تويعا تىلەك

قۋانىشىمىز ۇزاعىنان بولسىن ەلباسىمىز كاسىپكەرلەرمەن ءبىر كەزدەسكەنىندە: ء“بىز – “مەرسەدەس” كولىگىن, “بوينگ” ۇشاعىن شىعارىپ, الەمدى تاڭقالدىرا المايمىز. وعان تىراشتانۋدىڭ قاجەتى دە جوق. قازاقستاندا ەگىستىك, جايىلىم­دىق جەر مول. ءبىز الەمدىك نارىقتان ءوز ورنىمىزدى تاپقىمىز كەلسە, وعان اۋىل شارۋا­شىلىعىن كوتەرۋ ارقىلى قول جەتكىزەمىز”, دەگەن تۇرعىدا وي ايتقان ەدى. ونىڭ اقيقاتتىعىنا كوزىمىز جەتىپ جاتىر. كەيدە ويلايمىن. كەشە كىم ەدىم, بۇگىن كىممىن دەپ. اكە ەرتە كەتتى. جەتىمدەۋ وستىك. بۇگىندە قوردالى ورماندايمىن. 2600-دەي ۇساق مال جانە تۇيە شارۋاشىلىعىم بار. ونىڭ سىرتىندا اينالىساتىن باسقا كاسىپتەرىم دە جوق ەمەس. ەشكىمنىڭ قوراسىنا تۇسكەن ەمەسپىن. اق ادال مالىم, ماڭداي تەرىمنىڭ وتەۋى. مەن بۇعان قالاي جەتتىم؟ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعىنا قىرۋار قارجى ءبولىپ جاتىر. جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العىڭىز كەلە مە, بيزنەس-جوسپارىڭىزدى ۇسىنىڭىز. ونىڭ سىرتىندا اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك وسىرسەڭىز سۋبسيديا تولەنەدى. باۋ-باقشا ەگىپ, جىلىجاي سالىپ, كوكونىس ءوسىر, كاسىپكەرلىكپەن اينالىس –  جۇگىڭنىڭ ءبىر شەتىن ۇكىمەت كوتەرەدى. جارتى شىعىنىڭدى وتەپ بەرەدى. بۇدان ارتىق قانداي جاقسىلىق جاساۋعا بولادى؟! وتانىم مەنى اۋقاتتى ادامداردىڭ قاتارىنا قوستى. وتباسىمنىڭ قۇقىعى قورعاۋلى, بالا-شاعام الاڭسىز ءبىلىم الۋدا. ەشتەڭەگە مۇقتاج ەمەس. ۇكىمەت ماعان ەشتەڭە بەرمەدى دەپ جاتىپ-ىشەر جالقاۋلار ايتپاسا, ەستى ادام وسىنىڭ قادىرىن ءبىلۋى كەرەك. وتانىم, ەلىم ءۇشىن ماقتاناتىن, ءاربىر جاقسىلىعىنا قۋاناتىن ازامات­پىن. استاناعا بارساڭ, جاۋھار قالا ءۇشىن كەۋدەڭدى ماقتانىش كەرنەيدى. الەم جۇرتى قازاقستاندى مويىندادى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى دۇنيە ءجۇزىن­دەگى مىقتى ساياساتكەرلەردىڭ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتارىنا قويدى. بۇل بارلىق قازاق, قازاقستاندىق ءۇشىن ماقتانىش بولسا كەرەك. ءبىز مۇنداي جەتىستىكتەرگە تاۋەلسىزدىك ارقىلى جەتتىك. وسى قۋانىشىمىز ۇزاعىنان بولعاي! ابدىحالىق قاسىمباي, “شىمكەنت-ەت” جشس-ءنىڭ ديرەكتورى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.   ەل يگىلىگى ەسەلەي بەرسىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستاپ, مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەرگە  ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىك از بولعان جوق. 90-شى جىلدار­دىڭ باسىنداعى اۋىر كۇندەر  قازاقستاندىقتاردىڭ  ەسىندە. دەگەنمەن, بارىنە دە شىدادىق, جەڭە بىلدىك. كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تاۋەلسىز قازاقستان  دامۋى جونىنەن بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان ەلدەردىڭ  الدىنا شىقتى. شىنايى دامۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتتى. مەملەكەتتىك قىزمەت ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتكە دەگەن  ادالدىق پەن ءپاتريوتيزمنىڭ ۇلگىسى بولۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى  وسى سالانى دامىتۋ  ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. مەملەكەتكە  ادالدىق ەڭ الدىمەن ونىڭ زاڭدارىن ورىنداۋ بولىپ تابىلادى. ءار قىزمەتكەر قازىر اتا زاڭىمىزدى  بىلمەي قىزمەتكە كىرىسپەيدى. سىبايلاس جەمقورلىق, حالىقتىڭ ماڭداي تەرىمەن كەلگەن  قازىنا قارجىسىنا قول سالۋ, لاۋازىمدى قىزمەتىن ءوز قاراقان باسىنىڭ قامى ءۇشىن اسىرا پايدالانۋ  سياقتى پەندەشىلىكتەر مەملەكەت  ىرگەسىن شايقالتاتىن ىندەت. ءار مەملەكەتتىك قىزمەتكەر  ەلدى وسىنداي  جات قۇبىلىستان ساقتاۋى, سونىڭ جولىنا قارسى تۇرا ءبىلۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق تويى  ەلىمىزدىڭ از جىلدا اسقارالى  بيىكتەرگە كوتەرىلۋىنىڭ سالتاناتى  ىسپەتتى. وسى جولدا  ەلىمىزدەگى ءار مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ دە ۇلەسى بار.  ويتكەنى, مەملەكەتتىك قىزمەتشى – حالىق قىزمەتشىسى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان عالامات ىستەر مەن تولاعاي تابىستاردىڭ بارلىعى دا حالىق يگىلىگى ءۇشىن دەپ بىلەمىز.  مەملەكەت ءۇشىن, حالىق ءۇشىن  قىزمەت ەتكەنىمدى ماقتان تۇتامىن.  ەل يگىلىگى ارتا بەرسىن دەپ تىلەيىك. جانىبەك بايجانوۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ قوستاناي وبلىسى  بويىنشا باسقارما  باستىعىنىڭ ورىنباسارى.   بىرلىك پەن ىنتىماق وتانى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويىن ەلەۋلى جەتىستىكتەرمەن قارسى الىپ وتىرعان ەلىمىز قۋانىشى وتانىن سۇيگەن ءار ادامنىڭ ورتاق شاتتىعى ەكەنى تالاسسىز. تاريحتىڭ قىسقا مەرزىمىندە قيىن جولدان ءوتىپ, جەڭىس ءدامىن تاتىپ, الەمدەگى ىرگەلى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلعان سۇيىكتى قازاقستانىمىز مەرەيىنىڭ وسە بەرۋى جۇرەكتەگى ەڭ ىستىق تىلەك. سوعان تىلەۋقور بولىپ قانا قويماي, گۇلدەنىپ, كوركەيۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋدى   ازاماتتىق پارىزىم مەن قارىزىم سانايمىن.  وسى ورايدا جۇكتەلگەن مىندەتتى, ەلباسى سەنىمىن ادال اتقارا الا جۇرگەنىمدى كوڭىلگە مەدەت تۇتامىن. مەن جەتەكشىلىك ەتەتىن «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-ءون­دى­رىستىك حولدينگى وتاندىق بىرەگەي فيتوپرەپاراتتاردى جاساۋدا ءبىراز جىل­دان بەرى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جەرگىلىكتى وسىمدىكتەردەن, ونىڭ وزىندە  دالانىڭ  كادىمگى تىقىر جۋسانىنان جاسالاتىن دارىلىك  زاتتار  رەس­پۋب­ليكادان تىسقارى جەرلەرگە دە ءمالىم. مەملەكەت باسشىسى ن.نا­زارباەۆتىڭ  تاپسىرماسىنا سايكەس ىشكى تۇتىنىمدا دا وتاندىق فارماتسەۆتيكا ءونىمى كولەمىن الداعى ۋاقىتتا 50 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ونى ورىنداۋعا كۇش-قابىلەتىمىز جەتكىلىكتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قولداۋىمەن سالىنعان وندىرىستىك كەشەن سوعان تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز  قازىر قانداي دا ءىرى ءىستى اتقارا الامىز. قازىر جالىنداپ  جۇمىس ىستەيتىن زامان. قايرات قايرار كەز. الدان جاقسىلىقتار وتى جىلتىرايدى. سونى جارقىراتۋعا ارقايسىمىز ۇلەس قوسا, تۋعان ەل يگىلىگىنە ءبىر ءدان سەبە بىلەيىك.   ءبارىمىزدى ورتاق مۇددەگە توعىستىرعان ەلباسى ساياساتىنىڭ التىن ارقاۋى   ىنتىماق پەن بىرلىك بەركي ءتۇسسىن. سەرعازى ادەكەنوۆ, ۇعا اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. قاراعاندى.   ۇلەسىمىزدى ماقتان تۇتامىز قازاقستاننىڭ تابيعي بايلىعى­نىڭ ءبىرى – مۇناي مەن گاز. بىراق كسرو دەگەن الىپ ەلدىڭ قۇرامىندا بولعان جىلدارى بۇل بايلىقتىڭ يگى­لىگىن كورە العان جوقپىز. ءون­دىرىلگەن ءونىمنىڭ تابىسى الدىمەن ورتا­لىق­تىڭ ورتاق قازانىنا قۇ­يىلۋشى ەدى عوي. ال ەلىمىز تاۋەل­سىزدىگىن ال­عان سوڭ جاعداي ءوز­گەردى. الدىمەن, مۇ­ناي­شىلاردىڭ الەۋمەتتىك احۋالى جاق­ساردى. كەن ورىندارىندا جايلى جا­تاق­حانالار مەن اسحانالار سالىن­دى. جالاقى دا مولايدى. ەڭ باس­تى­سى, قازاق مۇنايىنىڭ يگىلىگىن ەل كورە باستادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا مۇ­ناي-گاز ونەركاسىبى وتاندىق ەكونو­م­ي­­كانىڭ قوزعاۋشى سالاسىنا اي­نا­­لىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇ­رۋ­عا, وزگە دە سالالاردىڭ دامۋى­نا جول اشتى. سالادا جاڭا كەن ورىندارى اشىل­دى. سونىڭ ءبىرى ء–بىز مۇناي وندىرەتىن كەنباي كەن ورنى. بۇل كەنىش 1995 جىلى تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ار­نايى قاتى­سۋىمەن مۇ­ناي بەرە باستادى. سودان بەرى مۇن­دا بىرنەشە جۇمىس ورنى قۇ­رىل­دى, مۇناي مەن گاز ۇزدىكسىز ءوندى­رى­لىپ كەلەدى. ءبىز, ياعني وتاندىق مۇناي­شى­لار ەل­باسى تۇساۋىن كەسكەن كەنىشتەن ۇلتتىق ەكونوميكانى وركەن­دە­تۋ­گە ىق­پال ەتكەن مول مۇناي ءوندىرۋ­مەن  مول ۇلەس قوس­قانىمىزدى ماقتان تۇتامىز. الداعى كەزەڭدە دە قازاق­ستاننىڭ «قارا التىن» قورى ورتايماي, الەم­دەگى مۇنايى مول جەتەكشى ەلدەردىڭ قاتارىنان ورىن السا, ەكونومي­كا­مىز­دىڭ وركەن­دەۋىندەگى قارقىن باسەڭ­دە­مەيدى دەپ ويلاي­مىن. ەلىمىزدىڭ تى­نىش­تىعى بۇزىل­ماي, العا ورلەگەن تال­پىنىسىمىز باياندى بولعاي. كوك بايراعىمىزدى بيىكتە جەلبىرەتەتىن جاقسىلىعىمىز كوبەيە بەرگەي! ءادىلجان ىزىمبەرگەنوۆ,  «قاينارمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ وپەراتورى. اتىراۋ وبلىسى.   ۇستازعا كءوڭىل ايرىقشا جاسىراتىن نەسى بار, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قوعامداعى ەڭ قا­دىرلى ماماندىق مۇعالىم مەن دارىگەر ەدى. اسىرەسە, ۇستازدىڭ ءجونى بولەك بولاتىن. جاس بالاعا ءبىلىم ءنارىن قۇيىپ, ومىرلىك باعىت-باع­دارىن ايقىندايتىن ماماندىق يەلەرىن جۇرت ەرەكشە قادىر­لەي­تىن. دەگەنمەن, ازاتتىق العان جىلدارى مۇعالىمنەن قادىر كەتتى. از عانا جالاقىعا بايلاندى. جاعدايى بولمادى. ودان بەرى دە جيىرما جىل ءوتىپتى. ەلباسى – ۇلت كوشباسشىسى و باستان-اق ەكونوميكاعا باسا كوڭىل اۋدارعانى بەلگىلى. «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن تۇجىرىم ءبىزدى تىعىرىقتان الىپ شىقتى. الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوبالار قولعا الىندى.  مۇنىڭ ءبارى وزدىگىنەن بولا قالعان جوق. ەل ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتىڭ بارلىعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىر-قايراتى, اقىل-پاراساتى, «قازاقتى قايتسەم باسقادان كەم قىلماي­مىن» دەگەن ارمان-اڭسارىنان تۋعانى شىعار كۇندەي اقيقات. جوعارىدا مۇعالىمدەردىڭ جاعدايىن بەكەر ايتقان جوقپىز. سوڭعى ون جىلدىڭ كولەمىندە مۇعالىمگە دەگەن كوزقاراس وزگەردى. اسىرەسە, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قامقور­لىق ايرىقشا بايقالادى. باياعى بابالارىمىز «وزىڭنەن تۋماي ۇل بولماس» دەگەن ەكەن. سول سەكىلدى ءوز بيلىگىمىز وزىمىزگە ءتيىپ, ەلىمىزدى ءوز ازاماتىمىز باسقارىپ, قولىمىز اۋزىمىزعا جەتتى. حالىققا بارىنشا جاعداي جاسالدى. وسىنىڭ ءبارى اتىڭنان اينالايىن ازاتتىق­تىڭ ارقاسى. تاۋەلسىزدىك تۇعىرلى بولسىن! نۇرگۇل باەكەەۆا, №197 مەكتەپتىڭ مۇعالىمى. قىزىلوردا.   بۇل – ناعىز ۇلىق مەرەكە سەمەي – ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن سولتۇستىگىندەگى قازاقى قالا. قازىر­دە جەرگىلىكتى تۇرعىندار قالا حالقىنىڭ جارتىسىنان اسىپ كەتكەن بولار. مۇندا سونداي-اق باسقا دا ەتنوس وكىلدەرى بارشىلىق. ايتسە دە, سانى جاعىنان قازاقتاردان كەيىن ورىستار مەن تاتارلار باسقالارعا قا­راعاندا ەداۋىر باسىم. سولاي دەي تۇرعانمەن, مۇندا قاي ۇلتتىڭ بول­سىن ءوز  ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ بىرلەستىك. مەنىڭ دە بۇل بىرلەستىكتىڭ تىزگىنىن قولىما العانىما ءبىرشاما جىل بولىپ قالدى. تىزبەلەپ ايتا بەرسەك, وسى جىلدار ارالىعىندا اتقارعان جۇمىستارىمىز بار­شى­لىق. سونىڭ ىشىندە سەمەيدە الەم تاتارلارىنىڭ كونگرەسىن وتكىزگەنىمىزدى ماقتانىش تۇتامىز. جىلدا سابانتوي مەرەكەسىن وتكىزەتىنىمىز مۇنىڭ سىرتىندا. ورتالىعىمىزدا سونداي-اق تاتار ونەر مەكتەبى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وندا باسقا ەتنوستاردىڭ جاس تالانتتارى دا ءوز ونەرلەرىن ۇشتاي تۇسۋدە. سەمەيدە بيىل دوستىق ءۇيى ءوز الدىنا مەكەمە بولىپ اشىلدى. ءسويتىپ, مۇندا ءتۇرلى مادەني ورتالىقتاردىڭ ودان ءارى دامي تۇسۋىنە بارلىق قولايلى جاعداي جاسالعان. ولاردىڭ قاي قايسىسى بولسىن ورتاق مەرەكەلەردەن سىرت قالىپ وتىرعان جوق. اسىرەسە, بيىلعى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى جىلىندا تىزە قوسىپ, ءوزارا بىرلىكتىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتۋگە بارىمىزدى سالدىق. ءيا, بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار دەيدى. وسىنداي بىرلىگىمىز ەشقاشان ىدىراماسىن. تاۋەلسىزدىك  كۇنى قۇتتى بولسىن! عابدۋلحاق احۋنجانوۆ, تاتار ۇلتتىق ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى. سەمەي.   ناقتى ءىستىڭ ۋاقىتى قاراپايىم جۇمىسشى بولسام دا كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردان حاباردار بولىپ, ءومىر كوشىنەن قالماۋعا تىرىسامىن. بۇل – ءومىر زاڭدىلىعى. ويتكەنى, كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى ادامعا قاجەتتىلىكتەرمەن قامتىلۋى زاڭدىلىق دەۋگە بولادى. سونىڭ دالەلى ۇزىناعاش اۋىلىنىڭ وڭتۇستىگىندە 35 جەكە نەسيەلىك ءۇي سالىنىپ, مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرى, تاعى باسقا ءزارۋ وتباسىلارىنا بەرىلدى. جاس وتباسى رەتىندە مەن دە باسپانالى بولدىم. بۇل – ەلىمىزدەگى جاستارعا كورسەتىلگەن بىردەن-ءبىر قامقورلىق. قازىر التىن القالى 10 بالا تاربيەلەگەن انام مەن بالالارىم شولپان, نۇر-يسلام جىلى, ءارى جايلى ۇيدە تۇرىپ جاتىر. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا تياناقتى جۇمىستار اتقارعان وبلىس, اۋدان باسشىلارىنا العىس ايتىپ, ەڭبەگىمدى ەسەلەي تۇسۋدەمىن. قازاقستاندىقتار تاۋەلسىزدىك مەرەيىنە ەرەكشە دايىندىقپەن كەلدى. ماسەلەن, ۇزىناعاش اۋىلىندا بالالاردىڭ اتا-بابا رۋحىن قاستەرلەپ, ەلجاندىلىقتى بويلارىنا دارىتاتىن مادەني ورىندار, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر قاتارى تولىقتى. جىر ءدۇلدىلى جامبىل بابا اتىنداعى ساياباق, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش, تاعى باسقا ورىندار سولاردىڭ قاتارىندا. وسىنىڭ ءبارى بۇگىنگى بەيبىت ءومىر مەن پرەزيدەنتتىڭ حالىققا دەگەن قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن تۇسىنەمىز. جاستارعا ءبىلىم الىپ, ەل ەرتەڭىنە ۇلەس قوسۋعا مۇمكىندىك جاسالعانى ءبىر عانيبەت. مەن سوعان قۋانامىن, ءارى جارقىن ىستەردىڭ جالعاساتىنىنا سەنەمىن. ەربول قۇتبانقۇلوۆ, جۇمىسشى. الماتى وبلىسى.