۋ ۋاقىتشا توقتاتىلدى دەگەن جاۋاپ الاتىن ەدىك. ەندى ونوماستيكا سالاسى بويىنشا زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, ۋاقىتشا توقتاتىلعان موراتوري الىندى. ەندى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ارىزى بويىنشا تۇرعىندار جينالىسىن وتكىزىپ, شەشىم قابىلداۋعا بولماي ما؟ – دەپ كۇيىنەدى قۋانىشقالي اقساقال.
حات اۆتورلارى ء«بارى دە زاڭ شەڭبەرىندە شەشىلسىن» دەپ وتىر. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە 2013 جىلعى 24 قاڭتاردا جاريالانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ونوماستيكا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بار. اۋىل اقساقالدارى وسى زاڭعا سۇيەنىپ, سوندا كورسەتىلگەن باپتارىن ساقتاۋدى, وزەننىڭ تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىرۋدى تالاپ ەتەدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
