قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قازاق ءانىنىڭ بىلگىر مامانى ب.ەرزاكوۆيچ: «قازاق حالقىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى رۋحاني مادەنيەتىنىڭ قۋاتى – ۇلتتىق مۋزىكا ونەرى بولدى. ول عاسىرلار بويى اۋىزەكى ۇلتتىق-مۋزىكالىق-پوەتيكالىق مادەنيەت ارقىلى جاسالدى. وندا ادام مەن تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى, رۋحاني ەستەتيكالىق كوزقاراستار دۇنيەسى مەن ءومىر تۋرالى فيلوسوفيالىق بايىپتاۋلار جانە تۇرمىستىق ەتيكالىق ءھام ادامي قۇندى نەگىزدەر كورىنىس تاپتى» دەيدى. ۇلكەن وقىمىستى بۇل پايىمى ارقىلى حالىقتىڭ رۋحاني قۋاتى انىندە ەكەنىن مەڭزەسە, قازاق توپىراعىندا تۋعان تاعى ءبىر عالىم گ.پوتانين «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى» دەگەنى بەلگىلى.
وسى ورايدا, حالىقتىڭ ۇلتتىق-رۋحاني قاينارى ونىڭ ءان ونەرىنە تەرەڭ سىڭىرىلگەنىن اڭعارعان وتارلاۋشى يدەولوگيا كەڭەستىك داۋىردە قازاق ءانىن اقساتۋ ءۇشىن بارىن سالدى. مۇنداي قاسىرەتتى ناۋقانعا, اسىرەسە عاسىرلاردان تامىر تارتقان قۇنارلى حالىق اندەرى كوپتەپ ۇشىرادى. قازاق مۋزىكاسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, حالقىمىزدىڭ 12 مىڭعا تارتا ءانى بار ەكەن. وسىلاردان تاسپاعا ءتۇسىپ, ايتىلىپ جۇرگەنى 250-گە جۋىعى عانا. باسقاسى جويىلعان. نەگە؟
كەڭەستىك كەزەڭدە مەملەكەتتىك يدەولوگيا سالاسىندا جۇمىس اتقارعان جازۋشى بەكەجان تىلەگەنوۆ 1992 جىلى جارىق كورگەن «تۇيىق ءومىردىڭ قۇپياسى» اتتى رومان-تولعاۋىندا, قازاق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىلارى قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ ءرولىن كەمىتىپ, اسىرەسە دومبىرانى جويىپ, قازاق ونەرىن سيمفونيالىق وركەسترگە اينالدىرىپ جىبەرۋ ءۇشىن اتسالىستى, دەيدى. سونىمەن قاتار قازاق ءان ونەرىنىڭ زەرتتەۋشىسى احمەت جۇبانوۆتى «كسرو حالىق ءارتىسى» اتاعىنا ۇسىنعاندا, رەسپۋبليكا يدەولوگتارى «قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن زەرتتەگەن ادامعا مۇنداي اتاق بەرۋ جارامايدى» دەپ, سىزىپ تاستاعانى تاعى بار.
ۇلتتىق مۋزىكا – ءان ونەرىنە شابۋىل جاساۋ مۇنىمەن اياقتالعان جوق. 1958 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترىن اپارۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن تالاس باستالعاندا, دەكادانى وتكىزۋ جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى: «قازاقتىڭ مۋزىكاسى كىمگە كەرەك, ماسكەۋگە ونىڭ قانداي قاجەتى بار؟» دەپ شەشىم قابىلداعان.
مۇنداي كەلەڭسىز ارەكەتتەردى ايتا بەرسە تاۋسىلمايدى. مىسالى, كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ, 1920-30 جىلدارى قازاقتىڭ كوپ ءانى جاڭا سوتسياليستىك قوعامنىڭ ناسيحات قۇرالىنا اينالىپ, ءوزىنىڭ و باستاعى سوزىنەن, مانىنەن اجىرادى. سول كەزدەردە كولحوزداستىرۋ, ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, ايەل تەڭدىگى ناۋقانى باستالعاندا ۇكىلى ىبىرايدىڭ «تولقىن» ءانى: «ەلىم بار كولحوز بولىپ دۇرىلدەگەن» دەپ, «اقبايان» ءانى: «وي, لەنين, قاراڭعىدا كوپ ەلىڭ» دەگەن قايىرمامەن شىرقالسا, ۇلەبايدىڭ قالجىڭداپ شىعارا سالعان «دۋداراي» ءانى ۇلتتار دوستىعى ءۇشىن ءماريام جاگورقىزىنىڭ ءانى بوپ ەل ساناسىنا ءسىڭدى. ىقىلىم زاماننان بەرى ءبىر سوزىنە قىلاۋ تۇسپەگەن اندەرىمىز وسىلاي «جاڭا سيپاتقا» يە بولدى.
قازاق ءانىنىڭ مايتالمان ورىنداۋشىسى جانە ونەرتانۋشى زەردەلى تۇلعا جانىبەك كارمەنوۆ: «1933 جىلى 200-دەن اسا حالىق ءانى سوتتالدى. مۇنىڭ بارىنە تاعىلعان ايىپ – «فەودالدىق ءداۋىر تۋىندىلارى» نەمەسە «ەسكىنىڭ سارقىتى» دەگەنگە سايادى. كەيبىرى ارنايى تاپسىرمامەن «جاڭا زامانعا» لايىقتالىپ ءسوزى نەمەسە ءانى وزگەرتىلدى. بۇل ناۋقان 1951 جىلى تاعى ءبىر قىراعىلىقپەن جۇرگىزىلىپ, بارلىق اندەر قاتاڭ تسەنزۋرادان وتكىزىلدى. اسىرەسە ءدىني اتاۋى بار سوزدەر تۇتقىندالدى. وسىلاي ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحى بار قازاق ءانىنىڭ قاناتى قاتىگەزدىكپەن قىرقىلدى. قاتال ۋاقىتتىڭ ديىرمەنى جانىشتاپ, اشتىق پەن تۇرمەدەن اقسوڭكە بولعان ەل مادەني مۇراسىنان, انىنەن ايىرىلعان سوڭ, ارقاسى جاۋىر, مۇرنى تەسىك تايلاقتاي بارىنەن بەزىپ, جەتەككە جۇرە بەردى. رۋحاني تاپشىلىققا, توقىراۋعا ۇشىرادى. ءتول ءسوز تۇرمەگە كەتتى. جاڭا جاساندى ءسوز جانعا جارىق تۇسىرمەدى. كوپتەگەن اندەر ايتىلماي ۇمىت قالدى. ءتىپتى قازاق دالاسىن جاياۋ ارالاپ تىرنەكتەپ ءجۇرىپ جيناعان ا.زاتاەۆيچتىڭ 1500 ءانى شاڭ جۇتىپ ارحيۆتە قالدى. قىزىعىپ قولىنا العان جان «زاماننىڭ قىراعىلىعىنان» قورىقتى. سەبەبى بۇل اندەر جوعارىداعى سۇرىپتاۋدان وتپەي قالعان ەدى» دەپ جازىپتى 1990 جىلى جارىق كورگەن «حالىق اندەرى مەن كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى» اتتى ەڭبەگىندە.
قازىرگى تاڭدا حالىق اندەرى مەن حالىق سازگەرلەرى تۋىندىلارىنىڭ سوزدەرى ءبىر-بىرىنە اۋىسىپ, شاتاسىپ ءجۇرۋى, ماعىناسىز ماتىندەردىڭ تەلىنۋى, سايىپ كەلگەندە, جوعارىداعى زاۋالدىڭ كەسىرى. ءاندى توناۋ – تاريحتى توناۋ. ەڭ باستىسى – سول ءان اۆتورلارىنا جاسالعان قيانات. سونداي قيانات كورگەندەر اراسىندا الاش ارداگەرى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «اققۇم», «قاراكوز» اندەرى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «قىزىل بيدايى», ماعجان جۇماباەۆتىڭ ء«سۇي, جان ساۋلەم», «سەن سۇلۋ», «ياپىر-اي», تاعى باسقا اۆتورلىق اندەر حالىق انىنە تەلىنىپتى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
